İş ekipmanları ve makine güvenliği: periyodik kontrol, koruyucular, bakım, basınçlı kaplar ve kaynak

Makine ve ekipmanların hangi aralıklarla kimce kontrol edildiğini, hareketli parçalara karşı korumayı, bakımda enerji kesmeyi, basınçlı kap ve kaynak güvenliğini öğren.

7 durakİGU A-B-C
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · İŞ EKİPMANLARI YÖN.

İş Ekipmanları Yönetmeliği: çekiçten buhar kazanına her şey iş ekipmanı

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKKD ne zaman kullanılır? KKD Kullanımı Yönetmeliği'ne göre işverenin ve çalışanın yükümlülükleri nelerdir?Önceki sayfadan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kişisel koruyucu donanım (KKD), riskler toplu korunma sağlayan teknik önlemlerle ya da iş organizasyonuyla önlenemediğinde veya yeterince sınırlandırılamadığında kullanılır. İşveren KKD'yi risk değerlendirmesine göre seçer, CE işaretli ve Türkçe kılavuzlu olanı ücretsiz verir, uygulamalı eğitim sağlar. Çalışan onu doğru kullanmak, korumak ve arızasını bildirmekle yükümlüdür.

KKD'nin yeri ve işverenin yükümlülükleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre iş ekipmanı nedir, işverenin iş ekipmanıyla ilgili yükümlülükleri nelerdir?

Kısa cevap: İş ekipmanı, işin yapılmasında kullanılan her türlü makine, alet, cihaz, teçhizat, tesis ve tesisattır. İşveren ekipmanı işe uygun seçer, tamamen tehlikesiz yapamıyorsa riski kabul edilebilir düzeye indirir, Ek-I'deki asgari gereklere uygunluğu, bakımı ve periyodik kontrolleri sağlar; çalışana Türkçe kılavuza dayalı yazılı talimat verir ve kullanmadan önce eğitir.

Bir mobilya atölyesine kiralık CNC tezgâhı geliyor; kiralayan “bakımı bizde” dese de güvenli kullanımdan atölyenin işvereni sorumludur.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (2013; kısaca İş Ekipmanları Yönetmeliği) tanımı geniş tutar: el çekici de, kule kren de, elektrik tesisatı da iş ekipmanıdır. “Kullanım” da geniştir: çalıştırma, durdurma, taşıma, tamir, tadil, bakım, devreye alma ve temizleme (md.4). Makineyi temizleyen de kullanıcıdır.

İşverenin yükümlülükleri

İşveren ekipmanı seçerken işyerinin özel çalışma şartlarını ve tehlikelerini dikkate alır; ekipmanı tamamen tehlikesiz hâle getiremiyorsa riski kabul edilebilir seviyeye indirir. Geçici kullanım ya da kiralama bu yükümlülükleri değiştirmez (md.5). Ekipman Ek-I'deki asgari gereklere (kumanda, durdurma, koruyucu) ve Ek-II'deki kullanım kurallarına uygun tutulur, bakımı ve periyodik kontrolleri yaptırılır (md.6).

Tehlikesi teknik önlemlerle tam kontrol edilemeyen ekipmana özel risk taşıyan iş ekipmanı denir. Onu yalnız bu iş için görevlendirilen kişi kullanır; tamiri, tadili, bakımı ve kontrolü de özel olarak görevlendirilen kişilerce yapılır ve bu kişilere yeterli özel eğitim verilir (md.8, md.11). Çalışana imalatçının Türkçe kullanım kılavuzu dikkate alınarak yazılı talimat verilir; talimat ekipmanla birlikte bulundurulur (md.10).

Önemli bakım ve onarım (md.6/A), sonrasında periyodik kontrolün yenilendiği işlerdir: kaldırma ekipmanının konstrüksiyon ya da yük kolunda, basınçlı ekipmanın gövde ya da kapağında kaynak, kesme ve taşlama; elektrik tesisatında kolon kesitinin değişmesi ya da en az %20 güç değişikliği. Halat, zincir gibi askı tertibatının değiştirilmesi bu kapsamda sayılmaz.

Yönetmelikte karıştırılan kavram çiftleri (md.4)
Üreticinin değeriİşletmenin değeri
Azami basınç: üreticinin belirleyip etikete yazdığı en yüksek çalışma basıncıİşletme basıncı: işletmenin azami basıncın altında kalarak kullandığı en yüksek basınç
Kaldırma kapasitesi: üreticinin etikete yazdığı en yüksek çalışma yüküİşletme kapasitesi: işletmenin kaldırma kapasitesinin altında kalarak kullandığı en yüksek yük
Akılda kalsın: Ekipman = makine + alet + tesisat; kullanım = çalıştırmaktan temizlemeye. Kiralamak sorumluluğu devretmez. Azami (üretici, etikette) ≥ işletme (işletmenin seçtiği). Halat ve zincir değişimi önemli bakım değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurİşverenin yükümlülükleri “hangisi değildir” kalıbıyla, özel risk taşıyan ekipmanın tanımı ve önemli bakım-onarım kapsamı sorulur.

TuzakKiralık ya da geçici ekipmanda sorumluluğun kiralayana geçtiğini sanmaktır (md.5/3). İkinci tuzak, halat ya da zincir değişimini önemli bakım-onarım saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi işverenin yükümlülükleri arasında yer almaz?

✓ C. Ekipmanın kiralanması ya da geçici kullanılması işverenin yükümlülüklerini etkilemez (md.5/3). A seçimle ilgili md.5 hükmüdür; B talimatın ekipmanla bulundurulmasını isteyen md.10'dur; D özel risk taşıyan ekipmana ilişkin md.8 hükmüdür.
MEVZUAT · İŞ EKİPMANLARI YÖN. MD.7, 14/A

Periyodik kontrol: EKİPNET'e kayıtlı yetkili kişi, sözleşme ve rapor

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStatik elektrik nasıl önlenir? Yıldırımdan korunma nasıl sağlanır, elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolü kaç yılda bir, kim tarafından yapılır?Bağlantılı konudan (Elektrikle çalışmalarda İSG). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statik elektrik sürtünme ve ayrılmayla biriken yüktür; kıvılcımı patlayıcı ortamda tutuşturucudur. Topraklama, eş potansiyel kuşaklama, nem artırma, iyonizer ve antistatik malzemeyle önlenir. Yıldırımdan korunma paratoner, iniş iletkeni ve topraklamayla sağlanır. Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatı, standartta süre yoksa yılda bir, yetkili elektrik mühendisi ya da teknikeri tarafından kontrol edilir.

Statik elektrik, yıldırım, periyodik kontrol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş ekipmanlarının periyodik kontrolünü kim yapar, hangi durumlarda yapılır? EKİPNET ve ekipman muayene kuruluşu nedir?

Kısa cevap: Periyodik kontrol, Ek-III'teki ekipmanların öngörülen aralık ve yöntemle yetkili kişilerce muayene ve testidir. Yetkili kişi, EKİPNET'e kayıtlı ilgili branştan mühendis, teknik öğretmen, tekniker ya da yüksek teknikerdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi ve OSGB kontrol yapamaz. 2025 değişikliğiyle kule kren, LPG tankı gibi ekipmanları ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkililer kontrol eder.

Forkliftin yıllık kontrolüne gelen mühendis önce İSG-KATİP'teki sözleşmeyi soruyor; sözleşme yoksa raporu geçersiz olacak.

Bir ekipman üç katmanda izlenir. Operatör her çalışmadan önce ekipmanı gözle muayene eder, fonksiyonlarını dener ve kaydeder; çatlak ya da aşırı aşınma görürse ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (Ek-III 1.3). Bakım imalatçının yetkili servisi ya da işyerinin görevlendirdiği kişilerce yapılır. Periyodik kontrol ise yönetmeliğin tanımladığı yetkili kişinin işidir.

Ne zaman, kim?

Süreler dolunca yapılan kontrole ek olarak periyodik kontrol şu durumlarda da yapılır: güvenliği kuruluma bağlı ekipmanda kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce; önemli bakım ve onarımdan sonra; sabit ekipmanın her yer değişikliğinde; iskele ve kule kren gibi ekipmanda yükseltme ya da değişiklikten sonra; kaza, doğal olay ya da uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra (md.7). Kontrolü EKİPNET'e kayıtlı ilgili branştan mühendis, teknik öğretmen, tekniker ya da yüksek tekniker yapar: kaldırma ekipmanı ve basınçlı kapta makine mühendisi gibi, yapı iskelesinde inşaat mühendisi gibi. Ekipmanın bakımını yapan kişi aynı ekipmanın kontrolünü yapamaz; OSGB'ler ve çalışanları periyodik kontrol hizmeti veremez (md.14/A).

Sözleşmesiz ya da yetkisiz kişinin düzenlediği rapor geçersizdir.Görsel: Sınav Defteri

Usul ve 2025 değişikliği

Sözleşme, kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP'te karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz rapor geçersizdir (md.7/6, 14/A). Raporda yetkili kişinin EKİPNET kayıt numarası bulunur; rapor ıslak ya da güvenli elektronik imzalıdır ve ekipman kullanıldığı sürece saklanır. Bakanlığın kriter dokümanı olan ekipmanda kusurlar hafif ve ağır diye ayrılır: hafif kusur bir sonraki kontrole kadar giderilmezse ağır sayılır, ağır kusurlu ekipman çalıştırılmaz (Ek-III 1.9.1).

23.12.2025 değişikliğiyle eski “akredite muayene kuruluşu” yerine ekipman muayene kuruluşu terimi geldi: Bakanlıkça yetkilendirilen kuruluş. Yeni düzenleme çıkana kadar TÜRKAK'tan TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonu olan muayene kuruluşları bu kapsamda sayılır (geçici md.6). EKİPNET, periyodik kontrollerin kaydı için İSG-KATİP içindeki modüldür. Kule krenler, LPG tank ve tesisatları, yürüyen merdivenler ve asılı erişim donanımlarının kontrolünü ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişiler yapar (Ek md.2). 2025'te listeye eklenen buhar kazanları, sütunlu çalışma platformları, kablolu taşıma tesisatları ve hareket engelliler için kaldırma platformları 01.01.2027'den itibaren uygulanır.

Akılda kalsın: Operatör her gün bakar, servis bakım yapar, yetkili kişi kontrol eder. Bakım yapan kontrol etmez, OSGB kontrol etmez. Sözleşme 1 gün önce, rapor ekipmanın ömrü boyunca. Uygunsuz rapor: dur, işaretle, gider, ikinci rapor.
Sınavda

Nasıl sorulurKontrolü kimin yapabileceği, kontrolün hangi durumlarda yenileneceği ve uygunsuz rapordan sonra yapılacaklar sorulur.

TuzakKontrolü ekipmanın bakımını yapan servise ya da işyerine hizmet veren OSGB'ye yaptırmaktır. İkinci tuzak, sözleşmeyi kontrol günü imzalamanın yettiğini sanmaktır: en geç bir gün önce onaylanır.

Sınavda işaretleeski kaynaklardaki “akredite muayene kuruluşu” 2025'ten beri “ekipman muayene kuruluşu”dur.

↕Sıralama uygunsuz rapordan sonra

  1. Yetkili kişi ikinci kontrolü yapar
  2. Ekipman kullanımdan çekilir
  3. “Kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir
  4. Raporda belirtilen kusurlar giderilir
  5. Ekipmana kullanılamayacağını gösteren uyarı işareti konur

?Soru çöz

Bir lojistik deposundaki forkliftin periyodik kontrolünü aşağıdakilerden hangisi yapabilir?

✓ A. Yetkili kişi EKİPNET'e kayıtlı ilgili branştan mühendis, teknik öğretmen ya da teknikerdir. B bakımını yaptığı ekipmanı kontrol edemez (md.14/A-2); C OSGB'ler ve çalışanları periyodik kontrol hizmeti veremez; D deneyim yetki yerine geçmez, operatör yalnız günlük gözle muayeneyi yapar.
HESAP · EK-III SÜRELERİ

Kontrol süreleri: kural 1 yıl, iskele 6 ay, çelik tank 10 yıl

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş ekipmanlarının periyodik kontrol süreleri ne kadardır? Hangi ekipman 6 ayda, hangisi 10 yılda bir kontrol edilir; test yükü ve test basıncı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Standartta süre yoksa Ek-III'teki ekipmanların çoğunun azami kontrol süresi 1 yıldır: kren, forklift, pres, basınçlı hava tankı, kazan, elektrik tesisatı, yangın söndürücü. İstisnalar yapı iskelesi (6 ay) ile atmosferik, dik, silindirik çelik tehlikeli sıvı tankıdır (10 yıl). Yük testinde katsayılar 1,5, 1,25 ve 1,1'dir; hidrostatik test basıncı azami basıncın 1,5 katıdır.

Bir şantiyede iskelenin kontrol raporu yedi, kule krenin raporu on aylık; süresi dolan iskeledir.

Ek-III tablolarındaki süreler azami sürelerdir: standart daha kısa süre öngörüyorsa standart geçerlidir. Risk değerlendirmesi kontrolü sıklaştırabilir ama tablodaki süreyi aşamaz (Ek-III 1.4, 1.10).

Ek-III'e göre azami periyodik kontrol süreleri (standartta süre yoksa)
GrupÖrnek ekipmanAzami süre
Basınçlı kap ve tesisatKazanlar, basınçlı hava tankı, boyler, otoklav1 yıl
Atmosferik tankDik, silindirik, yer üstü, çelik kaynaklı tehlikeli sıvı tankı10 yıl
LPG tankıYer altı ve yer üstüYazılı plandaki süre; 10 yılda yeniden değerlendirme
Kaldırma ve iletmeKren, vinç, forklift, lift, yürüyen merdiven, sapan1 yıl
İskelelerYapı iskelesi · mobil erişim kulesi (seyyar iskele)6 ay · 1 yıl
TesisatlarElektrik, topraklama, yıldırım; yangın söndürme sistemi ve portatif söndürücü1 yıl
Tezgâh, raf, iş makinesiPres, torna; endüstriyel raf; ekskavatör1 yıl

Testler ve katsayılar

Basınçlı kapta her periyodik kontrolde işletme basıncıyla (belirlenmemişse azami basınçla) hidrostatik test yapılır. En çok 3 yılda bir ve önemli bakım-onarımdan sonra standarttaki test basıncı, o yoksa azami basıncın 1,5 katı uygulanır. Kaldırma ekipmanında yıllık yük testi işletme kapasitesiyle yapılır; 3 yılda bir ya da önemli bakım-onarımdan sonra kaldırma kapasitesi bir katsayıyla çarpılır (Ek-III 2.1.1, 2.2.1).

Test yükü = kaldırma kapasitesi × katsayıstatik: elle işletilen ekipman ve aksesuarda 1,5 · diğerlerinde 1,25 · dinamik: 1,1
Çözümlü örnek 1 (temel)

Kaldırma kapasitesi 10 t olan motorlu köprülü krenin üç yıllık statik ve dinamik test yükleri kaç tondur?

  1. Motorlu kren elle işletilmez: statik katsayı 1,25 → 10 × 1,25 = 12,5 t
  2. Dinamik katsayı 1,1 → 10 × 1,1 = 11 t

Cevap: statik 12,5 t, dinamik 11 t. Elle işletilen 10 t palangada statik test yükü 15 t olurdu.

Çözümlü örnek 2 (sınav tipi)

Azami basıncı 11 bar olan bir kompresör tankı 8 bar işletme basıncıyla kullanılıyor; standardında test basıncı yok. Yıllık ve üç yıllık hidrostatik test basınçları kaç bardır?

  1. Yıllık test işletme basıncıyla: 8 bar
  2. Üç yıllık test azami basıncın 1,5 katıyla: 11 × 1,5 = 16,5 bar

Cevap: 8 bar ve 16,5 bar. Emniyet ventili de 8 bara uygun ayarlanır.

Akılda kalsın: Hep 1 yıl; iki aykırı: iskele yarım yıl, çelik tank on yıl. Elle 1,5, motorlu 1,25, dinamik 1,1; basınçta 1,5. Yıllık test işletme değeriyle, üç yıllık test katsayıyla.
Sınavda

Nasıl sorulurSayılan ekipmanlardan hangisinin kontrol süresinin farklı olduğu, test katsayısı ve kısa test yükü ya da test basıncı hesabı sorulur.

TuzakTablodaki süreleri “en az” sanmaktır; süreler azamidir. İkinci tuzak, mobil erişim kulesini (1 yıl) yapı iskelesiyle (6 ay) aynı saymaktır. Üçüncüsü, yıllık testte katsayı kullanmaktır.

✎Boşluk doldurma süre ve test

Standartta süre yoksa yapı iskelesinin azami periyodik kontrol süresi aydır. Kaldırma kapasitesi 10 t olan motorlu krenin üç yıllık statik test yükü tondur. Azami basıncı 10 bar olan ve standardında test değeri bulunmayan bir tankın üç yıllık hidrostatik test basıncı bardır.

6 · 12,5 · 15 · 12 · 11 · 1 · 10

?Soru çöz

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre standartlarda aksi belirtilmedikçe aşağıdakilerden hangisinin periyodik kontrol azami süresi diğerlerinden uzundur?

✓ D. Bu tankların azami süresi 10 yıldır. A basınçlı hava tankı olarak 1 yıldır; B tezgâhlar tablosunda 1 yıldır; C endüstriyel araç olarak 1 yıldır. Tablonun öteki aykırısı yapı iskelesidir ve süresi kısadır (6 ay).
TEKNİK · MAKİNE GÜVENLİĞİ

Makine koruyucuları: erişimi engelle ya da erişilmeden durdur

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Makine koruyucusu türleri nelerdir? Sabit, hareketli kilitlemeli koruyucu, iki el kumandası ve ışık perdesi nasıl korur?

Kısa cevap: Hareketli parçalarla temas riski olan makinede ya tehlikeli bölgeye erişim engellenir ya da bölgeye ulaşılmadan hareket durdurulur (Ek-I 2.8). Sabit koruyucu erişimi kapatır; kilitlemeli hareketli koruyucu açılınca makineyi durdurur; iki el kumandası ve ışık perdesi eli tehlike bölgesinden uzak tutar. Durdurma sistemi çalıştırmaya göre önceliklidir; gerekiyorsa acil durdurma bulunur.

Bir metal pres atölyesinde operatör, kalıba sıkışan parçayı almak için ışık perdesinin önüne eğiliyor; pres koç inmeden duruyor.

Makine kazaları birkaç tekrar eden hareketten doğar: iki parçanın birbirine yaklaşmasıyla ezilme, keskin kenarla kesilme, birbirine doğru dönen merdaneler ya da kayış-kasnak arasına sıkışma, dönen mile saç ya da giysinin dolanması ve parça fırlaması. Yönetmelik bu riskler için iki yol tanır: tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen koruyucu ya da ulaşılmadan önce hareketi durduran koruma donanımı (Ek-I 2.8).

Koruyucu ve koruma donanımı türleri
TürNasıl korur?Örnek
Sabit koruyucuVida ya da kaynakla bağlıdır, alet olmadan sökülmezKayış-kasnak muhafazası
Hareketli kilitlemeli koruyucuAçılınca makine durur, kapanmadan çalışmazTorna ayna kapağı, robot hücresi kapısı
Ayarlanabilir koruyucuAçıklığı iş parçasına göre elle ayarlanırŞerit testere, sütunlu matkap
Kendiliğinden ayarlanan koruyucuİş parçası iterek açar, geçince kapanırDaire testere alt koruyucusu
İki el kumandasıİki buton aynı anda basılı tutulmadıkça çalışmazPres, giyotin makas
Işık perdesi, basınca duyarlı paspasIşın kesilince ya da paspasa basılınca durdururPres önü, robot çalışma alanı

Koruyucu nasıl olmalı?

Ek-I 2.8.1'e göre koruyucu sağlam yapıda olur, ilave tehlike yaratmaz, kolayca çıkarılamaz ve etkisiz hâle getirilemez, tehlikeli bölgeden yeterli uzaklıkta durur, görülmesi gereken operasyon noktasını kapatmaz. Yalnız işlem yapılan alana erişimi kısıtlar; parça takma, sökme ve bakım koruyucu çıkarılmadan yapılabilmelidir. Sökülmesi zahmetli bir koruyucu bir süre sonra hiç takılmaz.

Kumanda ve durdurma

Makine yalnız bunun için yapılmış kumandaya bilerek ve isteyerek basılınca çalışır; herhangi bir nedenle durduktan sonra yeniden çalışması da böyledir (Ek-I 2.2). Durdurma sistemi çalıştırma sistemine göre önceliklidir; makine durunca tehlikeli kısımları harekete geçiren enerji de kesilir (2.3). Tehlike ve durma süresi gerektiriyorsa acil durdurma bulunur (2.4). Operatör kumanda yerinden tehlike bölgesini göremiyorsa makine çalışmadan önce sesli ve ışıklı ikaz devreye girer (2.1.3). Acil durdurma tamamlayıcı bir önlemdir: erişimi engellemez, kazayı ancak başladıktan sonra keser.

Akılda kalsın: Önce erişimi engelle (sabit), sonra erişilince durdur (kilitlemeli, ışık perdesi, iki el). Durdurma çalıştırmadan önce gelir. Koruyucu sökülmeden bakım yapılabilmeli, çalışan onu kolayca devre dışı bırakamamalı.
Sınavda

Nasıl sorulurKoruyucu türünün tanımı ya da örneği ve Ek-I'e göre koruyucunun taşıması gereken özellikler “hangisi yanlıştır” kalıbıyla sorulur.

TuzakAcil durdurma butonunu koruyucunun yerine geçen birincil önlem saymaktır; o yalnız tamamlayıcıdır. İkinci tuzak, iki el kumandasını yalnız “iki kişiyle çalışma” sanmaktır: amaç operatörün iki elini de tehlike bölgesinin dışında tutmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme koruma → işleyiş

?Soru çöz

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I'e göre makine koruyucularıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ek-I 2.8.1-e, parça takma, sökme ve bakımın koruyucu çıkarılmadan yapılabilmesini ister. A, C ve D aynı maddede sayılan özelliklerdir: sağlamlık ve ilave tehlike yaratmama, kolay çıkarılamama, operasyon noktasını kapatmama.
TEKNİK · BAKIM-ONARIM

Kilitleme-etiketleme: enerji kesilmeden, kilit takılmadan bakım yok

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaElektrikli işlerde beş güvenlik kuralı nedir? Gerilimsiz çalışmada hangi sırayla ne yapılır, hangi KKD kullanılır?Bağlantılı konudan (Elektrikle çalışmalarda İSG). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Elektrik tesisinde gerilimsiz çalışmanın beş güvenlik kuralı sırasıyla şunlardır: devreyi tüm kutuplarıyla ayır; tekrar devreye girmeye karşı kilitle ve etiketle; gerilim olmadığını uygun cihazla kontrol et; topraklayıp kısa devre et; yakındaki gerilim altındaki bölümleri perdele. İşi yalnız eğitimli ve yetkili kişi yapar, yalıtkan eldiven ve araç gibi KKD kullanır.

Beş güvenlik kuralı ve yalıtkan KKD

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Makine bakımında kilitleme-etiketleme (LOTO) nasıl yapılır? El aletleriyle çalışırken nelere dikkat edilir?

Kısa cevap: Bakım, ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve tüm hareketleri durmuşken yapılır (Ek-I 2.13). Kilitleme-etiketlemede (LOTO) ekipman durdurulur, bütün enerji kaynaklarından ayrılır, her çalışan kendi kilidini ve etiketini takar, artık enerji boşaltılır ve çalıştırma denenerek enerjisizlik doğrulanır. El aletinde işe uygun, sağlam ve bakımlı alet seçilir; mantarlaşmış keski başı taşlanır.

Bir gıda fabrikasında konveyöre sıkışan ürünü almak için bakımcı panoyu kapatıyor; ama bandın gergi pistonu hâlâ hava basıncı altında.

Yönetmeliğe göre bakım ancak ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve bütün hareketleri durmuşken yapılır; bu mümkün değilse önlem alınır ya da iş tehlike bölgesinin dışında yürütülür. Bakım defteri olan makinede yapılan işlem günü gününe deftere işlenir (Ek-I 2.13). Enerji yalnız elektrik değildir: hidrolik ve pnömatik basınç, gergin yay, askıdaki parçanın ağırlığı, dönen volan, sıcak yüzey ve hatlardaki kimyasal da makineyi hareket ettirir ya da yaralar.

LOTO adımları

Elektrikli işlerdeki beş güvenlik kuralını Elektrikle çalışmalarda İSG sayfasında gördük; kilitleme-etiketleme aynı mantığı bütün enerji türlerine uygular. (1) Hazırlık: makinenin enerji kaynakları belirlenir, etkilenecek çalışanlara haber verilir. (2) Makine normal kumandasıyla durdurulur. (3) Şalter, vana gibi ayırıcılarla bütün kaynaklardan ayrılır. (4) Her çalışan ayırıcıya kendi kilidini takar, anahtar kendisinde kalır; etikette kimin, neden, ne zaman kilitlediği yazar. (5) Artık enerji boşaltılır ya da sabitlenir: basınç tahliye edilir, askıdaki parça desteklenir, kondansatör boşaltılır. (6) Çalıştırma butonuna basılarak ve ölçülerek enerjisizlik doğrulanır. İş bitince aletler toplanır, koruyucular takılır, çalışanlar uzaklaşır ve her kilidi yalnız onu takan kişi söker.

El aletleri

El aletleri mekanik (çekiç, keski, tornavida, anahtar, balta), elektrikli, pnömatik ve hidrolik diye ayrılır. Kazaların çoğu yanlış alet ve bakımsızlıktan doğar: tornavidayı keski, anahtarı çekiç gibi kullanmak; başı mantarlaşmış keskiyle çalışmak (çapak göze fırlar, baş taşlanarak düzeltilir); çatlak ya da gevşek sapı değiştirmemek. Balta, nacak ve satır gibi aletlerde kesmeyi yapan kenara ağız, sapın geçirildiği deliğe göz denir; sap gözde kamayla sıkıştırılır. Kesici alet kılıfıyla taşınır. Elektrikli el aletinde çift yalıtım ya da topraklama ve kaçak akım koruması, pnömatik alette emniyetli hortum bağlantısı aranır; basınçlı hava vücuda tutulmaz. Patlayıcı ortamda kıvılcım çıkarmayan alet kullanılır.

Akılda kalsın: Durdur → ayır → kilitle → boşalt → dene. Bir çalışan, bir kilit, bir anahtar. Enerji yalnız elektrik değil: basınç, yay, ağırlık, ısı. Keskinin mantar başı taşlanır; baltanın kesen kenarı ağızdır.
Sınavda

Nasıl sorulurLOTO adımlarının sırası, kilit anahtarının kimde kalacağı, el aletlerinin güvenli kullanımı “hangisi yanlıştır” kalıbıyla ve el aleti parçalarının adları sorulur.

TuzakKilitledikten sonra doğrudan işe başlamaktır; artık enerji boşaltılmadan ve çalıştırma denenmeden ekipman enerjisiz sayılmaz. İkinci tuzak, ekibin tek ortak kilitle yetinmesidir: her çalışan kendi kilidini takar.

↕Sıralama kilitleme-etiketleme

  1. Ayırıcıya kişisel kilit ve etiket takmak
  2. Çalıştırma butonuna basarak enerjisizliği doğrulamak
  3. Makineyi normal kumandasıyla durdurmak
  4. Hidrolik ve pnömatik basıncı tahliye etmek
  5. Şalter ve vanalarla bütün enerji kaynaklarından ayırmak

?Soru çöz

El aletleriyle güvenli çalışmaya ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Gevşek ya da çatlak sap değiştirilir ve gözde kamayla sabitlenir; ıslatma geçici şişirmedir, baş kurtulup fırlayabilir. A doğrudur, mantar başta çapak fırlar; B el aleti terimidir; C kesici kenarın yaralamasını önler.
TEKNİK · BASINÇLI KAPLAR

Basınçlı kaplar: PS azami çalışma basıncıdır, emniyet ventili sıkıştırılmaz

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Basınçlı kaplarda PS ne demektir? Emniyet ventili nasıl ayarlanır, hidrostatik test neden suyla yapılır, basit basınçlı kap kapsamı nedir?

Kısa cevap: Basınçlı kabın tehlikesi, içinde depolanan enerjinin bir anda açığa çıkmasıdır. Etiketteki PS, üreticinin belirlediği azami çalışma basıncıdır; V hacimdir. Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği hava ya da azot içeren, PS'si 0,5 barı aşıp 30 barı geçmeyen ve PS × V değeri 10.000 bar·L'yi aşmayan kaynaklı kapları kapsar. Emniyet ventili işletme basıncına ayarlanır, test sıvıyla yapılır.

Bir oto tamirhanesinde kompresör tankının emniyet ventili “çok ötüyor” diye tel ile bağlanmış; tank artık basıncı boşaltamıyor.

Basınçlı kap, içindeki akışkanı atmosfer basıncının üstünde tutan kaptır: kompresör tankı, buhar kazanı, LPG tankı, otoklav, gaz tüpü. Kap yırtılınca sıkışmış akışkan bir anda genişler; şok dalgası ve fırlayan parçalar can alır. Gaz sıkışabildiği için aynı basınçta sıvıdan çok daha fazla enerji depolar. Testlerin sıvıyla, yani hidrostatik yapılmasının nedeni budur: sıvı sıkışmadığından kap çatlasa bile basınç hemen düşer.

PS bir test ya da tasarım basıncı değildir; etiketteki azami çalışma basıncıdır.Görsel: Sınav Defteri

Etiket ve kapsam

Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği (2014/29/AB) seri üretilen, kaynaklı, ateşle ısıtılmayan, hava ya da azot için yapılmış kaplara uygulanır. Etikette PS (azami çalışma basıncı, bar), V (hacim, L) ve azami-asgari çalışma sıcaklıkları bulunur. Kapsam 0,5 bar < PS ≤ 30 bar ve PS × V ≤ 10.000 bar·L'dir. PS × V değeri 50 bar·L'yi aşan kaplar temel güvenlik gereklerini karşılar ve CE işareti taşır; daha küçükler iyi mühendislik uygulamasıyla üretilir. Kazanlar ve büyük kaplar Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği'ne (2014/68/AB) girer.

İşletmede güvenlik

Kap azami basıncın altında kullanılacaksa işletme basıncı kap üzerinde görünür biçimde işaretlenir; daha yüksek basınç uygulanacaksa kap önce o basınca göre test edilir (Ek-III 2.1.4). Emniyet ventili işletme basıncına, o yoksa azami basınca uygun olur (2.1.1.1). Ventil sıkıştırılmaz, üstüne ağırlık asılmaz. Kompresör tankının dibindeki yoğuşma suyu düzenli boşaltılır; korozyon duvarı inceltir. Buhar kazanında su seviyesi göstergesi ve alçak su emniyeti aranır: suyu azalmış kazanın kızgın yüzeyine su gelirse ani buharlaşma patlamaya yol açar.

Akılda kalsın: PS = azami çalışma basıncı (test basıncı değil). 0,5 < PS ≤ 30 bar, PS × V ≤ 10.000; 50 bar·L'nin üstü CE. Ventil işletme basıncına ayarlıdır ve asla sıkıştırılmaz. Test sıvıyla, çünkü gaz enerji depolar.
Sınavda

Nasıl sorulurEtiketteki kısaltmaların anlamı, emniyet ventilinin neye göre ayarlanacağı, testin neden sıvıyla yapıldığı ve basit basınçlı kap kapsamı sorulur.

TuzakPS'yi tasarım ya da test basıncıyla karıştırmaktır; PS üreticinin izin verdiği azami çalışma basıncıdır. İkinci tuzak, gazla (pnömatik) testi daha güvenli sanmaktır: sıkıştırılmış gaz çok daha fazla enerji depolar.

✎Boşluk doldurma PS ve kapsam

Basınçlı kap etiketindeki PS, kabın azami basıncını gösterir. PS'si 6 bar, hacmi 300 L olan hava tankının PS × V değeri bar·L'dir; bu kap CE işareti taşır. Basınçlı kapların testi gaz yerine yapılır.

çalışma · 1800 · sıvıyla · test · 50 · gazla · 306

?Soru çöz

Bir kompresör tankının etiketinde “PS 8 bar, V 500 L” yazmaktadır. Bu kapla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. PS azami çalışma basıncıdır; 8 × 500 = 4000 bar·L, 50 ile 10.000 arasındadır. B PS'yi test basıncıyla karıştırır ve 1,5 katını işletmeye taşır; C çarpımı yanlış yapar, 4000 değeri 50'nin çok üstündedir; D ventil işletme ya da azami basıncın üstüne ayarlanmaz.
TEKNİK · KAYNAK

Kaynak işleri: ark, gazaltı ve oksi-asetilende ışın, duman ve geri tepme

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyonlaştırıcı radyasyon türleri nelerdir, neyle durdurulur? Radyasyondan korunmada zaman, mesafe ve zırhlama nasıl uygulanır?Bağlantılı konudan (Fiziksel risk etmenleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İyonlaştırıcı radyasyon (alfa, beta, gama, X ışını, nötron) atomlardan elektron koparacak enerjidedir. Alfa bir kâğıtla, beta alüminyum ya da pleksiglasla durur; gama ve X ışını ancak kurşun ya da betonla azaltılır. Dış ışınlamadan korunmanın üç yolu zaman, mesafe ve zırhtır; mesafe iki katına çıkınca doz hızı dörtte bire iner. UV, kızılötesi, lazer ve mikrodalga iyonlaştırmayan radyasyondur.

Radyasyon: iyonlaştırıcı ve iyonlaştırmayan

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaynak işlerinde hangi riskler vardır? Oksi-asetilen kaynağında geri tepme ventili, hortum renkleri ve tüp güvenliği nasıl sağlanır?

Kısa cevap: Kaynakta başlıca riskler elektrik çarpması, ultraviyole ve kızılötesi ışın, metal dumanı ve gazlar, yangın-patlama ve yanıklardır. Oksi-asetilen kaynağında hortum ve regülatörlere alev geri tepme ventili takılır, tüpler dik ve sabitlenmiş durur, oksijen donanımına yağ değdirilmez. Kaynak yerinde lokal egzoz, uygun filtreli maske, deri önlük ve eldiven kullanılır; sıcak çalışma izni alınır.

Bir tersanede tankın içinde gazaltı kaynağı yapan usta, argonun dibe çöktüğünü bilmiyor; dışarıdaki gözcü olmasa bayıldığını kimse fark etmeyecekti.

Kaynak türleri ve öne çıkan riskler
TürIsı kaynağıÖne çıkan risk
Elektrik ark kaynağı (örtülü elektrot)Elektrot ile iş parçası arasındaki arkElektrik çarpması (ıslak zemin, hasarlı pense), UV, duman
Gazaltı kaynağı (MIG/MAG, TIG)Ark + koruyucu gaz (argon, CO₂, helyum)Yoğun UV ve ozon; kapalı alanda koruyucu gazın oksijeni azaltması
Oksi-asetilen kaynağı ve kesmeOksijen + asetilen aleviAlev geri tepmesi, tüp hasarı, yangın

Işın ve duman

Ark güçlü ultraviyole yayar: korumasız bakan gözde birkaç saat sonra kum batması ve sulanmayla gelen fotokeratit (“kaynakçı gözü”) gelişir, açık deri güneş yanığı gibi yanar. Yıllarca kızılötesine bakmak katarakta yol açabilir; bu ışınları Fiziksel risk etmenleri sayfasında gördük. Kaynak dumanının içeriği metale göre değişir: galvanizli saçta çinko oksit metal dumanı ateşi, paslanmaz çelikte altı değerlikli krom kanser, manganez sinir sistemi etkisi yapar; arkın çevresinde ozon ve azot oksitleri oluşur. Bu etkileri İş Sağlığı serisindeki Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında ayrıntılı bulacaksın. Önlem: dumanı kaynağında emen lokal egzoz, kaynakçının yanındaki çalışanlar için kaynak perdesi, işe uygun koyulukta filtreli kaynak maskesi, deri önlük, eldiven ve tozluk. Kapalı alanda kaynakta havalandırma, gaz ölçümü ve gözcü şarttır; KKD Kullanımı Yönetmeliği'nin eki bu işte ateşe dayanıklı koruyucu giysi öngörür. Kapalı alanları İnşaat, maden ve kapalı alanlar sayfasında göreceğiz.

Oksi-asetilen ve yangın

Alevin hortumdan geriye, tüpe doğru ilerlemesine alev geri tepmesi denir. Önlemi, hamlaç tarafına ve regülatör çıkışına takılan geri tepme ventili ve alev tutucudur. Hortumlar renkle ayrılır: oksijen mavi, asetilen kırmızı. Tüpler dik durur, zincirle devrilmeye karşı sabitlenir, kapağı takılı taşınır, ısıdan uzak tutulur. Asetilen tüpü yatık kullanılmaz; içindeki çözücü (aseton) dışarı çıkar. Asetilen yüksek basınçta kararsızdır, düşük basınçta (yaygın kabulle yaklaşık 1,5 bar altında) kullanılır. Oksijen yağ ve gresle temas edince kendiliğinden tutuşabilir: regülatör yağlanmaz, yağlı eldivenle tutulmaz. Kaynak ve kesmede yanıcılar uzaklaştırılır, sıcak çalışma izni alınır, yangın söndürücüyle bir yangın gözcüsü bekler ve iş bitince alan bir süre gözetlenir; ark kaynağında şase kablosu kaynak yerinin yakınına bağlanır.

Akılda kalsın: Oksijen mavi, asetilen kırmızı; geri tepme ventili hamlaçta ve regülatörde. Tüp dik ve zincirli. Oksijene yağ değmez. Kaynakçı gözü UV'den, katarakt kızılötesinden. Galvaniz çinko, paslanmaz krom.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynak türüne özgü riskler, oksi-asetilende alınacak önlemler “hangisi yanlıştır” kalıbıyla ve kaynak dumanındaki metal ile etkisi sorulur.

TuzakOksijen vanasını ve bağlantılarını yağlamayı bakım saymaktır; oksijenle temas eden yağ kendiliğinden tutuşur. İkinci tuzak, kapalı alanın havasını “temizlemek” için ortama oksijen vermektir: oksijen zenginleşmesi giysiyi bir anda alev alır hâle getirir.

⇄Bilgi eşleştirme etken → sonuç ya da önlem

?Soru çöz

Oksi-asetilen kaynağında alınacak önlemlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Asetilen tüpü yatık kullanılmaz; içindeki aseton gazla birlikte dışarı çıkar ve hamlaçta tehlike yaratır. A alev geri tepmesine karşı temel önlemdir; B tüpün devrilip vanasının kırılmasını önler; D oksijenle temas eden yağın kendiliğinden tutuşmasını önler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yanıcı çözücülerin aktarıldığı bir dolum alanında statik elektrik riskini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi uygun bir önlem değildir?

✓ D. Kuru hava yükün dağılmasını zorlaştırır ve birikimi artırır; statik önlemi nemi artırmaktır. A doğru önlemdir, parçaları aynı potansiyele getirir; B sıçramayı ve sürtünmeyi azaltır; C insan üzerinde yük birikmesini önler.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Statik elektrik, yıldırım, periyodik kontrol

?Soru 2

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği Ek-1'e göre aşağıdakilerden hangisi “işin gerekleri” başlığındaki risk etkenlerindendir?

✓ A. Değiştirilemeyen tempo, yetersiz ara ve uzun mesafe “işin gerekleri”dir. B yükün özelliklerine girer; C çalışma ortamının özelliğidir; D Ek-1'de değil, Ek-2'deki bireysel risk etkenlerindedir.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği

?Soru 3

Antropometrik tasarımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Uzanma mesafesi 5. persentile göre belirlenir; düğmeye en kısa kollu çalışan da yetişmelidir. A doğrudur, dinamik antropometri hareket sırasındaki ölçüdür; B doğrudur, ayar aralığı iki ucu kapsar; D doğrudur, açıklıkta iri kişi ölçüt alınır.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Ergonomi ve antropometri

?Soru 4

Anma açma akımı 300 mA olan kaçak akım rölesiyle korunan bir tesiste, sürekli dokunma gerilimi sınırı 50 V alındığında koruma topraklaması direnci en çok yaklaşık kaç ohm olabilir?

✓ C. RA ≤ 50 ÷ 0,3 ≈ 167 Ω. A 30 mA'lik röle için geçerli değeri (50 ÷ 0,03) verir; B bölmek yerine çarpar (0,3 × 50); D oranı ters kurar ve akımı miliamper bırakır (300 ÷ 50).Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Topraklama, kaçak akım koruma, yalıtım

?Soru 5

Bir fabrika yemekhanesinin mutfağında fritözdeki kızgın yağ alev almıştır. Bu yangına müdahalede kullanılacak en uygun söndürücü hangisidir?

✓ A. Pişirme yağı yangını F sınıfıdır; ıslak kimyasal sıcak yağ yüzeyinde sabunlaşıp örtü oluşturur ve soğutur. B su kızgın yağda anında buharlaşıp yanan yağı sıçratır; C metal yangınları içindir; D köpük B sınıfı sıvılar içindir, kızgın yağda örtü kalıcı olmaz.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Yangın sınıfları ve söndürücü seçimi

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi yangından aktif korunma önlemidir?

✓ B. Sprinkler yangını ısısından algılayıp kendiliğinden su püskürten aktif bir sistemdir. A, C ve D binanın yapısına yerleştirilmiş, hiçbir algılama ya da çalışma gerektirmeyen pasif önlemlerdir: kompartıman yangını sınırlar, korunumlu merdiven dumanı keser, yanmaz malzeme yayılmayı önler.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Yangından korunma, algılama ve kaçış yolları

?Soru 7

Bir şeker fabrikasında paketleme hattındaki küçük bir toz patlamasının ardından çok daha büyük ikinci bir patlama olmuştur. İkinci patlamanın en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İkincil toz patlamasında birincil patlama, yüzeylerde biriken tozu dev bir buluta dönüştürür ve bu bulut tutuşur. B yanmadan sonra oksijen artmaz, azalır; C parlama noktası sıvılara ait bir özelliktir, patlamayla değişmez; D BLEVE'yi tarif eder, toz patlamasıyla ilgisi yoktur.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · BLEVE, buhar bulutu ve toz patlaması

?Soru 8

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre normal çalışma koşullarında tutuşabilir toz bulutunun ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği bir yerde kullanılabilecek ekipman kategorileri hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Tarif edilen yer Bölge 21'dir; Ek-3'e göre burada kategori 1 ya da 2 ekipman kullanılır. A Bölge 20'nin kuralıdır; B Bölge 22'ninkidir, kategori 3 ara sıra oluşan ortam için yetersizdir; D en düşük koruma düzeyidir, yalnız Bölge 22 seçeneklerinden biridir.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Patlayıcı ortamlar: ATEX bölgeleri

?Soru 9

Bir enerji hattının iletkeni kopup çayırlığa düşmüştür. Hattın yakınındaki bir kişinin bulunduğu yerden güvenle uzaklaşması için en doğru davranış hangisidir?

✓ B. Zemin gerilimi düşen iletkenden uzaklaştıkça azalır; ayaklar bitişik kalınca iki ayak arasındaki fark, yani adım gerilimi en küçük olur. A adımı açarak adım gerilimini büyütür; C eller ve ayaklar arasında yeni bir akım yolu açar; D yüksek gerilimde kuru dal bile güvenli yalıtkan değildir, iletkene yaklaşmak tehlikelidir.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Doğrudan, dolaylı temas; adım ve dokunma gerilimi

?Soru 10

Kas-iskelet sistemi risklerini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi ergonomik açıdan doğru bir iş rotasyonu uygulamasıdır?

✓ C. Kaldırma ile görsel kontrol farklı kas gruplarını kullanır; yüklenen bölge dinlenir. A aynı bilek kaslarını yüklemeye devam eder; B rotasyonu mühendislik önleminin yerine koyar; D kademeli alıştırmanın tersidir, en savunmasız çalışanı en çok yükler.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Tekrar, tempo, statik yük, rotasyon
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →