İSG yönetim sistemleri ve korunma: PUKÖ, ISO 45001, kontrol hiyerarşisi ve iş hijyeni

İSG’nin bir yönetim sistemi olarak nasıl kurulduğunu, korunma önlemlerinin hangi sırayla seçildiğini ve çalışma ortamının ölçümlerle nasıl izlendiğini öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · YÖNETİM SİSTEMİ

İSG yönetim sistemi: PUKÖ döngüsüyle sürekli iyileştirme

İş Güvenliği (İSG) · Yönetim ve korunma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRisk değerlendirmesi nedir, hangi adımlardan oluşur? Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Risk değerlendirme yöntemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tehlike, zarar verme potansiyelidir; risk, bu potansiyelin zarara dönüşme ihtimalidir ve yöntemler onu olasılık ile şiddetin birleşimi olarak ölçer. Risk değerlendirmesi tehlikeleri tanımlar, riskleri analiz edip derecelendirir ve kontrol tedbirlerine karar verir. Süreç tanımla, analiz et, değerlendir, kontrol et, izle adımlarıyla döner; tedbirden sonra risk yeniden puanlanır.

Risk yönetimi süreci

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İSG yönetim sistemi nedir? PUKÖ (Planla-Uygula-Kontrol et-Önlem al) döngüsü nasıl işler?

Kısa cevap: İSG yönetim sistemi, sağlık ve güvenlik çalışmalarını tek tek önlemler olmaktan çıkarır; politika, planlama, uygulama, izleme ve iyileştirme halkalarından oluşan bir düzene bağlar. Temelinde PUKÖ döngüsü vardır: Planla, Uygula, Kontrol et, Önlem al. Döngü kapanınca daha yüksek bir seviyeden yeniden başlar; amaç sürekli iyileştirmedir.

Bir OSGB'nin hizmet verdiği iki fabrikada da yangın tüpleri yerinde, risk değerlendirmesi dosyası rafta; ama birinde aynı eksikler her denetimde yeniden çıkıyor.

Fark çoğu zaman önlemlerin kendisinde değil, düzenindedir. Önlemleri tek tek almak bir şeydir; kimin neyi ne zaman yapacağını, sonucun nasıl ölçüleceğini ve eksiğin nasıl kapatılacağını birbirine bağlamak başka. İSG yönetim sistemi budur: sağlık ve güvenliği, üretim ya da kalite nasıl yönetiliyorsa öyle yöneten, belgeli ve tekrarlanabilir bir düzen.

PUKÖ döngüsü

Sistemin motoru, Deming'in yaygınlaştırdığı PUKÖ döngüsüdür (İngilizcesi PDCA). Planla aşamasında politika belirlenir, tehlikeler ve yasal şartlar tanımlanır, hedefler konur. Uygula aşamasında kaynak, eğitim ve operasyonel kontroller devreye girer. Kontrol et aşamasında performans ölçülür, iç denetim yapılır, kazalar incelenir. Önlem al aşamasında sapmalar düzeltilir ve sistem iyileştirilir.

Kenardaki numaralar ISO 45001'in hangi maddelerinin hangi aşamaya düştüğünü gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Risk değerlendirme yöntemleri sayfasında gördüğümüz risk yönetimi döngüsü de aynı mantıkla döner: tanımla ve analiz et (planla), tedbiri uygula (uygula), yeniden puanla ve izle (kontrol et, önlem al).

ILO'nun beş öğesi

ILO'nun 2001'de yayımladığı İSG Yönetim Sistemleri Rehberi (ILO-OSH 2001) bir sistemin beş öğesini sayar: politika, organizasyon, planlama ve uygulama, değerlendirme, iyileştirme eylemleri. 6331 işverenden belgeli bir yönetim sistemi ya da sertifika istemez. Ama istediklerinin çoğu (önleme politikası, risk değerlendirmesi, eğitim, kurul, kayıt, kaza incelemesi) bir yönetim sisteminin parçalarıdır; sistem onları birbirine bağlar.

Akılda kalsın: Planla “ne yapacağız?”, Uygula “yap”, Kontrol et “oldu mu?”, Önlem al “düzelt ve iyileştir”. Döngü bir daire değil, her turda yükselen bir sarmaldır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir faaliyetin PUKÖ'nün hangi aşamasına ait olduğu ya da yönetim sisteminin öğeleri sorulur.

Tuzak“Kontrol et” ile “Önlem al”ı karıştırmaktır: iç denetim ve ölçüm kontroldür, bulunan sapmayı gidermek önlemdir. İkinci tuzak, 6331'in sertifikalı bir yönetim sistemini zorunlu tuttuğunu sanmaktır.

↕Sıralama PUKÖ adımları

  1. Hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığını iç denetimle ölçmek
  2. İSG politikasını ve yıllık hedefleri belirlemek
  3. Denetimde bulunan eksikler için düzeltici faaliyet başlatmak
  4. Çalışanları eğitip talimatları uygulamaya koymak

?Soru çöz

Bir işyerinde yıllık iç denetim yapılması ve kaza istatistiklerinin hedeflerle karşılaştırılması PUKÖ döngüsünün hangi aşamasıdır?

✓ C. Denetlemek ve sonucu hedefle karşılaştırmak ölçme işidir, kontrol aşamasıdır. A hedefin konduğu aşamadır, ölçüldüğü değil; B önlemlerin hayata geçirildiği aşamadır; D ölçümde bulunan sapmanın giderildiği aşamadır, denetimin kendisi değildir.
KAVRAM · ISO 45001

ISO 45001:2018: OHSAS 18001'in yerini alan İSG standardı

İş Güvenliği (İSG) · Yönetim ve korunma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

ISO 45001 nedir? OHSAS 18001'den farkı ve ana maddeleri nelerdir?

Kısa cevap: ISO 45001, 2018'de yayımlanan uluslararası İSG yönetim sistemi standardıdır ve OHSAS 18001'in yerini almıştır. ISO 9001 ve ISO 14001 ile aynı 10 maddelik üst yapıyı kullanır. Öne çıkan yenilikleri kuruluşun bağlamı, üst yönetimin liderliği, çalışanların katılımı ve risk ile fırsat yaklaşımıdır. Belgelendirme gönüllüdür, yasal zorunluluk değildir.

Bir ihale şartnamesinde tek satır vardır: “Yüklenici ISO 45001 belgeli olmalıdır.”

ISO 45001, Uluslararası Standardizasyon Örgütü'nün (ISO) Mart 2018'de yayımladığı ilk uluslararası İSG yönetim sistemi standardıdır. Önceki yaygın belge OHSAS 18001 (son sürümü 2007) bir ISO standardı değildi; BSI öncülüğünde hazırlanmış bir şartnameydi. Belgeli kuruluşlar 2021'de sona eren geçiş süresinde ISO 45001'e geçti. Türkiye'de TSE standardı TS ISO 45001 adıyla yayımladı.

Standart, ISO'nun yönetim sistemleri için kullandığı ortak üst yapıya (Annex SL) göre yazıldı. Kalite (ISO 9001) ve çevre (ISO 14001) standartlarıyla aynı madde numaralarını kullandığı için üçü tek bir entegre yönetim sistemi olarak kurulabilir.

ISO 45001'in madde yapısı (1–3 giriş maddeleridir)
MaddeBaşlıkİçinden örneklerPUKÖ
4Kuruluşun bağlamıİç ve dış konular, çalışanların ve ilgili tarafların beklentileri, kapsamP
5Liderlik ve çalışanların katılımıPolitika, roller, çalışanlara danışma ve katılım (5.4)P
6PlanlamaTehlike tanımlama, risk ve fırsatlar, yasal şartlar, hedeflerP
7DestekKaynak, yetkinlik, farkındalık, iletişim, dokümante edilmiş bilgiU
8OperasyonKontrol hiyerarşisi, değişiklik yönetimi, tedarik ve yükleniciler, acil durumU
9Performans değerlendirmeİzleme ve ölçme, iç denetim, yönetimin gözden geçirmesiK
10İyileştirmeOlay, uygunsuzluk, düzeltici faaliyet, sürekli iyileştirmeÖ

OHSAS 18001'den farkları

Üst yönetim İSG'nin hesabını bizzat verir: görevleri devredebilir, ama hesap verebilirliği devredemez; ayrı bir yönetim temsilcisi atama zorunluluğu da kalktı. Yönetici olmayan çalışanların danışma ve katılımı ayrı bir maddeye (5.4) dönüştü. Ayrı bir “önleyici faaliyet” maddesi yoktur; yerini planlamadaki risk ve fırsat yaklaşımı aldı. Doküman ve kayıtlar dokümante edilmiş bilgi adını aldı. Yükleniciler ve dışarıya verilen işler operasyon maddesinde açıkça kontrol altına alınır.

Akılda kalsın: 10 madde, ilk üçü giriş. PUKÖ eşlemesi: P = 4-5-6, U = 7-8, K = 9, Ö = 10. ISO 45001'in imzası liderlik ve çalışan katılımıdır; belge gönüllüdür.
Sınavda

Nasıl sorulurStandardın yılı, yerini aldığı belge ve madde başlıkları sorulur; “hangisi yanlıştır” kalıbı sık gelir.

TuzakISO 45001 belgesinin 6331'e göre zorunlu olduğunu sanmaktır: belgelendirme gönüllüdür, yasal yükümlülükler belgeden bağımsız sürer. İkinci tuzak, OHSAS 18001'i bir ISO standardı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme faaliyet → madde

?Soru çöz

ISO 45001:2018 ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Belgelendirme gönüllüdür; 6331 belge değil, risk değerlendirmesi ve eğitim gibi yükümlülükler ister. B doğrudur, geçiş 2021'de tamamlandı; C doğrudur, ortak üst yapı (Annex SL) entegre sisteme izin verir; D doğrudur, madde 5.4 danışma ve katılımı düzenler.
YÖNTEM · KORUNMA

Kontrol hiyerarşisi: ortadan kaldırmadan KKD'ye beş basamak

İş Güvenliği (İSG) · Yönetim ve korunma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kontrol hiyerarşisi nedir? Ortadan kaldırma, ikame, mühendislik önlemleri, idari önlemler ve KKD sıralaması neden önemlidir?

Kısa cevap: Kontrol hiyerarşisi önlemleri etkinliğine göre sıralar: önce tehlikeyi ortadan kaldır, olmuyorsa daha az tehlikeli olanla değiştir (ikame), sonra mühendislik önlemleriyle kişiyi tehlikeden ayır, ardından idari önlemlerle çalışma biçimini düzenle; KKD en son çaredir. Üstteki basamaklar insan davranışına daha az bağlıdır. 6331 md.5 de toplu korunmayı kişisel korunmanın önüne koyar.

Bir mobilya atölyesinde solvent bazlı tutkal buhar yayıyor; ilk akla gelen çözüm herkese maske dağıtmaktır.

Maske en kolay çözümdür ama en zayıfıdır: doğru seçilmesine, yüze oturmasına, filtresinin zamanında değişmesine ve bütün gün takılmasına bağlıdır. Kontrol hiyerarşisi önce başka soruları sormayı ister: Bu tutkal gerekli mi? Su bazlısı olur mu? Buhar kaynağında emilebilir mi?

Yukarıdaki basamak tehlikeyle, aşağıdaki kişiyle uğraşır; KKD tehlikeyi değil, yalnız onu giyeni korur.Görsel: Sınav Defteri

Beş basamak

Ortadan kaldırma tehlikeyi işten çıkarır: yüksekte yapılan montajı yerde yapıp hazır parçayı kaldırmak gibi. İkame tehlikeliyi daha az tehlikeli olanla değiştirir: solvent bazlı boya yerine su bazlı boya. Mühendislik önlemleri kişiyle tehlike arasına fiziksel bir engel koyar: makine koruyucusu, gürültü kabini, lokal egzoz havalandırması, korkuluk. İdari önlemler çalışma biçimini düzenler: talimat, çalışma izni, rotasyon, eğitim, uyarı işaretleri. KKD ise en son çaredir.

Üstteki basamaklar toplu korumadır ve insan davranışına daha az bağlıdır; alttakiler her gün yeniden doğru uygulanmayı ister. Basamaklar birbirini dışlamaz: mühendislik önlemi alınmış bir işte kalan risk için KKD de kullanılır. Aynı sıra “kaynakta önleme, ortamda koruma, kişide koruma” diye de anlatılır: bertaraf, ikame ve makine koruyucusu kaynakta; tecrit ve havalandırma ortamda; KKD kişide uygulanır.

6331 md.5 ilkeleri ve hiyerarşideki karşılıkları
6331 md.5 ilkesiHiyerarşideki karşılığı
(a) Risklerden kaçınmakOrtadan kaldırma
(e) Tehlikeli olanı tehlikesiz ya da daha az tehlikeli olanla değiştirmekİkame
(c) Risklerle kaynağında mücadele etmekMühendislik önlemleri
(ğ) Çalışanlara uygun talimatlar vermekİdari önlemler
(g) Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermekKKD en sonda

KKD'nin seçimini ve kullanım kurallarını KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Sıra: kaldır → değiştir → ayır → düzenle → giy. Mühendislik önlemi kişiyle tehlike arasına bir engel koyar; idari önlem bir kural koyar. Eğitim ve levha kuraldır, kabin ve egzoz engeldir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir önlem verilip hiyerarşideki basamağı, en etkili önlem ya da 6331 md.5'teki karşılığı sorulur.

TuzakEğitimi ve uyarı levhasını mühendislik önlemi saymaktır; ikisi de idari önlemdir. İkinci tuzak, lokal egzoz havalandırmasını KKD sanmaktır: kirleticiyi kaynağında emen havalandırma bir mühendislik önlemidir.

↕Sıralama gürültülü pres hattı

  1. Presçiler arasında iki saatte bir rotasyon yapmak
  2. Parçayı pres yerine gürültüsüz bir yöntemle şekillendirmek
  3. Çalışanlara kulak koruyucu vermek
  4. Presin çevresine ses yutucu kabin kurmak
  5. Eski presi daha sessiz çalışan bir modelle değiştirmek

?Soru çöz

Bir galvaniz tesisinde asit buharına karşı alınan aşağıdaki önlemlerden hangisi mühendislik önlemidir?

✓ D. Lokal egzoz buharı kaynağında yakalayıp kişiden uzaklaştırır, fiziksel bir engeldir. A KKD'dir, yalnız takanı korur ve hiyerarşinin en altındadır; B süre sınırlaması bir çalışma kuralıdır, idari önlemdir; C işaret de bir kural hatırlatır, idari önlemdir.
KAVRAM · İŞ HİJYENİ

İş hijyeni: öngörme, tanıma, değerlendirme ve kontrol

İş Güvenliği (İSG) · Yönetim ve korunma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş hijyeni nedir? Çalışma ortamı gözetimi ve kişisel maruziyet ölçümü nasıl yapılır?

Kısa cevap: İş hijyeni, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerden çalışanı korumaya yönelik faaliyetlerdir. Dört adımla ilerler: etmeni öngörmek, işyerinde tanımak, ölçerek değerlendirmek ve kontrol etmek. Çalışma ortamı gözetimi bu işin sürekli yapılmasıdır. Maruziyet en iyi, cihaz çalışanın üzerinde ve solunum bölgesindeyken yapılan kişisel ölçümle bilinir.

Bir dökümhanede tozu gözle görmek kolaydır; çalışanın sekiz saatte ne kadarını soluduğunu bilmek ise ölçüm ister.

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik iş hijyenini; çalışma şartlarından kaynaklanan fiziksel (gürültü, titreşim, aydınlatma, iyonlaştırıcı olmayan radyasyon), kimyasal (toz, gaz, buhar) ve biyolojik (virüs, bakteri, mantar) etmenlerden çalışanların korunmasına yönelik faaliyetler diye tanımlar (md.4). Alanın klasik yaklaşımı dört adımlıdır:

  • Öngörme: tehlikeyi iş başlamadan, tasarımda ya da yeni bir kimyasal gelmeden düşünmek.
  • Tanıma: işyerini gezmek; prosesleri, kullanılan maddeleri ve güvenlik bilgi formlarını incelemek.
  • Değerlendirme: ölçmek ve sonucu sınır değerle karşılaştırmak.
  • Kontrol: kontrol hiyerarşisine göre önlem almak ve etkinliğini yeniden ölçmek.

Ölçüm stratejisi

Rastgele bir günde, rastgele bir noktada yapılan ölçüm yanıltır. Önce ön inceleme yapılır. Aynı işi aynı koşullarda yapan çalışanlar benzer maruziyet gruplarına ayrılır ve her gruptan temsilci seçilir. Ölçüm normal çalışma gününde ve olağan üretim kapasitesinde yapılır; ölçüm günü makineleri yavaşlatmak sonucu anlamsız kılar.

Kişisel ölçüm ile ortam ölçümü
Kişisel maruziyet ölçümüOrtam (alan) ölçümü
Cihazın yeriÇalışanın üzerinde, solunum bölgesindeSabit bir noktada
Neyi gösterir?Çalışanın gerçek maruziyetiniKaynağın ve ortamın düzeyini
Ne için?Sınır değerle karşılaştırmaKaynağı bulma, havalandırmanın etkinliği
ÖrnekYakaya takılan toz pompası, gürültü dozimetresiTezgâh başına konan gaz dedektörü, ses düzeyi ölçer

Çalışma ortamı gözetimi İGU'nun görevidir: mevzuatın gerektirdiği periyodik bakım, kontrol ve ölçümleri planlamak ve uygulamalarını kontrol etmek (İGU Yön. md.9/1-c). Gözetim sonuçları, işyeri hekimiyle birlikte hazırlanan yıllık değerlendirme raporuna girer. Gürültü ve titreşimin sınır değerlerini Fiziksel risk etmenleri sayfasında, kimyasalların sınır değerlerini Kimyasal risk etmenleri sayfasında göreceğiz. Çalışanın kanında ya da idrarında yapılan biyolojik izleme ise İş Sağlığı serisindeki İşyeri sağlık hizmetleri sayfasındadır.

Akılda kalsın: Dört adım: öngör → tanı → değerlendir → kontrol et. Çalışanın maruziyetini kişisel ölçüm (solunum bölgesi), kaynağı ortam ölçümü gösterir. Ölçüm günü iş olağan akışında sürmelidir.
Sınavda

Nasıl sorulurAdımların sırası, kişisel ve ortam ölçümünün farkı ya da çalışma ortamı gözetiminin kimin görevi olduğu sorulur.

TuzakSabit noktadaki ortam ölçümünü çalışanın maruziyeti saymaktır; maruziyet solunum bölgesinden yapılan kişisel ölçümle bulunur. İkinci tuzak, iş hijyenini yalnız kimyasallarla sınırlamaktır: gürültü, titreşim, aydınlatma ve biyolojik etmenler de kapsamdadır.

✎Boşluk doldurma iş hijyeni adımları

İş hijyeninde işyerini gezip prosesleri ve güvenlik bilgi formlarını inceleme adımına denir. Etmeni ölçüp sonucu sınır değerle karşılaştırmak adımıdır. Çalışanın gerçek maruziyetini bulmak için örnekleyici çalışanın yerleştirilir.

tanıma · değerlendirme · solunum bölgesine · kontrol · sabit bir noktaya

?Soru çöz

Bir boya atölyesinde çalışanın 8 saatlik solvent maruziyetini belirlemek için en uygun ölçüm hangisidir?

✓ B. Maruziyet, solunum bölgesinden ve tam vardiya boyunca alınan kişisel numuneyle bulunur. A sabit nokta ortamı gösterir, çalışanın gezdiği yerleri ve kaynağa yakınlığını yansıtmaz; C olağan çalışma şartları değiştirildiği için sonuç gerçeği göstermez; D bacadaki ölçüm havalandırmanın attığı havayı gösterir, kişinin soluduğunu değil.
MEVZUAT · İŞ HİJYENİ YÖN.

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Yönetmeliği: yetkili laboratuvar ve kayıtlar

İş Güvenliği (İSG) · Yönetim ve korunma · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş hijyeni ölçümünü kim yapar? İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Yönetmeliği'ne göre işverenin yükümlülükleri nelerdir?

Kısa cevap: 2023 tarihli yönetmeliğe göre işveren, risk değerlendirmesindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenleri ortam ve kişisel ölçümle tespit eder. Ölçümü yalnız Bakanlıktan yeterlik ya da ön yeterlik belgesi almış laboratuvar yapar; belgesiz laboratuvarın sonucu geçersizdir. Sonucu sınır değerle işveren değerlendirir. Mevzuatta süre yoksa kayıtlar en az 10 yıl saklanır.

Bir metal işleme fabrikasına gelen gürültü raporunun en üstünde laboratuvarın yeterlik belgesi numarası yazar; o belge yoksa rapor yok hükmündedir.

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik 27.01.2023'te yayımlandı (RG 32086) ve 2017 tarihli laboratuvar yönetmeliğinin yerini aldı. İki tarafın görevini düzenler: ölçtüren işveren ve ölçen laboratuvar.

İşverenin görevleri (md.5–6)

  • Risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını, niteliğini ve niceliğini ortam ve kişisel maruziyet ölçümüyle tespit eder.
  • Ölçümü dört hâlde tekrarlar: alınan önlemin etkinliğini görmek için, ortam ya da maruziyet değiştiğinde, iş müfettişi istediğinde, işyeri hekimi ya da İGU gerekli gördüğünde.
  • Ölçümü yalnız yeterlik ya da ön yeterlik belgeli laboratuvara yaptırır; belgesiz laboratuvarın sonucu geçersizdir.
  • Ölçüme İGU'yu ve/veya işyeri hekimini (yoksa işi bilen bir çalışanı) eşlik ettirir, olağan çalışma şartlarını ve üretim kapasitesini değiştirmez, güvenlik bilgi formlarını laboratuvara verir.
  • Kayıtları mevzuattaki süre kadar, süre belirlenmemişse en az 10 yıl saklar.

Sonucu değerlendirmek de işverenin işidir. Önce mevzuattaki sınır değere, mevzuatta yoksa ulusal ya da uluslararası kuruluşların sınır değerine bakılır. Ek önlem kararında kurul varsa kurulun, yoksa işyeri hekimi ve İGU'nun yazılı görüşü esastır (md.6).

Laboratuvarın görevleri

Laboratuvar yalnız belgesinde yazan parametrelerde ölçüm yapar; belirli parametrelerde TÜRKAK'tan TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonu gerekir. Raporuna ölçüm belirsizliğini ve varsa sınır değeri yazar, ama sonucun mevzuata uygun olup olmadığına karar vermez (md.19/4). Rapordaki veriler İSG-KATİP'e yüklenir.

Karıştırılan rakamlar: iş hijyeni yönetmeliği
RakamNeyin süresi?
En az 10 yılMevzuatta süresi belirlenmemiş ölçüm kayıtlarının saklanması (işveren, md.5/6)
10 günLaboratuvarın sonuçları İSG-KATİP'e bildirmesi, rapordan itibaren (md.36)
4 yılLaboratuvar yeterlik belgesinin ve ölçüm personeli sertifikasının geçerliliği
1 yılÖn yeterlik belgesinin geçerliliği; bir kez verilir
Ek bilgi: yönetmeliğin kapsamı dışında kalanlar

Çalışandan alınan biyolojik numunelerde (kan, idrar) yapılan ölçümler; TENMAK ve Nükleer Düzenleme Kurumunun kendi mevzuatıyla yaptığı ölçümler; bir işletmenin yalnız kendi işyeri ve çalışanları için iç kontrol amacıyla kurduğu laboratuvarın çalışmaları (md.2).

Akılda kalsın: Ölçümü belgeli laboratuvar yapar, sonucu işveren değerlendirir, ek önleme kurulun (yoksa hekim ve İGU'nun) görüşüyle karar verilir. Rakamlar: kayıt 10 yıl, bildirim 10 gün, yeterlik 4 yıl, ön yeterlik 1 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurÖlçümün tekrarlanacağı hâller, laboratuvarın yetkisi ve saklama süresi sorulur; “hangisi yanlıştır” kalıbına çok uygundur.

TuzakUygunluk kararını laboratuvarın verdiğini sanmaktır: laboratuvar ölçer ve raporlar, değerlendirme işverenindir. İkinci tuzak, 10 yıllık saklamayı her kayda uygulamaktır; özel mevzuatta süre varsa o geçerlidir.

⇄Bilgi eşleştirme rakam → kural

?Soru çöz

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Laboratuvar sonucu ve varsa sınır değeri raporlar, ama uygunluğu değerlendirmez (md.19/4); değerlendirme işverenindir. A doğrudur, belge şartı md.5/3'tedir; B doğrudur, tekrar hâllerinden biridir; D doğrudur, gerçek maruziyeti görmek için üretim değiştirilmez.
YÖNTEM · PERFORMANS İZLEME

Güvenlik performansı: öncü ve gecikmeli göstergeler, iç denetim

İş Güvenliği (İSG) · Yönetim ve korunma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaza sıklık oranı ve kaza ağırlık oranı nasıl hesaplanır? Formüllerdeki 1.000.000, 200.000 ve 1.000 çarpanları ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (İş kazaları ve kaza analizi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kaza sıklık oranı (KSO), bir milyon çalışma saatinde kaç kaza olduğunu gösterir: kaza sayısı × 1.000.000 / toplam çalışma saati. Kaza ağırlık oranı (KAO), bin çalışma saatinde kaybedilen iş günüdür: kayıp gün × 1.000 / toplam saat. ABD'de kullanılan olay sıklık hızı 200.000 saati, yani 100 tam zamanlı çalışanın bir yılını esas alır.

Kaza sıklık ve ağırlık oranı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İSG'de öncü ve gecikmeli göstergeler nelerdir? İç denetim ve yönetimin gözden geçirmesi ne işe yarar?

Kısa cevap: Gecikmeli (reaktif) göstergeler olmuş zararı sayar: kaza sayısı, kayıp iş günü, kaza sıklık ve ağırlık oranı, meslek hastalığı. Öncü (proaktif) göstergeler zarardan önceki çabayı ölçer: ramak kala bildirimi, eğitim tamamlama, saha denetimi, düzeltici faaliyetin zamanında kapanması. Sistemin işleyişi planlı iç denetimle, yönü yönetimin gözden geçirmesiyle denetlenir.

Bir inşaat şirketi üç yıldır sıfır ölümlü kazayla övünüyor; aynı üç yılda bildirilen ramak kala sayısı da sıfır.

Sıfır kaza iyi haberdir, ama sistemin iyi işlediğini tek başına kanıtlamaz; şans da olabilir. Bu yüzden performans iki tür göstergeyle izlenir. Gecikmeli göstergeler olmuş kayba bakar: İş kazaları ve kaza analizi sayfasında hesapladığımız kaza sıklık ve ağırlık oranı bunlardandır. Öncü göstergeler ise kazadan önceki çabayı ölçer ve bozulmayı kaza olmadan haber verir.

Öncü ve gecikmeli göstergeler
Öncü (proaktif)Gecikmeli (reaktif)
Ne ölçer?Riski azaltan faaliyetleriOlmuş zararı
ÖrnekRamak kala bildirimi, eğitim tamamlama oranı, saha güvenlik turu, düzeltici faaliyetlerin zamanında kapanma oranı, risk değerlendirmesinin güncelliğiKaza sayısı, kayıp iş günü, kaza sıklık ve ağırlık oranı, meslek hastalığı vakası, tazminat maliyeti
Güçlü yanıErken uyarırNesneldir, karşılaştırılabilir
Zayıf yanıSayıya indirgenince kâğıt üstünde kalabilirGeç gelir; küçük işyerinde yıldan yıla dalgalanır

Ramak kala bildirimlerinin artması çoğu zaman kötü haber değildir; raporlama kültürünün güçlendiğini gösterir. Öncü göstergelerde amaç sayıyı düşürmek değil, bildirilen her olayın gereğinin yapılmasıdır.

İç denetim ve yönetimin gözden geçirmesi

İç denetim, sistemin kendi kurallarına ve standarda uyup uymadığını planlı aralıklarla, tarafsız denetçilerle inceler (ISO 45001 md.9.2); denetçi kendi işini denetlemez. Bulunan uygunsuzluk için kök neden aranır ve düzeltici faaliyet açılır (md.10.2). Yönetimin gözden geçirmesi ise üst yönetimin denetim sonuçlarını, göstergeleri, olayları ve çalışan görüşlerini değerlendirip politikayı, hedefleri ve kaynakları yeniden belirlediği toplantıdır (md.9.3). PUKÖ'nün “Önlem al” halkası buradan beslenir.

Akılda kalsın: Öncü = önceden haber verir (ramak kala, eğitim, denetim); gecikmeli = geç gelir (kaza, kayıp gün, KSO, KAO). İç denetim “Kurala uyuyor muyuz?”, yönetimin gözden geçirmesi “Doğru yönde miyiz?” sorusunu sorar.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen göstergenin öncü mü gecikmeli mi olduğu, iç denetimin ve yönetimin gözden geçirmesinin amacı sorulur.

TuzakKaza sıklık oranını öncü gösterge saymaktır: olmuş kazayı saydığı için gecikmelidir. İkinci tuzak, ramak kala sayısındaki her artışı kötüleşme diye okumaktır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → kavram

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi öncü (proaktif) bir İSG performans göstergesidir?

✓ A. Saha turu ve düzeltici faaliyet zarar olmadan önce yapılan çabayı ölçer, öncüdür. B olmuş kazaların kayıp gününden hesaplanır, gecikmelidir; C de olmuş zararı sayar, gecikmelidir; D hastalık ortaya çıktıktan sonra sayılır, gecikmelidir.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Fark edilmesi zor bir hata türü yüksek saptanabilirlik (D) puanı alır.
II. Risk öncelik sayısı en fazla 1.000 olabilir.
III. Analiz, istenmeyen bir tepe olaydan başlayıp nedenlere doğru iner.

✓ A. I doğru: D'de büyük sayı “fark edilemez” demektir. II doğru: 10 × 10 × 10 = 1.000. III yanlış: tepe olaydan nedenlere inmek hata ağacının (tümdengelim) işidir; FMEA parçadan sisteme gider. B II'yi atlar, oysa 1.000 sınırı doğrudur; C ve D III'ü doğru sayıp FMEA'yı hata ağacıyla karıştırır.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · FMEA ve RPN

?Soru 2

500 çalışanın kişi başı yılda 2.000 saat çalıştığı bir işyerinde bir yılda 12 iş kazası olmuştur. Bu işyerinin kaza sıklık oranı kaçtır?

✓ D. Toplam saat 500 × 2.000 = 1.000.000; 12 × 1.000.000 ÷ 1.000.000 = 12. A 1.000.000 yerine OSHA çarpanı 200.000 kullanılırsa çıkar; B ağırlık oranının çarpanı 1.000 kullanılırsa çıkar; C toplam saat yerine yalnız kişi başı 2.000 saate bölünürse bulunur.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · Kaza sıklık ve ağırlık oranı

?Soru 3

Bir hata ağacında tepe olay, olasılıkları 0,2 ve 0,05 olan iki bağımsız temel olaya VE kapısıyla bağlıdır. Tepe olayın olasılığı kaçtır?

✓ C. VE kapısında iki olay birlikte gerekir, olasılıklar çarpılır: 0,2 × 0,05 = 0,01. A olasılıkları toplamaktır, VEYA kapısının yaklaşık hesabıdır; B VEYA kapısının tam değeridir (1 − 0,8 × 0,95); D iki olasılığın farkıdır, hiçbir kapının kuralı değildir.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · Hata ağacı, olay ağacı, yöntem seçimi

?Soru 4

Bir kaza araştırmasında ekip; insan, makine, malzeme, yöntem, ölçüm ve çevre başlıkları altında olası nedenleri tek bir diyagramda topluyor. Kullanılan yöntem hangisidir?

✓ B. Nedenleri başlıklar altında, genişlemesine toplayan diyagram balık kılçığıdır. A tek bir zincirde art arda “neden?” sorar, başlık kullanmaz; C bir başlatıcı olaydan ileriye, olası sonuçlara gider; D proses sapmalarını kılavuz sözcüklerle tarayan bir risk değerlendirme yöntemidir, kaza sonrası araç değildir.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · Kaza araştırması ve kök neden

?Soru 5

Reason'ın İsviçre peyniri modeline göre aşağıdakilerden hangileri gizli koşuldur?

I. Bütçe kesintisi nedeniyle bakım periyodunun uzatılması
II. Operatörün çalan alarmı susturup çalışmaya devam etmesi
III. Farklı işlevdeki vanaların birbirine benzer etiketlerle tasarlanması

✓ C. Bütçe kararı (I) ve vana etiketi tasarımı (III) masa başında alınır, uzun süre fark edilmeden bekler; ikisi de gizli koşuldur. A III'teki tasarım kararını atlar; B ve D ön saftaki operatörün anlık davranışını (II) gizli koşul sayar, oysa o aktif hatadır.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · İsviçre peyniri ve sistem yaklaşımı

?Soru 6

HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şiddet, olasılık ve saptanabilirliği çarpıp risk öncelik sayısı bulmak FMEA'nın işidir; HAZOP sapma arayan nitel bir yöntemdir. A doğrudur, tesis düğüm düğüm taranır; B doğrudur, “akış” + “yok” = “akış yok”; C doğrudur, HAZOP lider ve çok disiplinli ekiple yapılır.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · HAZOP ve kılavuz sözcükler

?Soru 7

Bir kaynak atölyesinde bir tehlikenin Fine-Kinney değerleri: olasılık 6, frekans 3 (haftada bir), şiddet 15. Bu riskin sınıfı ve gereken eylem hangisidir?

✓ B. 6 × 3 × 15 = 270; 200–400 aralığı yüksek risktir. A çarpma yerine toplanırsa (6 + 3 + 15 = 24) çıkar; C şiddet 15 yerine 7 alınırsa (126) çıkar; D frekans haftada bir (3) yerine günde bir (6) alınırsa 540 bulunur.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · Fine-Kinney yöntemi

?Soru 8

L tipi 5×5 matriste aşağıdaki olasılık (O) ve şiddet (Ş) çiftlerinden hangisi “yüksek” risk sınıfına girer?

✓ D. 3 × 5 = 15, yüksek sınıfın (15–16) alt sınırıdır. A 2 × 5 = 10 ortadır; ölüm ihtimali her riski yüksek yapmaz; B 4 × 5 = 20 yüksek değil, bir üst sınıf olan tolerans gösterilemez riske girer; C 4 × 3 = 12 orta sınıfın üst sınırıdır, yüksek 15'ten başlar.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · L tipi (5×5) matris

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi güvensiz durum değil, güvensiz harekettir?

✓ B. Cümle bir kişinin davranışını anlatır: çalışan makineye müdahale etmek güvensiz harekettir. A koruyucunun eksikliği ekipmanın hâlidir, güvensiz durumdur; C aydınlatma ortamın özelliğidir, durumdur; D kopuk topraklama ekipman kusurudur, davranış değildir.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · Kaza, olay, ramak kala

?Soru 10

Heinrich'in domino teorisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Yönetim eksikliğini ilk taşa koyan Bird ve Loftus'tur (1976); Heinrich'te ilk taş soy ve sosyal çevredir. A doğrudur, oran %88'dir; B doğrudur, Heinrich müdahaleyi ortadaki taşa yöneltir; C doğrudur, %2 doğal afet gibi önlenemez olaylardır.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · Heinrich domino teorisi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →