Ergonomi ve elle taşıma: antropometri, kaldırma, postür analizi ve ekranlı araçlar

İşi insana uydurmanın yollarını, yük kaldırmada riskin nasıl değerlendirildiğini ve ekran başında çalışanlar için yönetmeliğin getirdiği kuralları öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ERGONOMİ

Ergonomi: işi insana uydurmak, antropometri ve persentiller

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ergonomi nedir, amacı nedir? Antropometride 5. ve 95. persentil tasarımda nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Ergonomi, işi, ekipmanı ve ortamı insanın fiziksel ve zihinsel özelliklerine uydurmayı amaçlar; insanı işe uydurmaya çalışmaz. Tasarımda vücut ölçüleri (antropometri) persentillerle kullanılır: uzanma mesafesi 5. persentile göre (kısa kişi yetişsin), açıklık ve geçiş yüksekliği 95. persentile göre (iri kişi sığsın), ayarlanabilir ürünler 5.–95. aralığına göre seçilir.

Bir paketleme hattında aynı tezgâhta iki kişi çalışıyor: 1,55 m boyundaki çalışan kollarını omuz üstüne kaldırıyor, 1,90 m boyundaki ise sürekli eğiliyor.

Ergonomi, insan ile sistemin öteki öğeleri arasındaki etkileşimi inceleyen ve hem insanın iyiliğini hem sistemin başarımını artırmak için tasarım yapan bilim dalıdır. Amacı kısaca işi insana uydurmaktır: tezgâh yüksekliği, kumanda yeri, yükün ağırlığı ve çalışma temposu insana göre ayarlanır. Ergonomi üç alanda çalışır: fiziksel (duruş, kaldırma, tekrar), bilişsel (algı, dikkat, zihinsel yük, gösterge tasarımı) ve örgütsel (vardiya, iş tasarımı, ekip çalışması).

Hata çoğu zaman döngünün bir halkasında doğar: okunmayan gösterge, yanlış yerdeki kumanda, dikkati dağıtan çevre.Görsel: Sınav Defteri

Antropometri ve persentil

Antropometri vücut ölçülerinin bilimidir. Statik (yapısal) antropometri boy, dirsek yüksekliği, kol uzunluğu gibi ölçüleri hareketsiz duruşta; dinamik (fonksiyonel) antropometri uzanma alanı gibi hareket sırasındaki ölçüleri alır. Ölçüler persentil ile verilir: 5. persentil, nüfusun yalnız %5'inin daha küçük olduğu değerdir; 95. persentilde nüfusun %95'i daha küçüktür. “Ortalama insan için tasarım” çoğu zaman kimseye tam uymaz.

Hangi ölçüde hangi persentil?
Tasarım ilkesiPersentilÖrnek
Uzanma, erişim (küçük kişi yetişsin)5.Raf yüksekliği, acil durdurma düğmesi, kumanda kolu
Açıklık, boşluk (iri kişi sığsın)95.Kapı yüksekliği, geçiş genişliği, masa altı diz boşluğu
Ayarlanabilir tasarım5.–95. aralığıSandalye, ekran kolu, ayarlı tezgâh
Ortalamaya göre (son çare)50.Ayarlanamayan, kritik olmayan banko

Ayakta çalışmada tezgâh yüksekliği dirsek yüksekliğine göre seçilir: hassas işte dirseğin biraz üstü (gözle yakın izleme), hafif işte biraz altı, kuvvet gerektiren ağır işte daha da altı (vücut ağırlığı kullanılır). Ayarlanabilir tezgâh, farklı boydaki çalışanların aynı yerde çalışmasını sağlar.

Akılda kalsın: Uzanırken küçüğü, sığarken büyüğü düşün: erişim 5., açıklık 95. persentil. Ayarlanabilirse 5'ten 95'e. Ortalama son çaredir. Hassas iş yukarıda, ağır iş aşağıda.
Sınavda

Nasıl sorulurErgonominin amacı ve bir tasarım ölçüsü için hangi persentilin kullanılacağı sorulur.

TuzakErişim mesafesini 95. persentile göre belirlemektir; uzun kollu çalışana göre yerleştirilen düğmeye kısa kollu çalışan yetişemez. İkinci tuzak, ergonomiyi “çalışanı işe uygun seçmek” diye tanımlamaktır; yön tersidir, iş insana uydurulur.

⇄Bilgi eşleştirme tasarım → persentil

?Soru çöz

Antropometrik tasarımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Uzanma mesafesi 5. persentile göre belirlenir; düğmeye en kısa kollu çalışan da yetişmelidir. A doğrudur, dinamik antropometri hareket sırasındaki ölçüdür; B doğrudur, ayar aralığı iki ucu kapsar; D doğrudur, açıklıkta iri kişi ölçüt alınır.
MEVZUAT · ELLE TAŞIMA YÖN.

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği: önce taşıtma, sonra azalt

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği'ne göre işverenin yükümlülükleri nelerdir? Elle taşımada risk etkenleri nelerdir?

Kısa cevap: Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği'ne göre işveren önce iş organizasyonu ve mekanik sistemlerle elle taşımayı gereksiz kılar. Kaçınılmazsa Ek-1'deki dört grup etkene (yükün özellikleri, fiziksel güç gereksinimi, çalışma ortamı, işin gerekleri) göre riski azaltır ve Ek-2'deki bireysel etkenleri dikkate alır. Yönetmelik kilogram sınırı koymaz.

Bir kargo deposunda gece vardiyasında yüzlerce koli elle kamyona yükleniyor; bel ağrısı şikâyeti en çok bu bölümden geliyor.

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği (RG 24.07.2013/28717) elle taşımayı, bir yükün kaldırılması, indirilmesi, itilmesi, çekilmesi, taşınması ya da hareket ettirilmesi sırasında işin niteliği veya uygun olmayan ergonomik koşullar nedeniyle özellikle bel ve sırt incinmesi riskini kapsayan işler diye tanımlar (md.4). Yalnız kaldırma değil, itme ve çekme de bu kapsamdadır.

İşverenin yükümlülükleri

Yükümlülük iki basamaklıdır (md.5). Önce işveren, yüklerin elle taşınmasına gerek kalmayacak bir iş organizasyonu kurar ve yükü mekanik sistemlerle (transpalet, konveyör, vakumlu kaldırıcı) taşıtır. Elle taşıma kaçınılmazsa, Ek-1'deki etkenleri dikkate alarak riski azaltan yöntemleri uygular ve işyerini buna göre düzenler (md.6). Özel politika gerektiren grupların korunmasında Ek-2'deki bireysel etkenler dikkate alınır (md.7). Çalışanlar alınan önlemler, yükün ağırlığı ve eksantrik yüklerde ağır tarafın ağırlık merkezi ile doğru taşıma yöntemi konusunda bilgilendirilir ve eğitilir (md.8).

Elle Taşıma İşleri Yön. Ek-1 ve Ek-2: risk etkenleri
GrupÖrnekler
Yükün özellikleriÇok ağır ya da büyük, kavranması zor, dengesiz ya da içi yer değiştiren, vücuttan uzakta tutulmayı gerektiren yük
Fiziksel güç gereksinimiÇok yorucu iş, yalnız gövde bükülerek yapılabilen iş, yükün ani hareketi, dengesiz duruş
Çalışma ortamının özellikleriDar ya da alçak alan, düz olmayan ve kaygan zemin, seviye farkı, uygun olmayan sıcaklık, nem, havalandırma
İşin gerekleriBelden dönmeyi gerektiren sık ya da uzun çalışma, yetersiz ara, uzun taşıma mesafesi, çalışanın değiştiremediği tempo
Bireysel etkenler (Ek-2)Fiziki yapının işe uygun olmaması, uygun olmayan giysi ve ayakkabı, yetersiz bilgi ve eğitim

Yönetmelikte “erkek şu kadar, kadın şu kadar kilogram” gibi bir sınır yoktur; yük, koşullarıyla birlikte değerlendirilir. Mevzuatta geçen tek kilogram, genç işçilerin çalışabileceği işler listesindeki “araçsız 10 kg'dan fazla yük kaldırmayı gerektirmeyen” torbalama ve istifleme işleridir (Çocuk ve Genç İşçiler Yön. Ek-2). Bilimsel bir sınır gerektiğinde bir sonraki konudaki NIOSH denklemi kullanılır.

Güvenli kaldırmanın özü, yükü vücuda yakın tutmak ve gövdeyi bükmeden bacaklarla kalkmaktır: bel bir manivela gibi çalıştığından, yük gövdeden uzaklaştıkça bel omurlarına binen yük katlanarak artar.

Akılda kalsın: Önce kaldır (elle taşımayı), sonra azalt (riski), sonra öğret. Ek-1'in dört grubu: yük, güç, ortam, iş; Ek-2 kişinin kendisi. Yönetmelikte kilogram yok; yük vücuttan uzaklaştıkça bel yükü artar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir risk etkeninin Ek-1'in hangi grubuna girdiği, işverenin ilk yükümlülüğü ve elle taşımanın tanımı sorulur.

Tuzak“uygun olmayan ayakkabı”yı ortam etkeni saymaktır; bireysel etkendir (Ek-2). İkinci tuzak, yönetmelikte kadın ve erkek için kilogram sınırı olduğunu sanmaktır. Üçüncüsü, itme ve çekmeyi kapsam dışı görmektir.

↕Sıralama güvenli kaldırma

  1. Dizleri bükerek, sırtı düz tutarak yükü sıkıca kavramak
  2. Yön değiştirirken belden dönmeyip ayaklarla dönmek
  3. Yükün ağırlığını, tutma yerini ve taşıma yolunu kontrol etmek
  4. Yükü vücuda yakın tutup bacak kaslarıyla kalkmak
  5. Ayakları omuz genişliğinde açıp yüke yaklaşmak

?Soru çöz

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği Ek-1'e göre aşağıdakilerden hangisi “işin gerekleri” başlığındaki risk etkenlerindendir?

✓ A. Değiştirilemeyen tempo, yetersiz ara ve uzun mesafe “işin gerekleri”dir. B yükün özelliklerine girer; C çalışma ortamının özelliğidir; D Ek-1'de değil, Ek-2'deki bireysel risk etkenlerindedir.
HESAP · NIOSH

NIOSH kaldırma denklemi: 23 kg'dan başlayan hesap

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

NIOSH kaldırma denklemi nedir? Yük sabiti kaç kg'dır, önerilen ağırlık sınırı (RWL) ve kaldırma indeksi (LI) nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: NIOSH kaldırma denklemi, iki elle yapılan bir kaldırma için önerilen ağırlık sınırını (RWL) hesaplar: yük sabiti 23 kg, yatay mesafe, dikey konum, taşıma mesafesi, dönme açısı, sıklık ve kavrama çarpanlarıyla çarpılır. Kaldırma indeksi LI = yük ÷ RWL'dir; LI 1'i aşınca bel incinmesi riski artar.

Bir içecek deposunda 12 kg'lık kasalar yerden alınıp bir metre yukarıdaki palete konuyor; “ağır değil” deniyor, ama çalışanlar bel ağrısından şikâyetçi.

ABD Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Enstitüsü'nün (NIOSH) 1991'de yenilediği denklem, ideal koşullarda sağlıklı çalışanların çoğunun güvenle kaldırabileceği ağırlıktan başlar: yük sabiti LC = 23 kg. Koşullar idealden uzaklaştıkça her biri 0 ile 1 arasında bir çarpan bu değeri küçültür. Ölçekli bir yöntemdir; risk değerlendirme yöntemlerinde olduğu gibi çarpanlar ölçülen değişkenlerden tabloyla ya da formülle bulunur.

RWL = LC × HM × VM × DM × AM × FM × CMLC = 23 kg · LI = yük ağırlığı ÷ RWL
Çarpanların çoğu mesafe ölçer: yük gövdeden uzaklaştıkça, yerden alındıkça, uzun yol kat ettikçe ya da gövde döndükçe izin verilen ağırlık küçülür.Görsel: Sınav Defteri
Çarpanlar (NIOSH 1991, metrik)
ÇarpanFormül1 olduğu ideal durum
HM yatay25 ÷ HH ≤ 25 cm (yük gövdeye yakın)
VM dikey1 − 0,003 × |V − 75|V = 75 cm (bel hizası)
DM taşıma mesafesi0,82 + 4,5 ÷ DD ≤ 25 cm
AM dönme1 − 0,0032 × AA = 0° (dönme yok)
FM sıklık · CM kavramaTablodan (soruda verilir)Seyrek kaldırma · iyi tutma yeri
Çözümlü örnek

12 kg'lık kasa H = 40 cm, V = 30 cm'den alınıp 130 cm'ye konuyor (D = 100 cm), gövde 30° dönüyor; tablodan FM = 0,94, CM = 0,95. RWL ve LI kaçtır?

  1. HM = 25 ÷ 40 = 0,625 · VM = 1 − 0,003 × 45 = 0,865 · DM = 0,82 + 4,5 ÷ 100 = 0,865 · AM = 1 − 0,0032 × 30 = 0,904
  2. RWL = 23 × 0,625 × 0,865 × 0,865 × 0,904 × 0,94 × 0,95 ≈ 8,7 kg
  3. LI = 12 ÷ 8,7 ≈ 1,4

Cevap: RWL ≈ 8,7 kg, LI ≈ 1,4: risk var. Kasa gövdeye yaklaştırılırsa (H = 25, HM = 1) RWL ≈ 13,9 kg'a çıkar, LI ≈ 0,86 olur.

Yorum basittir: LI ≤ 1 çalışanların çoğu için kabul edilebilir; LI > 1 risk artar ve iş yeniden tasarlanır; LI 3'ü aşınca çalışanların çoğu için risk yüksektir. En küçük çarpan, önce düzeltilecek değişkeni gösterir. Denklem tek elle, oturarak, kaygan zeminde ya da hızlı kaldırma ile itme-çekme ve yürüyerek taşıma için kullanılmaz.

Akılda kalsın: Başlangıç 23 kg, her çarpan en çok 1. İdeal kaldırma: yük gövdeye 25 cm, eller bel hizasında 75 cm, taşıma 25 cm'den kısa, dönme yok. LI = yük ÷ RWL; 1'in üstü risk. En küçük çarpan, ilk düzeltilecek yeri gösterir.
Sınavda

Nasıl sorulurÇarpanlar verilip RWL ya da LI hesaplatılır; yük sabitinin değeri ve LI'nin yorumu sorulur.

TuzakYük sabitini 25 kg ya da 20 kg almaktır; 23 kg'dır. İkinci tuzak, bir çarpanı (çoğunlukla sıklık) çarpmayı unutmaktır. Üçüncüsü, LI'yi RWL ÷ yük diye ters kurmaktır: LI = yük ÷ RWL.

✎Boşluk doldurma RWL ve LI

NIOSH kaldırma denkleminde yük sabiti kg'dır. Bir görevde RWL 8 kg, kaldırılan yük 12 kg ise kaldırma indeksi olur. Kaldırma indeksi değerini aşınca bel incinmesi riski artar.

23 · 1,5 · 1 · 25 · 0,67 · 3

?Soru çöz

Bir kaldırma görevi için NIOSH çarpanları HM = 0,5; VM = 0,9; DM = 0,9; AM = 1; FM = 0,8; CM = 1 olarak belirlenmiştir. Yük sabiti 23 kg olduğuna göre önerilen ağırlık sınırı (RWL) yaklaşık kaç kg'dır?

✓ D. 23 × 0,5 × 0,9 × 0,9 × 1 × 0,8 × 1 ≈ 7,45 kg. A sıklık çarpanını (0,8) unutur; B yük sabitini 25 kg alır; C yalnız yatay çarpanı uygular (23 × 0,5).
YÖNTEM · POSTÜR ANALİZİ

Postür analizi: RULA üst ekstremite, REBA tüm vücut, OWAS kodlar

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaL tipi matris (5×5 risk matrisi) nasıl hesaplanır? Risk skoru hangi aralıkta hangi risk seviyesidir?Bağlantılı konudan (Risk değerlendirme yöntemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

L tipi matriste risk, olasılık (1–5) ile şiddetin (1–5) çarpımıdır: R = O × Ş; sonuç 1 ile 25 arasındadır. Yaygın sınıflamada 1 önemsiz, 2–6 düşük, 8–12 orta, 15–16 yüksek, 20–25 tolerans gösterilemez risktir. Basit ve hızlı olduğu için çok yaygındır; zayıf yanı, nadir ama felaket olayları küçük göstermesidir.

L tipi (5×5) matris

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

REBA, RULA ve OWAS yöntemleri nedir, farkları nelerdir? Hangi işte hangi postür analizi yöntemi kullanılır?

Kısa cevap: RULA boyun, gövde, kol ve bilek duruşunu puanlar; oturarak yapılan ekran ve montaj işleri için uygundur. REBA tüm vücudu, değişken ve beklenmedik duruşlarla birlikte değerlendirir; sağlık ve hizmet işlerinde sık kullanılır. OWAS sırt, kol, bacak ve yükü dört haneli bir kodla gözlemler. Kaldırma görevine özgü yöntem ise NIOSH denklemidir.

Bir hastanede hasta kaldıran hemşire, bir fabrikada vida takan montajcı ve bir dökümhanede kalıp taşıyan işçi için aynı form kullanılmaz.

Postür (duruş) analizi yöntemleri, çalışanın vücut bölümlerinin açısını gözlemle ya da fotoğraf ve videodan ölçüp puana çevirir. Hepsi hızlı ve ucuzdur; ama her biri belirli bir iş türü için geliştirilmiştir. Puan ve eylem eşikleri yönteme göre değişir; sınavda önemli olan, hangi yöntemin neyi ölçtüğüdür.

Sık kullanılan ergonomik risk değerlendirme yöntemleri
YöntemOdakUygun işÇıktı
RULA (Rapid Upper Limb Assessment, 1993)Üst ekstremite: boyun, gövde, üst kol, ön kol, bilekOturarak ekran, montaj, dikiş1–7 puan, 4 eylem düzeyi
REBA (Rapid Entire Body Assessment, 2000)Tüm vücut, bacaklar dahil; yük ve kavramaDeğişken duruşlar: hasta bakımı, depo, hizmet1–15 puan, 5 eylem düzeyi
OWAS (Finlandiya çelik sanayii, 1970'ler)Sırt, kol, bacak ve yük için duruş koduAğır sanayi, inşaat, uzun gözlem4 eylem kategorisi
NIOSH kaldırma denklemiİki elle kaldırma göreviKaldırma ve indirmeRWL ve LI

Nasıl seçilir?

Çalışan oturuyor, iş elleriyle ve kollarıyla yapılıyorsa RULA: ekran başındaki büro çalışanı, bant başında parça takan montajcı. Duruş sürekli değişiyor, bacaklar da işe karışıyor, beklenmedik hareketler varsa REBA: hastayı yataktan sedyeye alan sağlık çalışanı, rafa ürün dizen depo görevlisi. Uzun bir vardiya boyunca belli aralıklarla duruşların sıklığı çıkarılacaksa OWAS: her gözlemde sırt, kol ve bacak duruşu ile yük birer rakamla kodlanır, kodların dağılımı eylem kategorisine çevrilir. Görev tek başına bir kaldırma ise duruş yöntemleri yerine NIOSH denklemi kullanılır.

Ek bilgi: başka yöntemler

Tekrarlı üst ekstremite hareketleri için OCRA ve Strain Index, itme-çekme ve taşıma için Snook (Liberty Mutual) tabloları, çalışan ile gözlemcinin birlikte doldurduğu QEC de yaygın yöntemlerdir. Bu yöntemlerin genel risk değerlendirmesi içindeki yerini Risk değerlendirme yöntemleri sayfasında gördük: ergonomik yöntemler, ana risk değerlendirmesine özel bir alt analiz olarak eklenir.

Akılda kalsın: Adların baş harfleri ipucudur: RULA = Upper Limb (üst uzuv), REBA = Entire Body (tüm vücut). OWAS gözlem kodlar: sırt-kol-bacak-yük. Kaldırma görevinde postür değil denklem: NIOSH.
Sınavda

Nasıl sorulurBir iş tarif edilip en uygun yöntem ya da bir yöntemin hangi vücut bölgesini değerlendirdiği sorulur.

TuzakREBA ile RULA'yı karıştırmaktır: ekran başında oturan çalışan için RULA, değişken tüm vücut duruşu için REBA seçilir. İkinci tuzak, kaldırma görevinde NIOSH yerine postür yöntemini seçmektir. Puan eşikleri yönteme göre değiştiği için soru, verilen ölçeği kullanır.

⇄Bilgi eşleştirme yöntem → odak

?Soru çöz

Bir çağrı merkezinde gün boyu ekran başında oturan çalışanların boyun, omuz, kol ve bilek duruşları hızla değerlendirilecektir. En uygun yöntem hangisidir?

✓ B. Oturarak yapılan, kol ve bilek ağırlıklı iş için üst ekstremite yöntemi RULA uygundur. A tüm vücudu ve değişken duruşları ölçer, bacak hareketi olmayan işte gereksizdir; C uzun gözlemde sırt-kol-bacak kodlar; D kaldırma görevi içindir, ekran işinde kaldırma yoktur.
MEVZUAT · EKRANLI ARAÇLAR YÖN.

Ekranlı Araçlar Yönetmeliği: ekran, klavye, sandalye, ara ve göz muayenesi

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşyerinde aydınlatma nasıl olmalı? Lüks nedir, büroda kaç lüks gerekir ve stroboskopik etki nedir?Bağlantılı konudan (Fiziksel risk etmenleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşyerleri esas olarak gün ışığıyla aydınlatılır; gün ışığı yetmediğinde ya da gece çalışmasında yapay ışık kullanılır ve TS EN 12464-1 standardı esas alınır. Aydınlık düzeyi lüks (lx) ile, lüksmetreyle ölçülür; büroda okuma, yazma ve bilgisayar işi için yaygın değer 500 lx'tür. Kamaşma, keskin gölge ve titreşen ışığın yarattığı stroboskopik etki kaza nedenidir.

Aydınlatma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ekranlı Araçlar Yönetmeliği'ne göre işverenin yükümlülükleri nelerdir? Ekran başında çalışanlar ne zaman göz muayenesinden geçer, mola süresi kaç dakikadır?

Kısa cevap: Ekranlı Araçlar Yönetmeliği'ne göre işveren görme, fiziksel sorunlar ve zihinsel stres risklerini değerlendirir, maliyeti çalışana yansıtmaz. Operatörlere periyodik ara ya da dönüşümlü başka iş planlanır; dakika belirtilmez. Göz muayenesi çalışmaya başlamadan önce, işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla ve görme zorluğu yaşandığında yapılır.

Bir muhasebe bürosunda dizüstü bilgisayarı sehpaya koyup kanepede çalışan stajyerin akşam boynu ve gözleri ağrıyor.

Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 16.04.2013/28620; kısaca Ekranlı Araçlar Yönetmeliği) ekranlı aracı, ekranında harf, rakam, şekil, grafik ya da resim gösteren her araç; operatörü, esas işi ekranlı araçla çalışmak olan ve normal çalışmasının önemli bir bölümünde bunu kullanan kişi diye tanımlar (md.4). Yönetmelik araç kabinlerine, taşıtların kumanda bilgisayarlarına, kamuya açık bilgisayarlara, sürekli kullanılmayan taşınabilir sistemlere, hesap makinesi ve yazar kasa gibi küçük ekranlı cihazlara ve ekranlı daktilolara uygulanmaz (md.2/2).

İşverenin yükümlülükleri

İşveren risk değerlendirmesinde özellikle görme, fiziksel sorunlar ve zihinsel stres risklerini ele alır; önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (md.5). Çalışana işe başlamadan önce ve çalışma koşulları önemli ölçüde değişince eğitim verilir: doğru oturuş, gözlerin korunması ve kısa aralarla dinlendirilmesi, gözü en az yoran yazı ve renkler, ara dinlenmeleri ve egzersizler (md.6). Günlük çalışma düzeninde işveren, uygun bir planla operatörlerin periyodik olarak ara vermesini ya da dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmasını sağlar (md.7). Göz muayenesi üç durumda yapılır: çalışmaya başlamadan önce, risk değerlendirmesine göre işyeri hekiminin belirlediği düzenli aralıklarla ve görme zorluğu yaşandığında; gerekirse işe uygun araç ve gereç verilir (md.9).

Ekranlı Araçlar Yön. Ek-1: asgari gerekler
ÖğeYönetmelik ne ister?
EkranUygun mesafede ve göz hizasında; titremeyen, yansımasız; parlaklık ve kontrast ayarlanabilir; her yöne döndürülebilir
KlavyeEkrandan ayrı ve hareketli; önünde bilek desteği ve yeterli boşluk; mat yüzey, okunaklı tuşlar
MasaYeterli büyüklükte, ışığı yansıtmayan; ayarlanabilir doküman tutucu
SandalyeDengeli; oturma yüksekliği ayarlanabilir; sırt dayama öne-arkaya ve yukarı-aşağı ayarlanabilir, bele uygun; istenirse ayak desteği
OrtamUygun aydınlatma ve kontrast; gün ışığı için yatay ve dikey ayarlanabilir perde; dikkat dağıtmayan gürültü; ısı, nem, radyasyon kontrolü

Uygulamada ekranın üst kenarı göz hizasında ya da biraz altında, ekran bir kol boyu uzaklıkta, pencereye dik konumda tutulur; dirsekler yaklaşık dik açıda, ayaklar yere ya da ayak desteğine tam basar. Aydınlatma ve kamaşma ilkelerini Fiziksel risk etmenleri sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Üç risk: göz, gövde, zihin. Ara var, dakika yok: yönetmelik “periyodik ara ya da dönüşümlü iş” der. Göz muayenesi: önce, aralıklarla, şikâyette. Klavye ekrandan ayrı, sırtlık iki yönde ayarlı, maliyet çalışana yansımaz.
Sınavda

Nasıl sorulurYönetmeliğin kapsam dışı bıraktığı cihazlar, göz muayenesinin zamanı, Ek-1'deki ekipman özellikleri ve işverenin yükümlülükleri “hangisi yanlıştır” kalıbıyla sorulur.

TuzakYönetmelikte “her saat 10 dakika mola” gibi bir süre olduğunu sanmaktır; süre yoktur, ara ya da dönüşümlü iş planlanır. İkinci tuzak, göz muayenesini yalnız şikâyet olunca yapılır sanmaktır; işe başlamadan önce de yapılır.

✎Boşluk doldurma ekranlı araçlar

Ekranlı araçlarla çalışacak operatörün gözleri çalışmaya başlamadan , işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla ve görme zorluğu yaşandığında muayene edilir. Klavye ekrandan ve hareketli olmalıdır. Sandalyenin sırt dayama yeri öne-arkaya ve ayarlanabilir olmalıdır.

önce · ayrı · yukarı-aşağı · sonra · sabit · sağa-sola

?Soru çöz

Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yönetmelik dakika belirtmez; işveren uygun planla periyodik ara ya da dönüşümlü başka iş sağlar (md.7). B doğrudur, ilk muayene işe başlamadan önce yapılır (md.9); C doğrudur (md.5/2); D doğrudur, kapsam dışı cihazlardandır (md.2/2).
ETMEN · İŞ ORGANİZASYONU

İş organizasyonu: tekrar, tempo, statik yük ve iş rotasyonu

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş organizasyonu kas-iskelet sistemi risklerini nasıl etkiler? Tekrarlı iş, statik kas çalışması, iş rotasyonu ve iş zenginleştirme nedir?

Kısa cevap: Kas-iskelet riskini yalnız yük ve duruş değil, işin düzeni de belirler: sık tekrar, çalışanın değiştiremediği makine temposu, uzun süreli statik kas çalışması ve yetersiz ara. Önlemler iş rotasyonu (farklı kas gruplarını kullanan işler arasında dönüşüm), iş genişletme, iş zenginleştirme, kısa ve sık molalar ve yeni çalışanların kademeli alıştırılmasıdır.

Bir tavuk işleme tesisinde bant başındaki çalışan, vardiya boyunca dakikada onlarca kez aynı bıçak hareketini yapıyor; bandın hızını o belirlemiyor.

İşe bağlı kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları birkaç etkenin birleşiminden doğar: kuvvet, tekrar, uygunsuz duruş, süre, bunlara eşlik eden titreşim ve soğuk ile iş stresi. Bir etkeni tek başına düşürmek çoğu zaman yetmez; iş düzeni birlikte ele alınır. Hastalık tarafı İş Sağlığı serisindeki Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler sayfasının konusudur.

Tekrar ve tempo

Çevrim süresi kısa ve hareket aynıysa aynı kas ve tendon dinlenmeye fırsat bulmadan yüklenir; bilek, dirsek ve omuz bölgesinde tendon ve sinir sorunları buradan çıkar. Yaygın ölçüt, 30 saniyeden kısa çevrim ya da çevrimin yarısından fazlasında aynı hareketin yapılmasını yüksek tekrar sayar. Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği'nin “işin gerekleri” arasında saydığı çalışanın değiştiremediği tempo da bu yüzden risktir: yorulan çalışan yavaşlayamaz.

Statik ve dinamik kas çalışması

Dinamik çalışmada kas sırayla kasılıp gevşer, kas pompası kan akışını sürdürür. Statik çalışmada kas uzun süre aynı kasılı konumda kalır: kolları omuz üstünde tutmak, öne eğik durmak, bir aleti sürekli sıkmak. Kasılmış kas damarları sıktığı için kan akışı azalır, atık maddeler birikir ve kas, aynı kuvvetteki dinamik işe göre çok daha çabuk yorulur. Ayakta sabit duruş da statik yüktür.

İş organizasyonu önlemleri
ÖnlemNe yapar?
İş rotasyonuFarklı kas gruplarını kullanan işler arasında dönüşümlü çalışma
İş genişletme (yatay)Aynı düzeyde yeni görevler ekleyerek hareket çeşitliliği
İş zenginleştirme (dikey)Planlama, kontrol ve karar sorumluluğu ekleme
Mola düzeniUzun ve seyrek yerine kısa ve sık aralar
AlıştırmaYeni başlayan ya da uzun izinden dönen çalışanın temposunu kademeli artırma

Rotasyon ancak işler gerçekten farklı kasları kullanıyorsa işe yarar ve mühendislik önleminin yerini tutmaz; önce iş istasyonu düzeltilir, rotasyon onu tamamlar.

Akılda kalsın: Dört etken: kuvvet, tekrar, duruş, süre. Statik iş sessiz yorar: kasılı kas kanı keser. Rotasyon farklı kas ister, aynı kası kullanan iki iş arasında dönmek rotasyon değildir. Genişletme yatay, zenginleştirme dikeydir.
Sınavda

Nasıl sorulurStatik ve dinamik kas çalışmasının farkı, iş rotasyonu ile iş zenginleştirmenin tanımı ve kas-iskelet risk etkenleri sorulur.

TuzakStatik çalışmayı daha az yorucu sanmaktır; hareket olmadığı için hafif görünür ama kan akışı azaldığından daha çabuk yorar. İkinci tuzak, aynı kas grubunu kullanan işler arasındaki dönüşümü ergonomik rotasyon saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

?Soru çöz

Kas-iskelet sistemi risklerini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi ergonomik açıdan doğru bir iş rotasyonu uygulamasıdır?

✓ C. Kaldırma ile görsel kontrol farklı kas gruplarını kullanır; yüklenen bölge dinlenir. A aynı bilek kaslarını yüklemeye devam eder; B rotasyonu mühendislik önleminin yerine koyar; D kademeli alıştırmanın tersidir, en savunmasız çalışanı en çok yükler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği'ne göre aydınlatmayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yönetmelikte esas gün ışığıdır; yapay ışık gün ışığı yetmediğinde ya da gece çalışmasında devreye girer (Ek-1/22). B doğrudur, acil aydınlatma ayrı enerji kaynağına bağlıdır (Ek-1/24); C doğrudur, açık alanlar için kural budur (Ek-1/63); D doğrudur, aydınlatma kaza nedeni olmamalıdır (Ek-1/23).Kaynak: Fiziksel risk etmenleri · Aydınlatma

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi KKD Kullanımı Yönetmeliği'nin kapsamı dışında kalır?

✓ B. Riski saptayıp uyaran taşınabilir cihazlar yönetmeliğin kapsamı dışındadır (md.2/2-f); dedektör kişiyi korumaz, yalnız uyarır. A yüz siperi göz ve yüzü koruyan KKD'dir; C kimyasal eldiven el koruyucusudur; D tam vücut kemeri düşmeye karşı korur; üçü de yönetmeliğin listesindeki donanımlardır.Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · KKD'nin yeri ve işverenin yükümlülükleri

?Soru 3

H₂S için TWA 5 ppm, STEL 10 ppm'dir. Bir çalışan 8 saatlik vardiyasında 1 saat 12 ppm, 3 saat 6 ppm, 4 saat 2 ppm H₂S'ye maruz kalıyor. Bu maruziyetle ilgili hangisi doğrudur?

✓ C. (12·1 + 6·3 + 2·4) ÷ 8 = 38 ÷ 8 = 4,75 ppm; ortalama uygundur ama bir saat süren 12 ppm, 10 ppm'lik STEL'i aşar. A kısa süreli sınırı unutur; B derişimleri süreyle tartmadan ortalar (20 ÷ 3); D derişimleri toplayıp bölmeyi unutur.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Sınır değerler: TWA, STEL, tavan

?Soru 4

Gürültü Yönetmeliği'ne göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Eylem değerlerinde kulak koruyucunun etkisi dikkate alınmaz (md.5/3); bu yalnız sınır değere özgüdür. A doğrudur, 80 aşılınca koruyucu hazır tutulur (md.9); B doğrudur, sınırda koruyucu hesaba katılır (md.5/2); D doğrudur, 85'i aşanlara işitme testi zorunludur (md.13).Kaynak: Fiziksel risk etmenleri · Gürültü: eylem ve sınır değerleri

?Soru 5

Bir su arıtma tesisinde klor gazına karşı kullanılacak gaz filtresinin tipi ve renk kodu hangisidir?

✓ A. Klor inorganik bir gazdır; B tipi, gri kodlu filtre ister. B organik gaz ve buhar filtresidir, çözücüler içindir; C amonyağa özgüdür; D yalnız partikül tutar, gazı durdurmaz.Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · KKD türleri ve seçimi

?Soru 6

Benzen ile ilgili
I. Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği'ne göre 8 saatlik sınır değeri 1 ppm'dir.
II. Deri yoluyla da vücuda girebilir.
III. Buharı havadan hafif olduğu için tavana yakın birikir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. Benzenin sınırı 1 ppm'dir (Ek-2) ve “Deri” işaretlidir, sağlam deriden geçer. III yanlıştır: benzen buharı havadan yaklaşık 2,7 kat ağırdır, tabana ve çukurlara çöker. Bu yüzden III'ü içeren B, C ve D elenir; B ayrıca doğru olan I ve II'yi dışarıda bırakır.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Kanserojenler, toz ve asbest

?Soru 7

Kimyasal maddelerin vücuda giriş yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Yağda çözünen çözücüler (benzen, toluen, metanol) sağlam deriden geçer; tablolardaki “Deri” işareti bunu gösterir. A doğrudur, solunum en sık yoldur; C doğrudur, sindirim çoğunlukla dolaylıdır; D doğrudur, ince toz alveollere kadar iner.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Maruziyet yolları ve fiziksel hâller

?Soru 8

Bir atölyede iki özdeş taşlama makinesinin her biri 87 dB(A), bir havalandırma fanı 77 dB(A) gürültü yapıyor. Üçü birlikte çalışırken toplam ses düzeyi yaklaşık kaç dB(A)'dır?

✓ B. Eşit iki makine 87 + 3 = 90 dB(A) eder; fan 90'dan 13 dB düşük olduğu için toplama etkisi yok sayılır (formülle 90,2). A en büyük tek kaynağı alıp toplamayı unutur; C her kaynak için 3 dB ekler; D desibelleri aritmetik toplar.Kaynak: Fiziksel risk etmenleri · Gürültü hesabı: toplama ve günlük maruziyet

?Soru 9

Etil alkol ile ilgili
I. Alevlenir sıvı olarak sınıflandırılır.
II. Suyla her oranda karışır.
III. Buharı havadan hafif olduğu için tavan seviyesinde toplanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Etil alkol alev piktogramlı alevlenir sıvıdır ve suyla her oranda karışır. III yanlıştır: buharı havadan yaklaşık 1,6 kat ağırdır, tabanda yayılır. A doğru olan II'yi atlar; B ve C yanlış olan III'ü içerir.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Sık sorulan maddeler: benzen, H₂S, CO, etanol

?Soru 10

Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'nin eklerine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Operatör tek işaretçiden işaret alır, ama “dur” işaretine kim verirse versin her zaman uyar (Ek-10). A doğrudur, aralıklı ışık daha acil durumu anlatır (Ek-6); B doğrudur, gürültü sinyali bastırır (Ek-1); C doğrudur, tahliye işaretleri süreklidir (Ek-7).Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · Işıklı, sesli ve el işaretleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →