Ergonomi: işi insana uydurmak, antropometri ve persentiller
İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Ergonomi nedir, amacı nedir? Antropometride 5. ve 95. persentil tasarımda nasıl kullanılır?
Kısa cevap: Ergonomi, işi, ekipmanı ve ortamı insanın fiziksel ve zihinsel özelliklerine uydurmayı amaçlar; insanı işe uydurmaya çalışmaz. Tasarımda vücut ölçüleri (antropometri) persentillerle kullanılır: uzanma mesafesi 5. persentile göre (kısa kişi yetişsin), açıklık ve geçiş yüksekliği 95. persentile göre (iri kişi sığsın), ayarlanabilir ürünler 5.–95. aralığına göre seçilir.Bir paketleme hattında aynı tezgâhta iki kişi çalışıyor: 1,55 m boyundaki çalışan kollarını omuz üstüne kaldırıyor, 1,90 m boyundaki ise sürekli eğiliyor.
Ergonomi, insan ile sistemin öteki öğeleri arasındaki etkileşimi inceleyen ve hem insanın iyiliğini hem sistemin başarımını artırmak için tasarım yapan bilim dalıdır. Amacı kısaca işi insana uydurmaktır: tezgâh yüksekliği, kumanda yeri, yükün ağırlığı ve çalışma temposu insana göre ayarlanır. Ergonomi üç alanda çalışır: fiziksel (duruş, kaldırma, tekrar), bilişsel (algı, dikkat, zihinsel yük, gösterge tasarımı) ve örgütsel (vardiya, iş tasarımı, ekip çalışması).
Antropometri ve persentil
Antropometri vücut ölçülerinin bilimidir. Statik (yapısal) antropometri boy, dirsek yüksekliği, kol uzunluğu gibi ölçüleri hareketsiz duruşta; dinamik (fonksiyonel) antropometri uzanma alanı gibi hareket sırasındaki ölçüleri alır. Ölçüler persentil ile verilir: 5. persentil, nüfusun yalnız %5'inin daha küçük olduğu değerdir; 95. persentilde nüfusun %95'i daha küçüktür. “Ortalama insan için tasarım” çoğu zaman kimseye tam uymaz.
| Tasarım ilkesi | Persentil | Örnek |
|---|---|---|
| Uzanma, erişim (küçük kişi yetişsin) | 5. | Raf yüksekliği, acil durdurma düğmesi, kumanda kolu |
| Açıklık, boşluk (iri kişi sığsın) | 95. | Kapı yüksekliği, geçiş genişliği, masa altı diz boşluğu |
| Ayarlanabilir tasarım | 5.–95. aralığı | Sandalye, ekran kolu, ayarlı tezgâh |
| Ortalamaya göre (son çare) | 50. | Ayarlanamayan, kritik olmayan banko |
Ayakta çalışmada tezgâh yüksekliği dirsek yüksekliğine göre seçilir: hassas işte dirseğin biraz üstü (gözle yakın izleme), hafif işte biraz altı, kuvvet gerektiren ağır işte daha da altı (vücut ağırlığı kullanılır). Ayarlanabilir tezgâh, farklı boydaki çalışanların aynı yerde çalışmasını sağlar.
Nasıl sorulurErgonominin amacı ve bir tasarım ölçüsü için hangi persentilin kullanılacağı sorulur.
TuzakErişim mesafesini 95. persentile göre belirlemektir; uzun kollu çalışana göre yerleştirilen düğmeye kısa kollu çalışan yetişemez. İkinci tuzak, ergonomiyi “çalışanı işe uygun seçmek” diye tanımlamaktır; yön tersidir, iş insana uydurulur.
⇄Bilgi eşleştirme tasarım → persentil
?Soru çöz
Antropometrik tasarımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?