Elektrik çarpması: öldüren gerilim değil, vücuttan geçen akım
İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Elektrik akımı vücudu nasıl etkiler? Kaç miliamper hissedilir, kaç miliamperde kişi bırakamaz ve kalp fibrilasyonu başlar?
Kısa cevap: Elektrik çarpmasının ağırlığını vücuttan geçen akımın şiddeti, süresi, yolu ve frekansı belirler. 50 Hz alternatif akımda yaklaşık 1 mA hissedilir, 10 mA civarında kişi tuttuğu iletkeni bırakamaz, birkaç on mA'den itibaren solunum zorlaşır, yaklaşık 50 mA ve üstü bir saniye sürerse kalpte ventriküler fibrilasyon riski doğar. Akım, gerilimin vücut direncine bölümüdür.Bir şantiyede yağmur altında uzatma kablosunun ekini eliyle düzelten işçi, kuru bir günde aynı ekten yalnız karıncalanma hissederdi.
Vücut bir iletkendir; elektrik çarpması, vücudun bir devreyi tamamlamasıyla olur: akım bir noktadan girer, toprağa ya da başka bir iletkene doğru çıkar. Zarar, vücuttan geçen akımın şiddetiyle orantılıdır. Akımı gerilim ve direnç belirler: I = U ÷ R. Aynı 230 V, ıslak ve geniş temaslı elde yüzlerce miliamper geçirirken kuru, küçük bir temasta çok daha az akım geçirir.
Etkiyi büyüten etkenler
Süre: akım ne kadar uzun geçerse fibrilasyon eşiği o kadar düşer; bırakamama eşiğinin tehlikesi de buradan gelir, kas kasıldığı için kişi devreden kurtulamaz. Yol: kalpten geçen yollar (sol el–ayak, el–el, göğüs) en tehlikelidir. Frekans: şebekenin 50–60 Hz'lik alternatif akımı kalbin ritmini en kolay bozan aralıktadır; aynı şiddette doğru akım daha az tehlikelidir. Vücut direnci: asıl direnç deridedir; ıslak, terli, yaralı deride ve geniş temas yüzeyinde düşer. Hesaplarda vücut direnci çoğunlukla 1000 Ω kabul edilir.
Vücut direnci 1000 Ω kabul edildiğinde 230 V'luk şebeke ile 50 V'luk bir kaynağa dokunan kişiden kaç mA akım geçer?
- I = 230 ÷ 1000 = 0,23 A = 230 mA: fibrilasyon bölgesi
- I = 50 ÷ 1000 = 0,05 A = 50 mA: fibrilasyon eşiği civarı
Cevap: 230 mA ve 50 mA. Normal koşullarda alternatif akımda 50 V'un sürekli dokunma gerilimi sınırı sayılması bu yüzdendir; ıslak ortamlarda sınır daha da düşüktür.
Çarpılan birine yardım eden kişi önce kendini korur: akım şalterden kesilir ya da kişi kuru tahta gibi yalıtkan bir cisimle devreden ayrılır; çıplak elle dokunulmaz. İlkyardım ayrıntıları İş Sağlığı serisindeki İlkyardım ve sağlığın geliştirilmesi sayfasındadır.
Nasıl sorulurAkımın etkisini belirleyen etkenler, eşiklerin sırası ve I = U ÷ R ile kısa hesap sorulur.
TuzakTehlikeyi yalnız gerilime bağlamaktır; belirleyici vücuttan geçen akımdır. İkinci tuzak, doğru akımı aynı şiddette alternatif akımdan daha tehlikeli saymaktır. Üçüncüsü, miliamper ile amperi karıştırmaktır: 0,05 A, 50 mA'dir.
✎Boşluk doldurma I = U ÷ R
Vücut direnci 1000 Ω kabul edilirse 230 V'a dokunan kişiden mA, 50 V'a dokunan kişiden mA akım geçer. 50 Hz alternatif akımda kişinin tuttuğu iletkeni bırakamadığı eşik yaklaşık mA'dir.
?Soru çöz
Elektrik akımının insan vücuduna etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?