Elektrikle çalışmalarda İSG: çarpılma, topraklama, kaçak akım ve güvenli çalışma

Elektrik çarpmasının hangi koşulda öldürücü olduğunu, korunma yöntemlerini ve elektrikli işlerde güvenli çalışma adımlarını şemalarla öğren.

5 durakİGU A-B-C
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ETMEN · ELEKTRİK AKIMI

Elektrik çarpması: öldüren gerilim değil, vücuttan geçen akım

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Elektrik akımı vücudu nasıl etkiler? Kaç miliamper hissedilir, kaç miliamperde kişi bırakamaz ve kalp fibrilasyonu başlar?

Kısa cevap: Elektrik çarpmasının ağırlığını vücuttan geçen akımın şiddeti, süresi, yolu ve frekansı belirler. 50 Hz alternatif akımda yaklaşık 1 mA hissedilir, 10 mA civarında kişi tuttuğu iletkeni bırakamaz, birkaç on mA'den itibaren solunum zorlaşır, yaklaşık 50 mA ve üstü bir saniye sürerse kalpte ventriküler fibrilasyon riski doğar. Akım, gerilimin vücut direncine bölümüdür.

Bir şantiyede yağmur altında uzatma kablosunun ekini eliyle düzelten işçi, kuru bir günde aynı ekten yalnız karıncalanma hissederdi.

Vücut bir iletkendir; elektrik çarpması, vücudun bir devreyi tamamlamasıyla olur: akım bir noktadan girer, toprağa ya da başka bir iletkene doğru çıkar. Zarar, vücuttan geçen akımın şiddetiyle orantılıdır. Akımı gerilim ve direnç belirler: I = U ÷ R. Aynı 230 V, ıslak ve geniş temaslı elde yüzlerce miliamper geçirirken kuru, küçük bir temasta çok daha az akım geçirir.

Sınavda rakamdan çok sıra sorulur: algılama → bırakamama → solunum → fibrilasyon.Görsel: Sınav Defteri

Etkiyi büyüten etkenler

Süre: akım ne kadar uzun geçerse fibrilasyon eşiği o kadar düşer; bırakamama eşiğinin tehlikesi de buradan gelir, kas kasıldığı için kişi devreden kurtulamaz. Yol: kalpten geçen yollar (sol el–ayak, el–el, göğüs) en tehlikelidir. Frekans: şebekenin 50–60 Hz'lik alternatif akımı kalbin ritmini en kolay bozan aralıktadır; aynı şiddette doğru akım daha az tehlikelidir. Vücut direnci: asıl direnç deridedir; ıslak, terli, yaralı deride ve geniş temas yüzeyinde düşer. Hesaplarda vücut direnci çoğunlukla 1000 Ω kabul edilir.

Çözümlü örnek

Vücut direnci 1000 Ω kabul edildiğinde 230 V'luk şebeke ile 50 V'luk bir kaynağa dokunan kişiden kaç mA akım geçer?

  1. I = 230 ÷ 1000 = 0,23 A = 230 mA: fibrilasyon bölgesi
  2. I = 50 ÷ 1000 = 0,05 A = 50 mA: fibrilasyon eşiği civarı

Cevap: 230 mA ve 50 mA. Normal koşullarda alternatif akımda 50 V'un sürekli dokunma gerilimi sınırı sayılması bu yüzdendir; ıslak ortamlarda sınır daha da düşüktür.

Çarpılan birine yardım eden kişi önce kendini korur: akım şalterden kesilir ya da kişi kuru tahta gibi yalıtkan bir cisimle devreden ayrılır; çıplak elle dokunulmaz. İlkyardım ayrıntıları İş Sağlığı serisindeki İlkyardım ve sağlığın geliştirilmesi sayfasındadır.

Akılda kalsın: 1 hisset, 10 bırakama, 50 kalbi bozar (mA, 50 Hz, yaklaşık). I = U ÷ R: gerilim sabitken direnci düşüren her şey (su, ter, geniş temas) akımı artırır. Süre uzadıkça eşik düşer.
Sınavda

Nasıl sorulurAkımın etkisini belirleyen etkenler, eşiklerin sırası ve I = U ÷ R ile kısa hesap sorulur.

TuzakTehlikeyi yalnız gerilime bağlamaktır; belirleyici vücuttan geçen akımdır. İkinci tuzak, doğru akımı aynı şiddette alternatif akımdan daha tehlikeli saymaktır. Üçüncüsü, miliamper ile amperi karıştırmaktır: 0,05 A, 50 mA'dir.

✎Boşluk doldurma I = U ÷ R

Vücut direnci 1000 Ω kabul edilirse 230 V'a dokunan kişiden mA, 50 V'a dokunan kişiden mA akım geçer. 50 Hz alternatif akımda kişinin tuttuğu iletkeni bırakamadığı eşik yaklaşık mA'dir.

230 · 50 · 10 · 0,23 · 1 · 500

?Soru çöz

Elektrik akımının insan vücuduna etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şebekenin 50–60 Hz alternatif akımı kalp ritmini en kolay bozan aralıktadır; doğru akımda eşikler daha yüksektir. A doğrudur, süre eşiği düşürür; B doğrudur, kalpten geçen yol en tehlikelidir; C doğrudur, I = U ÷ R'de direnç düşünce akım artar.
TEKNİK · ELEKTRİK

Doğrudan ve dolaylı temas, adım ve dokunma gerilimi

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüvenlik işaretlerinin renkleri ve şekilleri nelerdir? Yasak, uyarı, emredici, acil çıkış ve yangınla mücadele işaretleri nasıl ayırt edilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'ne göre kırmızı yasağı, tehlike alarmını ve yangınla mücadele ekipmanını; sarı uyarıyı; mavi zorunluluğu; yeşil acil çıkışı, ilkyardımı ve tehlike yok durumunu anlatır. Yasak ve emredici işaretler daire, uyarı işareti üçgen, acil çıkış ve ilkyardım ile yangınla mücadele işaretleri kare ya da dikdörtgendir.

Sağlık ve güvenlik işaretleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrudan temas ile dolaylı temas arasındaki fark nedir? Adım gerilimi ve dokunma gerilimi ne demektir?

Kısa cevap: Doğrudan temas, normalde gerilim altında olan aktif bölüme (faz iletkeni, bara) dokunmaktır. Dolaylı temas, normalde gerilimsiz olan ama yalıtım hatasıyla gerilim kazanmış iletken gövdeye dokunmaktır. Dokunma gerilimi arızalı gövdeye dokunan el ile ayaklar arasındaki, adım gerilimi ise toprağa akım geçen bir noktanın çevresinde iki ayak arasındaki gerilim farkıdır.

Bir atölyede kapağı açık panoya tornavidayla uzanan teknisyen ile gövdesi kaçak yapan matkabı tutan usta aynı gün çarpılıyor; ikisinin korunma yolu farklı.

İki temas türü

Doğrudan temas, işletme gereği gerilim altında bulunan bir bölüme, örneğin yalıtımı soyulmuş kabloya, açık bir baraya ya da prizin içine dokunmaktır. Korunma, aktif bölümü erişilemez kılmaktır: yalıtım, kapak ve muhafaza, engel, erişim dışına yerleştirme. Dolaylı temas ise normalde gerilimsiz olan iletken bir gövdeye, örneğin bir makinenin metal kasasına, içeride yalıtım bozulduğu için gerilim gelmişken dokunmaktır. Çalışan hiçbir hata yapmamıştır, cihaz görünüşte sağlamdır; korunma bu yüzden otomatik olmalıdır: koruma topraklaması, kaçak akım koruma cihazı, çift yalıtım. Bina ve Eklentileri Yönetmeliği elektrik tesisatının çalışanları “doğrudan veya dolaylı temas” riskine karşı koruyacak biçimde kurulmasını ister (Ek-1).

Dokunma geriliminde akım elden ayağa, adım geriliminde bir ayaktan ötekine geçer.Görsel: Sınav Defteri

Adım ve dokunma gerilimi

Arıza akımı toprağa girdiği noktadan çevreye yayılırken zemin gerilimi o noktada en yüksektir ve uzaklaştıkça azalır. Gövdeye dokunan kişinin eli gövdenin, ayakları ise zeminin gerilimindedir; aradaki fark dokunma gerilimidir. Bu noktanın çevresinde yürüyen kişinin iki ayağı farklı gerilim halkalarına basar; aradaki fark adım gerilimidir ve adım açıldıkça büyür. Yere kopup düşmüş bir hattın yakınında bu yüzden ayaklar bitişik tutularak, kısa adımlarla ya da sekerek uzaklaşılır; dört ayaklı hayvanlar ön ve arka ayakları arasındaki uzun mesafe nedeniyle adım geriliminden daha çok etkilenir.

Gerilim düzeyi de riski belirler: etkin değeri 1000 V ve altı alçak gerilim, üstü yüksek gerilim sayılır. Yüksek gerilimde dokunmadan da tehlike vardır: hava aralığında atlama ve ark oluşur. Kısa devre ve açma-kapama sırasında doğan ark, ısı ve ışığıyla yanık ve göz hasarı yapar. Panolardaki sarı üçgen “elektrik tehlikesi” uyarı işaretini KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Doğrudan = çalışan parçaya, dolaylı = arızalı gövdeye. Doğrudana engel ve yalıtım, dolaylıya topraklama ve kaçak akım. Dokunma el–ayak, adım ayak–ayak. Düşen hattan bitişik ayakla uzaklaş.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olayın doğrudan mı dolaylı temas mı olduğu, adım ve dokunma geriliminin tanımı ve hangi korunma yönteminin hangi temasa karşı olduğu sorulur.

TuzakMetal gövdeye dokunmayı doğrudan temas saymaktır; gövde normalde gerilimsizdir, temas dolaylıdır. İkinci tuzak, adım gerilimini gövdeye dokunmakla ilişkilendirmektir: adım geriliminde hiçbir şeye dokunulmaz.

⇄Bilgi eşleştirme olay → kavram

?Soru çöz

Bir enerji hattının iletkeni kopup çayırlığa düşmüştür. Hattın yakınındaki bir kişinin bulunduğu yerden güvenle uzaklaşması için en doğru davranış hangisidir?

✓ B. Zemin gerilimi düşen iletkenden uzaklaştıkça azalır; ayaklar bitişik kalınca iki ayak arasındaki fark, yani adım gerilimi en küçük olur. A adımı açarak adım gerilimini büyütür; C eller ve ayaklar arasında yeni bir akım yolu açar; D yüksek gerilimde kuru dal bile güvenli yalıtkan değildir, iletkene yaklaşmak tehlikelidir.
TEKNİK · KORUNMA

Korunma: topraklama, 30 mA kaçak akım rölesi, yalıtım ve küçük gerilim

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Elektrik çarpmasına karşı korunma yöntemleri nelerdir? Topraklama, kaçak akım koruma cihazı (30 mA) ve çift yalıtım nasıl korur?

Kısa cevap: Koruma topraklaması arızalı gövdedeki gerilimi tehlikesiz düzeyde tutar ve koruma cihazının açmasını sağlar. Kaçak akım koruma cihazı (kaçak akım rölesi) giden ve dönen akım arasındaki farkı algılar; hayat koruması için 30 mA'lik olanı kullanılır. Bunlara çift yalıtım (Sınıf II), küçük gerilim (Sınıf III), yalıtım transformatörü ve eş potansiyel kuşaklama eklenir. Sigorta kabloyu korur, insanı değil.

Bir fabrikada yalıtımı delinmiş bir motorun gövdesine dokunan operatör, panodaki küçük bir cihaz saniyenin onda birinde devreyi kestiği için hiçbir şey hissetmiyor.

Koruma topraklaması, cihazın metal gövdesini sarı-yeşil koruma iletkeniyle toprağa bağlamaktır. Yalıtım bozulduğunda arıza akımı insan yerine bu düşük dirençli yoldan akar; gövde gerilimi sınırlanır ve koruma cihazı açar. Gövdeyi şebekenin nötrüne bağlayan eski uygulamaya sıfırlama denir; bugün bu bağlantı ayrı koruma iletkeniyle yapılır. Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, topraklama tesisatının Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'ne göre kurulmasını ister (Ek-1).

Kaçak akım koruma cihazı

Sağlam bir devrede fazdan giden akım nötrden aynen döner. Akımın bir kısmı gövde ya da insan üzerinden toprağa kaçarsa aradaki farkı kaçak akım koruma cihazı (artık akım anahtarı, kaçak akım rölesi) algılar ve devreyi milisaniyeler içinde açar. Anma açma akımı 30 mA olanlar hayat koruması için, 300 mA olanlar yangın koruması için kullanılır. Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, işyerinin ana ve tali panolarında seçicilik ilkesine uygun kaçak akım rölesi tesis edilmesini ister (Ek-1/8): arıza en yakın röleyle ayrılır, bütün işyeri karanlıkta kalmaz. Sigorta ve otomatik sigorta ise amper düzeyindeki aşırı akımda açar; miliamperlik insan akımını algılamaz.

Elektrikli cihaz koruma sınıfları ve korunma yöntemleri
YöntemNasıl korur?Örnek
Sınıf I (topraklı)Temel yalıtım + gövde koruma iletkeniyle topraklanırÇamaşır makinesi, tezgâh tipi makine
Sınıf II (çift yalıtım)Çift ya da güçlendirilmiş yalıtım; toprak hattı yoktur, iç içe iki kare sembolüEl matkabı, saç kurutma makinesi
Sınıf III (küçük gerilim)Güvenli küçük gerilimle beslenirKazan içinde kullanılan el lambası
Koruyucu ayırmaYalıtım transformatörüyle besleme, devre topraktan ayrılırDar ve iletken yerlerde el aleti
Eş potansiyel kuşaklamaAynı anda dokunulabilecek metal kısımlar birbirine bağlanır, aralarında fark kalmazBanyo, boru tesisatı, tank

Topraklama direnci hesabı

Kaçak akım rölesiyle korunan bir tesiste gövde, röle açana kadar tehlikeli gerilim kazanmamalıdır. Koşul, topraklama direnci ile rölenin açma akımının çarpımının sürekli dokunma gerilimi sınırını (50 V) aşmamasıdır.

RA × IΔn ≤ 50 VRA: koruma topraklaması direnci (Ω) · IΔn: rölenin anma açma akımı (A)
Çözümlü örnek

30 mA'lik kaçak akım rölesiyle korunan bir tesiste topraklama direnci en çok kaç ohm olabilir? Röle olmasaydı, 20 Ω'luk topraklamada 3 A arıza akımı gövdeye kaç volt getirirdi?

  1. RA ≤ 50 ÷ 0,03 ≈ 1667 Ω
  2. U = 20 × 3 = 60 V → 50 V'un üstünde, tehlikeli

Cevap: en çok yaklaşık 1667 Ω; rölesiz örnekte 60 V. Röle 30 mA'de açtığı için aynı gövde en çok 20 × 0,03 = 0,6 V'a çıkar.

Akılda kalsın: Sigorta kabloyu, kaçak akım rölesi insanı korur. 30 mA hayat, 300 mA yangın. Sınıf I toprak ister, Sınıf II istemez (iki kare), Sınıf III küçük gerilimdir. Toprak direnci × açma akımı ≤ 50 V.
Sınavda

Nasıl sorulurHayat koruması için kaçak akım rölesinin değeri, cihaz sınıfları, korunma yöntemleri ve topraklama direnci hesabı sorulur.

TuzakOtomatik sigortanın insanı çarpılmaya karşı koruduğunu sanmaktır. İkinci tuzak, çift yalıtımlı (Sınıf II) cihazın topraklanması gerektiğini düşünmektir; Sınıf II'de koruma iletkeni yoktur. Üçüncüsü, 30 ile 300 mA'i yer değiştirmektir.

⇄Bilgi eşleştirme yöntem → koruma ilkesi

?Soru çöz

Anma açma akımı 300 mA olan kaçak akım rölesiyle korunan bir tesiste, sürekli dokunma gerilimi sınırı 50 V alındığında koruma topraklaması direnci en çok yaklaşık kaç ohm olabilir?

✓ C. RA ≤ 50 ÷ 0,3 ≈ 167 Ω. A 30 mA'lik röle için geçerli değeri (50 ÷ 0,03) verir; B bölmek yerine çarpar (0,3 × 50); D oranı ters kurar ve akımı miliamper bırakır (300 ÷ 50).
TEKNİK · GÜVENLİ ÇALIŞMA

Beş güvenlik kuralı: ayır, kilitle, ölç, topraklayıp kısa devre et, perdele

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKKD türleri nelerdir? FFP1, FFP2, FFP3 toz maskeleri ve gaz filtresi renk kodları nelerdir?Bağlantılı konudan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

KKD vücut bölgesine göre seçilir: baret, gözlük ve yüz siperi, kulak tıkacı ve kulaklık, solunum koruyucu, eldiven, güvenlik ayakkabısı ve düşmeye karşı tam vücut kemeri. Toz maskeleri en az %80, %94 ve %99 süzme verimine göre FFP1, FFP2, FFP3 diye sınıflanır. Gaz filtreleri renkle kodlanır: A kahverengi, B gri, E sarı, K yeşil.

KKD türleri ve seçimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektrikli işlerde beş güvenlik kuralı nedir? Gerilimsiz çalışmada hangi sırayla ne yapılır, hangi KKD kullanılır?

Kısa cevap: Elektrik tesisinde gerilimsiz çalışmanın beş güvenlik kuralı sırasıyla şunlardır: devreyi tüm kutuplarıyla ayır; tekrar devreye girmeye karşı kilitle ve etiketle; gerilim olmadığını uygun cihazla kontrol et; topraklayıp kısa devre et; yakındaki gerilim altındaki bölümleri perdele. İşi yalnız eğitimli ve yetkili kişi yapar, yalıtkan eldiven ve araç gibi KKD kullanır.

Bir trafo merkezinde bakım ekibi şalteri indiriyor; ekip şefi işe başlamadan önce kilidin anahtarını cebine koyuyor ve iletkenlere toprak çubuğunu takıyor.

Elektrikli işlerde en güvenli yol, işi gerilimsiz yapmaktır. Gerilimsiz hâlin sağlanması ve korunması, uluslararası uygulamada beş güvenlik kuralı diye bilinen sabit bir sırayla yapılır. Sıra bozulursa kural işe yaramaz: gerilim olmadığı ölçülmeden topraklama çubuğu takmak kısa devreye ve arka yol açar.

Her adım bir öncekini güvenceye alır: kesilen devre kilitlenir, kilitlenen devre ölçülür, ölçülen devre topraklanır.Görsel: Sınav Defteri

Adımların nedeni

Ayırma bütün kutuplarda yapılır; yalnız fazı kesmek yetmez. Kilitleme ve etiketleme, başka birinin yanlışlıkla şalteri kaldırmasını önler; her çalışan kendi kilidini takar, anahtar onda kalır. Kilitleme-etiketleme (LOTO) prosedürünü makinelerin bakımı için İş ekipmanları ve makine güvenliği sayfasında ayrıntılı göreceğiz. Gerilim yokluğu, çalışacak noktada ve her fazda, önce sağlam bir kaynakta denenmiş uygun bir detektörle kontrol edilir. Topraklama ve kısa devre, kondansatörlerde kalan yükü boşaltır, komşu hatlardan gelen indüksiyonu ve yanlışlıkla verilen enerjiyi toprağa akıtır. Son olarak yakındaki gerilimli kısımlar örtü ve engelle perdelenir.

Kimin, hangi donanımla?

Elektrik işleri, o iş için eğitim almış ve işveren tarafından yetkilendirilmiş kişilerce yapılır. Elektriğin üretimi, nakli, dağıtımı ile elektrik bakım ve onarım işleri, mesleki eğitim belgesi gerektiren tehlikeli ve çok tehlikeli işler listesindedir (Mesleki Eğitimler Yön. eki). Kullanılan KKD: gerilim sınıfına uygun yalıtkan eldiven, yalıtkan saplı el aletleri, yalıtkan paspas ya da halı, elektrik yalıtımlı baret, ark ihtimaline karşı yüz siperi ve ark korumalı giysi. Panonun önüne yalıtkan paspas serilir, pano kapakları kilitli tutulur.

Ek bilgi: yalıtkan eldiven sınıfları

Yalıtkan eldivenler TS EN 60903'e göre sınıflandırılır: alçak gerilimde 00 (500 V'a kadar) ve 0 (1000 V'a kadar), yüksek gerilimde 1–4 sınıfları kullanılır. Eldiven her kullanımdan önce hava şişirme ve gözle kontrol edilir; delik ya da çatlakta kullanılmaz.

Akılda kalsın: Ayır → kilitle → ölç → toprakla → perdele. Ölçmeden topraklama yok, kilitlemeden ölçme yok. Topraklama ve kısa devre birlikte yapılır; kalan yükü ve beklenmedik enerjiyi toprağa akıtır. Anahtar, çalışanın cebinde.
Sınavda

Nasıl sorulurBeş kuralın sırası, belirli bir adımdan sonra gelecek adım ve elektrikli işlerde kullanılacak KKD sorulur.

TuzakGerilim yokluğunu kontrol etmeden topraklamaya geçmektir; üçüncü adım ölçümdür, topraklama dördüncü adımdır. İkinci tuzak, şalteri indirmeyi tek başına yeterli saymaktır: kilitlenmeyen ve ölçülmeyen devre gerilimsiz sayılmaz.

↕Sıralama beş güvenlik kuralı

  1. Topraklamak ve kısa devre etmek
  2. Tekrar devreye girmeye karşı kilitlemek ve etiketlemek
  3. Yakındaki gerilim altındaki bölümleri perdelemek
  4. Devreyi tüm kutuplarıyla ayırmak
  5. Gerilim olmadığını uygun cihazla kontrol etmek

?Soru çöz

Bir elektrik panosunda bakım yapılacaktır. Devre tüm kutuplarıyla ayrılmış, kilitlenip etiketlenmiş ve gerilim olmadığı uygun detektörle doğrulanmıştır. Beş güvenlik kuralına göre sıradaki adım hangisidir?

✓ A. Ölçümden sonraki dördüncü kural topraklama ve kısa devredir; kalan yükü ve beklenmedik enerjiyi toprağa akıtır. B beşinci ve son kuraldır, topraklamadan sonra gelir; C kilit iş bitene kadar sökülmez; D gerilimsiz çalışma ilkesini tamamen bozar.
MEVZUAT · İŞ EKİPMANLARI YÖN. EK-III

Statik elektrik, yıldırımdan korunma ve tesisatın yıllık kontrolü

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal Maddeler Yönetmeliği'ne göre işveren hangi önlemleri hangi sırayla alır? Yasak maddeler ve sağlık gözetimi kuralları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kimyasal risk etmenleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşveren önce tehlikeli kimyasalı daha az tehlikelisiyle değiştirir (ikame). Olmazsa sırasıyla uygun proses ve mühendislik kontrolü (kapalı sistem), kaynağında toplu koruma (lokal egzoz, havalandırma) ve en son kişisel korunma uygulanır. Ölçümler düzenli yapılır, sınır aşılırsa en kısa sürede giderilir; faaliyet bitince sağlık ve maruziyet kayıtları SGK'ya teslim edilir.

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği: önlemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Statik elektrik nasıl önlenir? Yıldırımdan korunma nasıl sağlanır, elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolü kaç yılda bir, kim tarafından yapılır?

Kısa cevap: Statik elektrik sürtünme ve ayrılmayla biriken yüktür; kıvılcımı patlayıcı ortamda tutuşturucudur. Topraklama, eş potansiyel kuşaklama, nem artırma, iyonizer ve antistatik malzemeyle önlenir. Yıldırımdan korunma paratoner, iniş iletkeni ve topraklamayla sağlanır. Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatı, standartta süre yoksa yılda bir, yetkili elektrik mühendisi ya da teknikeri tarafından kontrol edilir.

Bir boya fabrikasında plastik bir huniyle bidona tiner aktaran işçi kıvılcımı görmüyor bile; buhar alev aldığında akım kablosu ortada yoktu.

Statik elektrik

İki malzeme sürtünüp ayrıldığında yük birinden ötekine geçer ve yalıtkan yüzeylerde birikir: konveyör bandı, akan sıvı, toz taşıyan boru, sentetik giysi. Biriken yük topraklı bir cisme yaklaşınca kıvılcımla boşalır. İnsan için çoğunlukla yalnız rahatsız edicidir, ama yanıcı buhar, gaz ya da toz bulutu içinde tutuşturucu kaynaktır. Önlemler yükün oluşmasını ve birikmesini engeller: iletken parçaları topraklamak ve birbirine kuşaklamak (dolum yapılan tank, bidon ve huni aynı potansiyelde), ortam nemini artırmak (nemli havada yük kolay dağılır), iyonizer kullanmak, iletken ya da antistatik ayakkabı, giysi ve zemin, akış hızını düşürmek ve dolum borusunu sıçratmayacak biçimde kabın dibine uzatmak. Patlayıcı ortamların sınıflandırılmasını Yangın ve patlayıcı ortamlar sayfasında göreceğiz.

Yıldırımdan korunma

Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerin üretildiği, işlendiği ve depolandığı yerlerde, yüksek bina ve bacalarda, direk ya da sivri çıkıntılı yüksek yapılarda yıldırıma karşı tesis kurulmasını ister (Ek-1). Dış koruma; yakalama ucu (paratoner, Franklin çubuğu) ya da çatıyı saran kafes, iniş iletkenleri ve topraklamadan oluşur. Yönetmelik, kullanımı sırasında yıldırım düşme ihtimali olan iş ekipmanının da korunmasını ister (İş Ekipmanları Yön. Ek-II). Açık alandaki çalışan yalnız ağaç, direk ve metal yapıların altına sığınmaz; kapalı bir araç ya da bina en güvenli yerdir.

Periyodik kontrol (İş Ekipmanları Yön. Ek-III)

Elektrikle ilgili tesisatların periyodik kontrolü (Ek-III 2.3, Tablo-3)
TesisatAzami süreKontrolü kim yapar?
Elektrik ve topraklama tesisatıStandartta süre yoksa 1 yılElektrik mühendisi, elektrik-elektronik mühendisi, elektrik eğitimi teknik öğretmeni, elektrik teknikeri ya da yüksek teknikeri (yetkili); 1 kV ve altında ve yangın algılamada elektronik mühendisi de
Yıldırımdan korunma tesisatıStandartta süre yoksa 1 yıl
Transformatör · jeneratör1 yıl · standartta süre yoksa 1 yıl
Akümülatör · katodik koruma1 yıl · standartta süre yoksa 1 yılYukarıdakiler ve kimya mühendisi

Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarının kontrolünde tesisat projesi aranır ve tesisatın projeye uygunluğu değerlendirilir; projesi olmayan tesisatı işveren projelendirtir (Ek-III 2.3.7). Ekipmanın bakımını yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz; OSGB'ler ve çalışanları periyodik kontrol hizmeti veremez (md.14/A). Kontrol, ana kolon kesitinin değişmesi ya da en az %20 güç değişikliği gibi önemli bakım ve onarımlardan sonra da yapılır (md.6/A, 7). Periyodik kontrolün genel düzenini ve 2025 değişikliklerini İş ekipmanları ve makine güvenliği sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Statikte üç anahtar: topraklama, kuşaklama, nem. Kuru hava ve plastik huni yük biriktirir. Elektrik, topraklama, yıldırım: yılda bir, kontrolde proje aranır. Bakımı yapan kontrol edemez, OSGB kontrol edemez.
Sınavda

Nasıl sorulurStatik elektriğe karşı önlemler “hangisi değildir” kalıbıyla, elektrik ve topraklama tesisatının kontrol süresi ve kontrolü yapmaya yetkili meslekler sorulur.

TuzakOrtam nemini düşürmeyi statik önlemi saymaktır; kuru hava yük birikimini artırır, nem artırılır. İkinci tuzak, tesisatın kontrolünü OSGB'nin iş güvenliği uzmanına ya da tesisin bakımını yapan elektrikçiye yaptırmaktır.

✎Boşluk doldurma kontrol ve statik

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolü, standartta süre belirtilmemişse en geç yılda bir yapılır. Bu kontrolü yetkili elektrik ya da elektrik teknikeri yapar. Tinerin aktarıldığı bidon ile huni statik elektriğe karşı toprağa bağlanıp birbirine .

1 · mühendisi · kuşaklanır · 2 · 4 · iş güvenliği uzmanı · yalıtılır

?Soru çöz

Yanıcı çözücülerin aktarıldığı bir dolum alanında statik elektrik riskini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi uygun bir önlem değildir?

✓ D. Kuru hava yükün dağılmasını zorlaştırır ve birikimi artırır; statik önlemi nemi artırmaktır. A doğru önlemdir, parçaları aynı potansiyele getirir; B sıçramayı ve sürtünmeyi azaltır; C insan üzerinde yük birikmesini önler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği Ek-1'e göre aşağıdakilerden hangisi “işin gerekleri” başlığındaki risk etkenlerindendir?

✓ A. Değiştirilemeyen tempo, yetersiz ara ve uzun mesafe “işin gerekleri”dir. B yükün özelliklerine girer; C çalışma ortamının özelliğidir; D Ek-1'de değil, Ek-2'deki bireysel risk etkenlerindedir.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği

?Soru 2

Benzen ile ilgili
I. Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği'ne göre 8 saatlik sınır değeri 1 ppm'dir.
II. Deri yoluyla da vücuda girebilir.
III. Buharı havadan hafif olduğu için tavana yakın birikir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. Benzenin sınırı 1 ppm'dir (Ek-2) ve “Deri” işaretlidir, sağlam deriden geçer. III yanlıştır: benzen buharı havadan yaklaşık 2,7 kat ağırdır, tabana ve çukurlara çöker. Bu yüzden III'ü içeren B, C ve D elenir; B ayrıca doğru olan I ve II'yi dışarıda bırakır.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Kanserojenler, toz ve asbest

?Soru 3

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Faaliyet sona erince kayıtlar imha edilmez, SGK il müdürlüğüne teslim edilir (md.12). A doğrudur, ölçüm yetkili laboratuvarın işidir (md.6, 7); C doğrudur, Ek-3 yasağıdır; D doğrudur, Ek-2'deki kurşun değeridir.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Kimyasal Maddeler Yönetmeliği: önlemler

?Soru 4

Güneş almayan bir dökümhanede doğal yaş termometre 26 °C, globe termometre 42 °C, kuru termometre 34 °C ölçülmüştür. Bu ortamın WBGT değeri kaç °C'dir?

✓ C. İç ortamda WBGT = 0,7 · 26 + 0,3 · 42 = 18,2 + 12,6 = 30,8. A güneşli dış ortam formülüyle hesaplanmıştır, kuru termometreyi gereksiz yere katar; B yalnız kuru termometredir, nemi ve ışınımı yok sayar; D katsayıları ters çevirir (0,3 · 26 + 0,7 · 42).Kaynak: Fiziksel risk etmenleri · Termal konfor, WBGT ve havalandırma

?Soru 5

Kas-iskelet sistemi risklerini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi ergonomik açıdan doğru bir iş rotasyonu uygulamasıdır?

✓ C. Kaldırma ile görsel kontrol farklı kas gruplarını kullanır; yüklenen bölge dinlenir. A aynı bilek kaslarını yüklemeye devam eder; B rotasyonu mühendislik önleminin yerine koyar; D kademeli alıştırmanın tersidir, en savunmasız çalışanı en çok yükler.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Tekrar, tempo, statik yük, rotasyon

?Soru 6

Antropometrik tasarımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Uzanma mesafesi 5. persentile göre belirlenir; düğmeye en kısa kollu çalışan da yetişmelidir. A doğrudur, dinamik antropometri hareket sırasındaki ölçüdür; B doğrudur, ayar aralığı iki ucu kapsar; D doğrudur, açıklıkta iri kişi ölçüt alınır.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Ergonomi ve antropometri

?Soru 7

Titreşim Yönetmeliği'ne göre bir ekskavatör operatörünün maruz kaldığı bütün vücut titreşimi için 8 saatlik günlük maruziyet sınır değeri kaç m/s²'dir?

✓ D. Bütün vücut titreşiminde sınır değer 1,15 m/s²'dir (md.5/1-b). A aynı türün eylem değeridir; B el-kol titreşiminin eylem değeridir; C el-kol titreşiminin sınır değeridir, operatör koltuktan bütün vücut titreşimi alır.Kaynak: Fiziksel risk etmenleri · Titreşim: el-kol ve bütün vücut

?Soru 8

Bir atölyede iki özdeş taşlama makinesinin her biri 87 dB(A), bir havalandırma fanı 77 dB(A) gürültü yapıyor. Üçü birlikte çalışırken toplam ses düzeyi yaklaşık kaç dB(A)'dır?

✓ B. Eşit iki makine 87 + 3 = 90 dB(A) eder; fan 90'dan 13 dB düşük olduğu için toplama etkisi yok sayılır (formülle 90,2). A en büyük tek kaynağı alıp toplamayı unutur; C her kaynak için 3 dB ekler; D desibelleri aritmetik toplar.Kaynak: Fiziksel risk etmenleri · Gürültü hesabı: toplama ve günlük maruziyet

?Soru 9

Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yönetmelik dakika belirtmez; işveren uygun planla periyodik ara ya da dönüşümlü başka iş sağlar (md.7). B doğrudur, ilk muayene işe başlamadan önce yapılır (md.9); C doğrudur (md.5/2); D doğrudur, kapsam dışı cihazlardandır (md.2/2).Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Ekranlı Araçlar Yönetmeliği

?Soru 10

Bir kimyasalın mesleki maruziyet sınır değerleri ile kullanılması önerilen kişisel koruyucu donanım bilgisi, güvenlik bilgi formunun hangi bölümünde yer alır?

✓ A. Sınır değerler, mühendislik önlemleri ve KKD 8. bölümde birlikte verilir. B sınıflandırma ve etiket öğelerini içerir; C LD50 gibi zehirlilik verilerini içerir, sınır değeri değil; D maddeye özgü mevzuatı sayar, sınır değerin yeri değildir.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Güvenlik bilgi formu: 16 bölüm
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →