Zehri doz yapar: doz-yanıt, LD50 ve maddenin vücuttaki yolculuğu
İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Toksikolojide doz-yanıt ilişkisi nedir, LD50 ve LC50 ne anlatır?
Kısa cevap: Toksikoloji, maddelerin canlıdaki zararlı etkilerini inceler ve temel ilkesi doz-yanıt ilişkisidir: doz arttıkça etkilenenlerin oranı artar. LD50, deney hayvanlarının yarısını öldüren tek dozdur (mg/kg); LC50 aynı ölçünün solunan havadaki karşılığıdır. Çoğu maddede etkinin görünmediği bir eşik vardır; genotoksik kanserojenlerde eşik kabul edilmez.Bir boya fabrikasının deposunda iki bidon yan yana duruyor. Birinin etiketinde kafatası, ötekinde ünlem işareti var. İkisi de aynı maddenin farklı yoğunluktaki çözeltisi; aradaki bütün fark dozda.
Toksikolojinin beş yüz yıllık özeti tek cümlede durur: zehir olmayan madde yoktur, zararsız doz vardır. İşyeri hekimi için bu, “bu madde zehirli mi?” sorusunun yanlış soru olduğu anlamına gelir. Doğru soru şudur: bu çalışan, bu maddeden, hangi yolla, ne kadar süreyle, ne kadar alıyor?
Doz-yanıt eğrisi
Dozu artırıp etkilenen oranını işaretlersek S harfine benzeyen bir eğri çıkar. Eğrinin başladığı yer eşik dozdur: altında gözlenebilir etki yoktur. Eğrinin dikleştiği orta nokta, denek topluluğunun yarısının etkilendiği dozdur; ölüm söz konusuysa bu doza LD50 denir ve vücut ağırlığı başına madde miktarıyla (mg/kg) yazılır. Solunan madde için karşılığı LC50'dir ve havadaki yoğunlukla, maruziyet süresiyle birlikte verilir. LD50 küçükse madde daha güçlü bir zehirdir.
Maddenin vücuttaki dört durağı
Bir madde vücutta dört aşamadan geçer: emilim, dağılım, metabolizma (biyotransformasyon) ve atılım. İşyerinde en önemli emilim yolu solunumdur; ikincisi deridir. Dağılımda bazı maddeler depolanır: kurşun kemikte, kadmiyum böbrekte, çözücüler yağ dokusunda birikir. Karaciğerdeki metabolizma genellikle zararsızlaştırır, ama bazı maddeleri tam tersine daha zehirli hâle getirir: metanolden formik asit, n-hekzandan sinire zarar veren bir ara ürün doğar. Atılım çoğunlukla idrarla, bir bölümü safrayla ve soluk havasıyla olur.
Etkiler iki ölçüte göre adlandırılır. Akut etki tek ve yüksek dozdan hemen sonra, kronik etki düşük dozun yıllarca tekrarıyla çıkar; ikisinin tablosu aynı maddede bile farklıdır. Yerel etki temas yerinde kalır (asit yanığı), sistemik etki kana geçip hedef organa gider. Her maddenin bir hedef organı vardır: benzen kemik iliği, n-hekzan periferik sinir, kadmiyum böbrek.
Maddeler birlikte bulunursa etkileri toplanabilir (toplamsal etki), beklenenden fazla olabilir (sinerji) ya da biri ötekinin etkisini artırabilir. Klasik örnek asbest ile sigaradır: ikisi bir arada akciğer kanseri riskini tek tek etkilerinin toplamından çok yükseltir.
Nasıl sorulurLD50–LC50 tanımı, eşik kavramı ya da doz-yanıt ilkesi sorulur; öncüllü “hangileri doğrudur” kalıbı sıktır.
TuzakLD50'si yüksek maddeyi daha tehlikeli sanmaktır; ilişki tersidir. İkinci tuzak, metabolizmayı her zaman zararsızlaştırma sanmaktır. Üçüncü tuzak, LD50 ile LC50'yi karıştırmaktır: biri vücut ağırlığına göre verilen doz, öteki havadaki yoğunluktur.
✎Boşluk doldurma doz-yanıt
Bir maddenin LD50 değeri ne kadar ise o madde o kadar güçlü bir zehirdir. Doz-yanıt eğrisinin altında gözlenebilir etki bulunmayan noktaya denir; genotoksik maddelerde ise böyle bir sınır kabul edilmez.
?Soru çöz
Toksikolojinin temel kavramlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?
I. LD50 değeri küçük olan madde, büyük olana göre daha güçlü bir zehirdir.
II. Karaciğerdeki metabolizma bazı maddeleri daha zehirli ara ürünlere çevirebilir.
III. Genotoksik kanserojenler için güvenli bir eşik doz bulunduğu kabul edilir.