Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler: metaller, çözücüler, gazlar ve tarım ilaçları

Bir maddenin vücuda nasıl girip zarar verdiğini ve işyerlerinde en sık görülen metal, çözücü, gaz ve tarım ilacı zehirlenmelerini belirti ve göstergeleriyle öğren.

6 durakİş yeri hekimliği
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TOKSİKOLOJİ

Zehri doz yapar: doz-yanıt, LD50 ve maddenin vücuttaki yolculuğu

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toksikolojide doz-yanıt ilişkisi nedir, LD50 ve LC50 ne anlatır?

Kısa cevap: Toksikoloji, maddelerin canlıdaki zararlı etkilerini inceler ve temel ilkesi doz-yanıt ilişkisidir: doz arttıkça etkilenenlerin oranı artar. LD50, deney hayvanlarının yarısını öldüren tek dozdur (mg/kg); LC50 aynı ölçünün solunan havadaki karşılığıdır. Çoğu maddede etkinin görünmediği bir eşik vardır; genotoksik kanserojenlerde eşik kabul edilmez.

Bir boya fabrikasının deposunda iki bidon yan yana duruyor. Birinin etiketinde kafatası, ötekinde ünlem işareti var. İkisi de aynı maddenin farklı yoğunluktaki çözeltisi; aradaki bütün fark dozda.

Toksikolojinin beş yüz yıllık özeti tek cümlede durur: zehir olmayan madde yoktur, zararsız doz vardır. İşyeri hekimi için bu, “bu madde zehirli mi?” sorusunun yanlış soru olduğu anlamına gelir. Doğru soru şudur: bu çalışan, bu maddeden, hangi yolla, ne kadar süreyle, ne kadar alıyor?

Doz-yanıt eğrisi

Dozu artırıp etkilenen oranını işaretlersek S harfine benzeyen bir eğri çıkar. Eğrinin başladığı yer eşik dozdur: altında gözlenebilir etki yoktur. Eğrinin dikleştiği orta nokta, denek topluluğunun yarısının etkilendiği dozdur; ölüm söz konusuysa bu doza LD50 denir ve vücut ağırlığı başına madde miktarıyla (mg/kg) yazılır. Solunan madde için karşılığı LC50'dir ve havadaki yoğunlukla, maruziyet süresiyle birlikte verilir. LD50 küçükse madde daha güçlü bir zehirdir.

Eşikli maddede güvenli bir alan vardır; eşiksiz kabul edilen kanserojende yoktur.Görsel: Sınav Defteri

Maddenin vücuttaki dört durağı

Bir madde vücutta dört aşamadan geçer: emilim, dağılım, metabolizma (biyotransformasyon) ve atılım. İşyerinde en önemli emilim yolu solunumdur; ikincisi deridir. Dağılımda bazı maddeler depolanır: kurşun kemikte, kadmiyum böbrekte, çözücüler yağ dokusunda birikir. Karaciğerdeki metabolizma genellikle zararsızlaştırır, ama bazı maddeleri tam tersine daha zehirli hâle getirir: metanolden formik asit, n-hekzandan sinire zarar veren bir ara ürün doğar. Atılım çoğunlukla idrarla, bir bölümü safrayla ve soluk havasıyla olur.

Etkiler iki ölçüte göre adlandırılır. Akut etki tek ve yüksek dozdan hemen sonra, kronik etki düşük dozun yıllarca tekrarıyla çıkar; ikisinin tablosu aynı maddede bile farklıdır. Yerel etki temas yerinde kalır (asit yanığı), sistemik etki kana geçip hedef organa gider. Her maddenin bir hedef organı vardır: benzen kemik iliği, n-hekzan periferik sinir, kadmiyum böbrek.

Maddeler birlikte bulunursa etkileri toplanabilir (toplamsal etki), beklenenden fazla olabilir (sinerji) ya da biri ötekinin etkisini artırabilir. Klasik örnek asbest ile sigaradır: ikisi bir arada akciğer kanseri riskini tek tek etkilerinin toplamından çok yükseltir.

Akılda kalsın: Zehri madde değil doz yapar. LD50 ve LC50 ne kadar küçükse madde o kadar güçlü zehirdir: düşük sayı, yüksek tehlike. Eşik çoğu maddede vardır, genotoksik kanserojende kabul edilmez. Metabolizma her zaman kurtarmaz: metanol ve n-hekzan vücutta zehirleşir.
Sınavda

Nasıl sorulurLD50–LC50 tanımı, eşik kavramı ya da doz-yanıt ilkesi sorulur; öncüllü “hangileri doğrudur” kalıbı sıktır.

TuzakLD50'si yüksek maddeyi daha tehlikeli sanmaktır; ilişki tersidir. İkinci tuzak, metabolizmayı her zaman zararsızlaştırma sanmaktır. Üçüncü tuzak, LD50 ile LC50'yi karıştırmaktır: biri vücut ağırlığına göre verilen doz, öteki havadaki yoğunluktur.

✎Boşluk doldurma doz-yanıt

Bir maddenin LD50 değeri ne kadar ise o madde o kadar güçlü bir zehirdir. Doz-yanıt eğrisinin altında gözlenebilir etki bulunmayan noktaya denir; genotoksik maddelerde ise böyle bir sınır kabul edilmez.

küçük · eşik · kanserojen · büyük · hedef organ · sinerji

?Soru çöz

Toksikolojinin temel kavramlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. LD50 değeri küçük olan madde, büyük olana göre daha güçlü bir zehirdir.
II. Karaciğerdeki metabolizma bazı maddeleri daha zehirli ara ürünlere çevirebilir.
III. Genotoksik kanserojenler için güvenli bir eşik doz bulunduğu kabul edilir.

✓ C. LD50 küçükse az miktar yeter, yani madde daha güçlüdür (I) ve metanol ile n-hekzan örneğinde görüldüğü gibi metabolizma zehirleştirebilir (II). III yanlıştır: genotoksik kanserojende eşik kabul edilmez. A, II'yi gözden kaçırır; B ve D III'ü doğru sayarak güvenli doz varsayar.
TOKSİKOLOJİ · METALLER

Ağır metaller: kurşunun kansızlığı, cıvanın titremesi, kadmiyumun böbreği

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalığında yükümlülük süresi nedir, silikoz ve işitme kaybı için kaç yıldır?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yükümlülük süresi, sigortalının meslek hastalığına yol açan işten fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçebilecek en uzun süredir. Süre hastalığa göre değişir: silikoz ve asbestozda 10 yıl, kronik kurşun zehirlenmesinde 3 yıl, gürültüye bağlı işitme kaybında 6 aydır. Süre aşılsa bile hastalık Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı sayılabilir.

Yükümlülük süresi ve en az maruziyet süresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurşun zehirlenmesinin belirtileri nelerdir, cıva ve kadmiyum hangi organa zarar verir?

Kısa cevap: Kurşun kan yapımını bozar (kansızlık, bazofil noktalı eritrositler), sinirleri ve böbreği tutar, karın ağrısı yapar; göstergesi kan kurşunudur. Cıva buharı titreme, diş eti iltihabı ve huzursuzluk tablosu yapar. Kadmiyum böbrek borucuklarını ve kemiği bozar, krom burun septumunu deler, arsenik deride keratoz ve sinir hasarı yapar, manganez parkinsona benzer tablo oluşturur.

Bir akü geri dönüşüm atölyesinde çalışan kadın altı aydır yorgun, iştahsız ve kabız. Dişetlerinin kenarında soluk gri bir çizgi var. Hekim el bileğine bakıyor: sağ eli yukarı kalkmıyor.

Ağır metaller yıllarca birikir ve aynı anda birkaç sistemi birden tutar. İşyeri hekiminin işi, dağınık yakınmaların arkasındaki tek maddeyi görmektir.

Kurşun: en sık sorulan metal

Kaynakları akü üretimi ve geri dönüşümü, kurşunlu hurda eritme, lehim, kurşunlu boya sökümü, kurşunlu cam ve atış poligonlarıdır. Kurşun kan yapımındaki enzimleri, özellikle delta-aminolevülinik asit dehidrazı bloke eder; bu yüzden kanda hemoglobin düşer, idrarda delta-aminolevülinik asit (ALA) ve koproporfirin yükselir. Yayma preparatında bazofil noktalı eritrositler görülür. Sinirde en tipik bulgu el bileğini kaldıran kasları tutan düşük el, yani radial sinir felcidir. Sindirim sisteminde şiddetli karın ağrısı (kurşun koliği), dişetinde Burton çizgisi, ciltte soluk gri renk görülür. Yıllar sonra kronik böbrek hastalığı, yüksek tansiyon ve gut benzeri eklem yakınmaları gelişir.

Meslek hastalıkları listesi kurşun zehirlenmesini dört dönemde anlatır: belirtisiz emilim dönemi, presatürnizm, belirgin zehirlenme (satürnizm) ve geç dönem. Listenin dipnotu kan kurşununu “kurşun zehirlenmesi için en iyi gösterge” sayar.

Altı metal, hedefleri ve göstergeleri
Metal · tipik işAsıl etkilerGösterge
Kurşun
Akü, hurda eritme, boya sökümü, lehim
Kansızlık ve bazofil noktalı eritrosit, düşük el, karın ağrısı, Burton çizgisi, böbrekKan kurşunu; idrar ALA
Cıva
Klor-alkali, termometre, diş amalgamı, altın ayrıştırma
İstem titremesi, diş eti iltihabı ve salya, huzursuzluk-unutkanlık; böbrekİdrar cıvası
Kadmiyum
Nikel-kadmiyum akü, kaplama, pigment, lehim
Akut: metal duman ateşi, akciğer. Kronik: böbrek borucuğu, kemik yumuşaması, koku kaybıİdrar kadmiyumu
Krom (6 değerli)
Kromlama, tabaklık, çimento, paslanmaz kaynak
Burun septumunda ülser ve delinme, “kuş gözü” cilt ülseri, alerjik dermatit, akciğer kanseriİdrar kromu
Arsenik
Cevher kavurma, cam, ilaç ve tarım ilacı yapımı
Deride melanoz ve hiperkeratoz, tırnakta Mee çizgileri, polinevrit, deri ve akciğer kanseriİdrar, tırnak, saç arseniği
Manganez
Cevher işleme, ferromangan, kaynak elektrodu
Akut: mangan pnömonisi. Kronik: mangan parkinsonizmi, yürüme ve duygudurum bozukluğuKlinik bulgu ve maruziyet öyküsü

Aynı metalin iki yüzü

Metalin bileşik biçimi tabloyu değiştirir. Cıvada buhar ve inorganik tuzlar böbreği ve sinir sistemini, organik cıva (metil cıva) ise ağırlıklı olarak merkezi sinir sistemini tutar ve bu hasar geri dönmez. Arsenikte arsenik bileşikleri yavaş ilerleyen deri ve sinir hastalığı yaparken, gaz hâlindeki arsin akut kan yıkımı, hemoglobinüri ve böbrek yetmezliği yapar. Kromda zarar veren yalnızca 6 değerli biçimdir.

Ek bilgi: yükümlülük süreleri, nikel ve berilyum

Meslek hastalıkları listesindeki (Ek-2, A grubu) yükümlülük süreleri: kurşun akut 1 ay, kronik 3 yıl; cıva kronik 1 yıl; kadmiyum kronik 5 yıl; 6 değerli krom 1 yıl; arsenik kronik 1 yıl, arsin 15 gün; manganez kronik 1 yıl. Yükümlülük süresi kavramını Meslek hastalıklarına giriş sayfasında gördük.

Nikel, iş yerinde en sık alerjik kontakt dermatit yapan metallerden biridir; rafinasyon işlerinde burun ve akciğer kanseriyle ilişkilidir. Berilyum ise akut toksik pnömoniden sonra berilyoz adı verilen kronik, granülomlu akciğer hastalığı yapar; listede yükümlülük süresi 5 yıldır ve radyolojik görünümü yanlışlıkla tüberküloza benzetilebilir.

Akılda kalsın: Her metalin bir imzası var: kurşun kanı ve el bileğini, cıva eli titretir ve ağzı bozar, kadmiyum böbrek ile kemiği, krom burnu, arsenik deriyi, manganez yürüyüşü bozar. Biçim de önemli: cıvanın organik hâli beyni, arseniğin gaz hâli (arsin) kanı vurur.
Sınavda

Nasıl sorulurMetal–hedef organ ya da metal–gösterge eşleştirmesi, bir de kurşun zehirlenmesinin bulguları sorulur.

TuzakKurşunun kansızlığını B12 eksikliğinin iri hücreli kansızlığıyla karıştırmaktır; kurşunda hücreler küçülür ve bazofil noktalanma görülür. İkinci tuzak, “düşük el”i kurşun değil karpal tünele bağlamaktır. Üçüncü tuzak, kadmiyumun kronik hedefi olarak akciğeri yazmaktır; kronikte asıl hedef böbrek borucuklarıdır.

⇄Bilgi eşleştirme metal → tipik bulgu

?Soru çöz

Kurşun zehirlenmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. İzlemde en iyi gösterge kan kurşunudur; soluk havası kurşun için kullanılan bir örnek değildir. A kan yapımı enzimlerinin blokajını doğru anlatır; B düşük eli, C kurşun koliği ile Burton çizgisini tarif eder. D'yi seçtiren yanılgı, soluk havası örneğini uçucu çözücülerden kurşuna taşımaktır.
TOKSİKOLOJİ · ÇÖZÜCÜLER

Organik çözücüler: benzen iliği, n-hekzan siniri, metanol gözü vurur

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalıkları listesinde hangi gruplar var, hangi hastalık hangi grupta?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de meslek hastalıkları listesi, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2'sidir. Liste beş gruptur: A kimyasal maddeler, B meslekî cilt hastalıkları, C pnömokonyozlar ve diğer solunum hastalıkları, D meslekî bulaşıcı hastalıklar, E fizik etkenler. Her satırda hastalık ve belirtileri, yükümlülük süresi ve hastalık tehlikesi olan başlıca işler yazar.

Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Benzen hangi hastalığı yapar, n-hekzan ve metanol zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?

Kısa cevap: Organik çözücülerin ortak etkisi sinir sistemini baskılamaktır; ayrıca her birinin kendine özgü hedefi vardır. Benzen kemik iliğini bozar, aplastik anemi ve lösemi yapar. n-Hekzan periferik sinirleri tutar ve el-ayaklarda uyuşmayla güçsüzlük yapar. Metanol görme sinirine zarar verip körlüğe yol açar. Toluen ise iliği bozmaz, sinir sistemi ve işitmeyi etkiler.

Küçük bir ayakkabı imalathanesinde yapıştırıcı kokusu kapıdan karşılıyor. Üç çalışandan ikisi ayaklarında “karıncalanma” ve merdiven çıkarken güçsüzlük anlatıyor; ikisi de aynı tinerden kullanıyor.

Çözücüler yağda çözündüğü için sinir dokusuna kolay geçer; hepsinde baş dönmesi, sarhoşluk hâli, uyuşukluk ve yüksek dozda bilinç kaybı görülür. Deriden emilim çözücülerde özellikle önemlidir: eldiven seçimi bu yüzden maske kadar belirleyicidir.

Benzen: iliğin zehri

Benzen boya, tiner, kauçuk, ayakkabı yapıştırıcısı, kok ve petrol işlerinde bulunur. Hedefi kemik iliğidir: önce tek tek hücre dizilerinde azalma, sonra pansitopeni ve aplastik anemi, yıllar sonra lösemi görülür. Meslek hastalıkları listesi bu basamakları ayrı yükümlülük süreleriyle yazar: kronik tablo 3 ay, agranülositoz ve panmiyelofitizi 3 yıl, lökozlar 10 yıl. Benzen kanserojen kabul edildiği için eşiksiz yaklaşım geçerlidir; mesleki kanserleri Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler sayfasında göreceğiz.

Benzenin homologları olan toluen ve ksilen kemik iliğini bozmaz. Bu, sınavın en sevdiği ayrımdır. Toluen sinir sistemini baskılar, uzun sürede bellek ve denge bozukluğu, işitme kaybı yapar; listede homologların kronik yükümlülüğü 6 aydır.

Beş çözücü, beş ayrı hedef
ÇözücüNeredeAsıl etkisiİdrar/kan göstergesi
BenzenBoya, tiner, kauçuk, kok, petrolKemik iliği: aplastik anemi, lösemi (kanserojen)Benzen metaboliti; eski yöntem idrar fenolü
Toluen (ve ksilen)Boya, matbaa, yapıştırıcıSinir sistemi, denge ve işitme; ilik etkilenmezİdrarda hippurik asit (ksilende metilhippurik)
n-HekzanAyakkabı ve mobilya yapıştırıcısı, temizlemeSimetrik periferik nöropati: uyuşma, güçsüzlükİdrarda hekzandion türevi
MetanolÇözücü, antifriz, kaçak alkolGörme siniri hasarı, körlük, kan asitlenmesiKanda-idrarda metanol ve formik asit
Karbon sülfürViskon ipek, kauçuk, böcek ilacıPolinevrit, göz siniri iltihabı, damar sertliği ve koroner hastalıkİdrarda kükürtlü metabolit

n-Hekzan ve metanol: metabolizmanın kurbanları

İkisinin de zararı vücutta oluşan ara üründendir. n-Hekzan sinire zarar veren bir ara ürüne çevrilir; tablo ayaklardan başlayıp yukarı çıkan, iki tarafta simetrik uyuşma ve güçsüzlüktür. Maruziyet kesilince belirtiler bir süre daha ilerleyebilir, sonra yavaşça düzelir. Metanol formik asite çevrilir: kan asitlenir, görme siniri zarar görür, bulanık görme körlüğe gidebilir. Tedavinin özü asitliğin düzeltilmesi ve metanolün formik asite çevrilmesinin engellenmesidir.

Karbon sülfür (karbon disülfür) viskon ipek üretiminin klasik zehridir; sinir hasarının yanında damar sertliğini hızlandırdığı için genç yaşta kalp hastalığı yapar. Bu etkiyi Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler sayfasında kalp-damar başlığında yeniden göreceğiz.

Akılda kalsın: Çözücülerin hepsi sinir sistemini uyuşturur, ayrımı özel hedefleri yapar: benzen ilik, n-hekzan sinir, metanol göz, karbon sülfür damar. Bir metil grubu fark eder: benzen iliği bozar, benzenin homoloğu toluen bozmaz. n-Hekzan ve metanolde zararı maddenin kendisi değil, vücudun ürettiği ara ürün verir.
Sınavda

Nasıl sorulurÇözücü–hastalık eşleştirmesi ya da “benzen ile toluen farkı” sorulur.

TuzakToluene de kemik iliği etkisi yüklemektir; toluen ve ksilen iliği bozmaz. İkinci tuzak, n-hekzan nöropatisini karpal tünel gibi tek sinirin sıkışması sanmaktır; tablo iki tarafta simetriktir. Üçüncü tuzak, etanol ile metanolü karıştırmaktır: körlük yapan metanoldür.

⇄Bilgi eşleştirme çözücü → hedef

?Soru çöz

Ayakkabı imalathanesinde üç yıldır yapıştırıcıyla çalışan işçide iki ayağından başlayıp yukarı ilerleyen simetrik uyuşma ve kas güçsüzlüğü gelişiyor. Kan sayımı normal. En olası etken hangisidir?

✓ D. Yapıştırıcıdaki n-hekzan, ara ürünü üzerinden iki tarafta simetrik, ayaktan başlayan periferik nöropati yapar. A benzen olsaydı kan sayımı bozulurdu; B metanolde beklenen bulgu görme kaybı ve asidozdur; C karbonmonoksit akut bilinç bulanıklığı ve baş ağrısı yapar, simetrik nöropati tablosu tipik değildir.
TOKSİKOLOJİ · GAZLAR

Gazlar: oksijeni taşıyamamak, kullanamamak ve hiç bulamamak

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToz parçacığının büyüklüğü solunum yolunda nereye ulaşacağını nasıl belirler?Bağlantılı konudan (Mesleki solunum hastalıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toz parçacığının nereye çökeceğini aerodinamik çapı belirler: 10 mikrondan büyükler burunda ve yutakta tutulur, 5–10 mikron arası bronşlarda kalıp balgamla atılır, 5 mikrondan küçükler alveole ulaşır. Tozla Mücadele Yönetmeliği 0,1–5 mikronluk tozu “solunabilir toz” sayar; pnömokonyozu bu toz yapar. Gazlarda ise belirleyici olan suda çözünürlüktür.

Solunum yoluyla maruziyet ve partikül boyutu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karbonmonoksit zehirlenmesi nasıl olur, hidrojen sülfür ve siyanür neden bu kadar tehlikeli?

Kısa cevap: Zehirli gazlar üç yolla öldürür. Karbonmonoksit hemoglobine bağlanıp oksijenin taşınmasını engeller; siyanür ve hidrojen sülfür hücrenin oksijeni kullanmasını durdurur; azot ve metan gibi basit boğucular ise havadaki oksijenin yerini alır. İrritan gazlarda belirleyici olan suda çözünürlüktür: çok çözünenler hemen yakar, az çözünenler saatler sonra akciğer ödemi yapar.

Bir kanalizasyon bakımında ilk işçi şahta indikten saniyeler sonra yığılıyor. Arkadaşı onu çıkarmak için atlıyor ve o da yığılıyor. Kapalı alan kazalarının çoğu böyle, kurtarmaya giren ikinci kişiyle büyür.

Karbonmonoksit: renksiz, kokusuz, uyarısız

Karbonmonoksit (CO) eksik yanmanın ürünüdür: bozuk şofben ve soba, kapalı yerde çalıştırılan motor ve jeneratör, ocak, yangın dumanı. Hemoglobine oksijenden kat kat güçlü bağlanır ve karboksihemoglobin oluşturur; kanın taşıdığı oksijen miktarı düşer, kalan oksijenin dokuya verilmesi de zorlaşır. Belirtiler baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi ve giderek bilinç bulanıklığıdır; ağır olgularda kalp ritmi bozulur. Parmak ucundan ölçülen oksijen satürasyonu yanıltıcı biçimde normal çıkar: cihaz karboksihemoglobini oksijenli hemoglobin gibi okur. Tanı kanda karboksihemoglobin ölçümüyle konur, tedavi yüksek yoğunlukta oksijendir. Ağır zehirlenmeden haftalar sonra bellek ve davranış bozuklukları ortaya çıkabilir. Listede akut tablo 15 gün, kronik 6 ay yükümlülükle yazılıdır.

Gazın öldürme yolu bilinmezse hem tanı hem kurtarma yanlış kurulur.Görsel: Sınav Defteri

Hücrenin boğulması ve basit boğucular

Hidrojen sülfür (kükürtlü hidrojen) kanalizasyon, gübre çukuru, tabaklık, kâğıt ve petrol işlerinde çıkar. Düşük yoğunlukta çürük yumurta kokar; yoğunluk arttıkça koku alma duyusunu felç ettiği için uyarıcı etkisi kaybolur ve çalışan tehlikeyi fark etmez. Yüksek yoğunlukta birkaç solukta bilinç kaybı ve solunum felci yapar. Gözde ayrı bir tablo oluşturur: keratokonjonktivit. Siyanür galvanizasyon, altın ayrıştırma, fümigasyon ve plastik yangınlarında karşımıza çıkar; acı badem kokusu bildirilir ama herkes alamaz. İkisi de hücredeki solunum enzimini durdurur: kanda oksijen bol olsa bile doku onu kullanamaz. Listede siyanürde akut yükümlülük 7 gün, hidrojen sülfürde 15 gündür.

Basit boğucular zehirli değildir; azot, metan, karbondioksit ve argon yalnızca havadaki oksijenin yerini alır. Tankta, siloda, kuyuda ve rögarda ölümlerin sık nedenidir. Kapalı alan kurallarını ve ölçüm eşiklerini İş Güvenliği serisindeki İnşaat, maden ve kapalı alanlar sayfasında bulabilirsin.

İrritan gazlarda kural çözünürlüktür. Amonyak, klor ve kükürt dioksit üst solunum yolunu hemen yakar; bu acı çalışanı kaçırır. Fosgen ve azot dioksit sinsidir: ortamda rahatsız etmez, saatler sonra akciğer ödemi yapar. Taze doldurulmuş silodan çıkan azot dioksit bunun klasik örneğidir. Partikül ve gazın solunum yolunda nereye ulaştığını Mesleki solunum hastalıkları sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Üç boğulma yolu: CO taşıyamaz, siyanür ve H₂S kullanamaz, azot-metan bulamaz. İki uyarı tuzağı: CO hiç koku vermez, H₂S yoğunlaşınca kokusunu duyurmaz. CO'da parmak ucu cihazı yanıltır, ölçüm kandan yapılır. İrritanda kural: çok çözünen hemen yakar, az çözünen geç vurur.
Sınavda

Nasıl sorulurGazın öldürme mekanizması, CO zehirlenmesinin bulguları ya da öncüllü “hidrojen sülfürün özellikleri” kalıbı sorulur; 2025'te C sınıfı testinde hidrojen sülfür bu kalıpla çıktı.

TuzakHidrojen sülfürün kokusuna güvenmektir: yoğunluk arttıkça koku alınmaz. İkinci tuzak, CO zehirlenmesinde parmak ucundan ölçülen satürasyonu güvenilir saymaktır. Üçüncü tuzak, basit boğucuları “zehirli gaz” diye sınıflamaktır; onlar oksijenin yerini alır.

↕Sıralama kapalı alanda CO zehirlenmesi

  1. Yüksek yoğunlukta oksijen verilmesini sağlamak
  2. Uygun koruyucuyla, kendini riske atmadan çalışanı ortamdan çıkarmak
  3. Tanıyı kesinleştirmek için kanda karboksihemoglobin ölçümü istemek
  4. Bilinç, solunum ve dolaşımı değerlendirip acil yardımı çağırmak

?Soru çöz

Hidrojen sülfür (kükürtlü hidrojen) ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yoğunluğu arttıkça koku alma duyusunu baskıladığı için uyarıcı etkisini yitirir.
II. Hücre düzeyinde oksijen kullanımını engeller.
III. Zehirli etkisi yoktur; yalnızca havadaki oksijenin yerini alarak boğar.

✓ B. Hidrojen sülfür yoğunlaştıkça koku uyarısı kaybolur (I) ve hücredeki solunum enzimini durdurur (II). III basit boğucuların (azot, metan, karbondioksit) tanımıdır, hidrojen sülfürün değil. A ve C bu yanılgıyı taşır; D ayrıca basit boğucu tanımını zehirli gazla birleştirir.
TOKSİKOLOJİ · PESTİSİT

Organik fosforlu zehirlenme: küçülen gözbebeği, artan salgı

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Organik fosforlu tarım ilacı zehirlenmesinin belirtileri nelerdir, nasıl tedavi edilir?

Kısa cevap: Organik fosforlu tarım ilaçları asetilkolinesteraz enzimini bloke eder; asetilkolin sinapsta birikir. Sonuç üç kümede toplanır: salgı artışı, küçülmüş gözbebeği ve yavaşlamış nabız (muskarinik); kas seğirmesi ve güçsüzlük (nikotinik); bilinç bulanıklığı ve nöbet (merkezi). Ölüm genellikle solunum yetmezliğindendir. Tedavide atropin, enzimi kurtarmak için pralidoksim kullanılır.

Haziran sabahı bir seranın kapısında ilaçlama yapan işçi bulantı ve bulanık görmeyle oturuyor. Gömleği sırtından ıslanmış, gözbebekleri iğne başı kadar, nabzı yavaş. Sırt pompası sızdırıyor.

Tarım ilaçları işyeri hekiminin mevsimsel acilidir. Zehirlenme genellikle sızdıran ekipman, koruyucu kullanmama ve ilaçlamadan hemen sonra tarlaya girmeyle olur. Emilim üç yoldan birden gerçekleşir: solunum, deri ve ağız.

Tek enzim, üç belirti kümesi

Sinir uçlarında iş bittiğinde haberci madde asetilkolin, asetilkolinesteraz enzimi tarafından parçalanır. Organik fosforlular bu enzimi bloke eder; asetilkolin birikir ve sinyal kesilmez. Birikmenin olduğu yere göre tablo değişir.

Tek bir enzimin blokajı üç ayrı belirti kümesi doğurur; tedavi de bu kümelere göre kurulur.Görsel: Sınav Defteri

Muskarinik belirtiler salgı ve düz kas üzerindedir: gözbebeği küçülür, salya ve gözyaşı artar, bronşlarda salgı çoğalır ve bronşlar daralır, nabız yavaşlar, bulantı, kusma ve ishal olur. Nikotinik belirtiler kas kavşağındadır: seğirme, güçsüzlük, ilerleyen felç. Merkezi belirtiler baş ağrısından nöbete ve solunum merkezinin baskılanmasına kadar gider. Ölüm nedeni çoğunlukla bronş salgısı, bronş daralması ve solunum kaslarının felcinin birleşmesidir.

Tedavinin ilk adımı tıbbi değil, pratiktir: giysiyi çıkarmak ve cildi yıkamak, kurtarıcının da korunması. Sonra bol oksijen, atropin ile muskarinik belirtilerin kesilmesi ve pralidoksim gibi bir oksimle enzimin kurtarılması gelir. Oksimin etkili olabilmesi için erken verilmesi önemlidir.

Karbamatlar ve geç tablolar

Karbamatlı ilaçlar aynı enzimi bloke eder, ama bağlanma geri dönüşlüdür: tablo daha kısa sürer ve enzim kendiliğinden toparlanır. Tedavinin temeli yine atropindir; oksim rutin olarak kullanılmaz. Organik fosforlularda akut tablodan günler sonra kas güçsüzlüğünün yeniden ortaya çıktığı bir ara dönem ve haftalar sonra gelişebilen bir geç sinir tutulumu bildirilmiştir.

İzlemde kullanılan gösterge kolinesteraz aktivitesidir; meslek hastalıkları listesi de organik fosfor bileşikleri için kanda kolinesteraz ölçümünü yazar (A-10,b; akut yükümlülük 15 gün). Doğru yorum için mevsim öncesi başlangıç değeri gerekir, çünkü enzim düzeyi kişiden kişiye geniş aralıkta değişir: kendi normalinin belirgin altına düşen çalışan maruziyetten uzaklaştırılır.

Akılda kalsın: Organik fosforlu zehirlenmeyi tek görüntü anlatır: iğne başı gözbebeği + ıslanmış çalışan + yavaş nabız. Üç kat: salgı (muskarinik), kas (nikotinik), bilinç (merkezi). Atropin salgıyı keser, pralidoksim enzimi kurtarır. Karbamat aynı kapıyı çalar ama geri döner. İzlem göstergesi kolinesteraz, şartı başlangıç değeri.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka verilir ve etken ya da ilk yapılacak sorulur; bir de kolinesterazın hangi tür gösterge olduğu çıkar.

TuzakGözbebeğini büyümüş sanmaktır; organik fosforluda gözbebeği küçülür. İkinci tuzak, kolinesterazı maruziyet göstergesi saymaktır: o bir etki göstergesidir. Üçüncü tuzak, karbamat zehirlenmesini organik fosforluyla birebir aynı saymaktır; karbamatta blokaj geri dönüşlüdür.

✎Boşluk doldurma organik fosforlu zehirlenme

Organik fosforlu maddeler enzimini bloke eder. Muskarinik etkiyle gözbebeği , salgılar artar ve nabız yavaşlar. Tedavide salgı belirtilerini kesmek için , enzimi kurtarmak için pralidoksim kullanılır.

asetilkolinesteraz · küçülür · atropin · büyür · adrenalin · kolinesteraz artar

?Soru çöz

Serada sırt pompasıyla ilaçlama yapan işçide bulanık görme, iğne başı gibi gözbebekleri, aşırı terleme, bol salya, yavaş nabız ve kas seğirmeleri var. Bu tabloyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Küçülmüş gözbebeği tabloyu uzaklaştırmaz, tam tersine en tipik muskarinik bulgusudur; bu şıkkı seçtiren yanılgı gözbebeği büyümesini beklemektir, o atropin gibi karşıt etkili maddelerin bulgusudur. B mekanizmayı, C deri yoluyla süren emilimi kesen ilk adımı, D etki göstergesini doğru verir.
SAĞLIK · BİYOLOJİK İZLEME

Madde ve göstergesi: biyolojik izlemenin sınav tablosu

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyolojik izleme nedir, ortam ölçümünden farkı nedir?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyolojik izleme, kimyasal maddenin, metabolitinin ya da erken etkisinin kan, idrar veya soluk havası gibi biyolojik örnekte ölçülmesidir. Ortam ölçümü maddenin havada ne kadar bulunduğunu, biyolojik izleme ise çalışanın vücuduna bütün yollardan ne kadar girdiğini gösterir. Sonuç biyolojik sınır değerle karşılaştırılır; kurşunda bağlayıcı sınır 70 µg/100 ml kandır.

Biyolojik izleme ve ortam ölçümü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi kimyasal madde için hangi biyolojik izleme göstergesi kullanılır?

Kısa cevap: Biyolojik izlemede her madde için belli bir örnek ve gösterge kullanılır: kurşunda kan kurşunu, cıvada idrar cıvası, benzende idrardaki metaboliti, toluende idrarda hippurik asit, karbonmonoksitte kanda karboksihemoglobin, organik fosforlularda kolinesteraz aktivitesi. Yarı ömrü kısa maddelerde örneğin alınma zamanı sonucu belirler; mevzuatta bağlayıcı biyolojik sınır değer yalnız kurşun için yazılıdır.

Bir OSGB'nin laboratuvar istek formunda üç satır var: “kan kurşunu”, “idrarda hippurik asit”, “kolinesteraz”. Üç satırın hangi çalışana, hangi gün ve günün hangi saatinde isteneceği, sonucun bir anlamı olup olmayacağını belirliyor.

İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında biyolojik izlemenin ortam ölçümünden farkını gördük: ortam ölçümü havaya, biyolojik izleme vücuda bakar. Burada işin uygulama tarafı var: hangi madde için hangi gösterge?

Madde → biyolojik izleme göstergesi
MaddeÖrnek ve göstergeTürü
KurşunKanda kurşun (en iyi gösterge); idrarda ALA ve koproporfirinMaruziyet + etki
Cıva (inorganik)İdrarda cıvaMaruziyet
Kadmiyumİdrarda kadmiyum; böbrek etkisi için idrarda küçük moleküllü proteinMaruziyet + etki
Arsenikİdrarda arsenik (tırnak ve saç da kullanılır)Maruziyet
Benzenİdrarda benzen metaboliti; kanda benzen (eski yöntem idrar fenolü)Maruziyet
Toluenİdrarda hippurik asitMaruziyet
MetanolKanda ve idrarda metanol, formik asitMaruziyet
KarbonmonoksitKanda karboksihemoglobinMaruziyet
Organik fosforlularKolinesteraz aktivitesinde düşmeEtki

Tablodaki ayrım sınavın sevdiği ayrımdır: maruziyet göstergesi maddenin kendisini ya da metabolitini ölçer, etki göstergesi vücudun erken tepkisini ölçer. Kolinesteraz ve idrardaki ALA etki göstergesidir; kan kurşunu ve karboksihemoglobin maruziyet göstergesidir.

Zaman, karışan kaynaklar ve sınır değer

Yarı ömrü kısa maddelerde (çözücüler) örnek vardiya sonunda, bazılarında iş haftasının sonunda alınır; kan kurşunu gibi yavaş değişen göstergede zaman daha az önemlidir. Bazı sonuçlar işyeri dışındaki kaynaklardan bozulur: sigara karboksihemoglobini, deniz ürünleri idrar arseniğini yükseltir; bu yüzden yorum öykü olmadan yapılmaz.

Mevzuat tarafı kısadır: Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği'nde bağlayıcı biyolojik sınır değer yalnız kurşun için verilmiştir: 70 µg Pb/100 ml kan. Havadaki kurşun 0,075 mg/m³'ü ya da bir çalışanın kan kurşunu 40 µg/100 ml'yi aşarsa tıbbi gözetim yapılır (Ek-2). Öteki maddelerde göstergeler mevzuatta sayı olarak değil, iyi uygulama ve uluslararası listeler üzerinden yürür.

Sonuç yüksek çıktığında yapılacak iş tabloyu okumakla bitmez: çalışan bilgilendirilir, risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir, gerekirse çalışan maruziyetsiz bir işe alınır ve aynı maddeye maruz kalan diğer çalışanlar da kontrol edilir. Bir yüksek sonuç tek kişinin değil, işyerinin sorunudur.

Akılda kalsın: Üç çift ezberle çoğu soru çözülür: kurşun–kan kurşunu, toluen–hippurik asit, organik fosforlu–kolinesteraz. Gösterge türünü ayırt et: maddeyi ölçen maruziyet, vücudun tepkisini ölçen etki göstergesidir. Mevzuatta bağlayıcı sınır değer tek maddede var: kurşun, 70 µg/100 ml.
Sınavda

Nasıl sorulurMadde–gösterge eşleştirmesi ya da “hangisi etki göstergesidir” sorulur.

TuzakKolinesterazı maruziyet göstergesi yazmaktır. İkinci tuzak, kurşunun 40 ve 70 µg/100 ml değerlerini yer değiştirmektir: 40 gözetimi başlatır, 70 bağlayıcı sınırdır. Üçüncü tuzak, her madde için mevzuatta bağlayıcı bir biyolojik sınır değer bulunduğunu sanmaktır; yönetmelikte yalnız kurşun vardır.

⇄Bilgi eşleştirme madde → gösterge

?Soru çöz

Biyolojik izleme göstergeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Yönetmeliğin Ek-2'sinde bağlayıcı biyolojik sınır değer tek madde için, kurşun için yazılıdır: 70 µg Pb/100 ml. A kolinesterazı yanlış sınıflar, o bir etki göstergesidir; C kısa yarı ömürde vardiya sonu örnek alma kuralını yok sayar; D sigaranın karboksihemoglobini yükselttiğini atlar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

6331 sayılı Kanun'un sağlık gözetimi hükümlerine göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Tehlikeli sınıftaki bir işte çalışacak kişi, işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz.
II. Sağlık gözetiminin maliyeti çalışan ile işveren arasında paylaştırılabilir.
III. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerinde sağlık raporu aile hekiminden de alınabilir.

✓ B. I md.15/2'nin, III md.15/3'ün hükmüdür. A III'ü atlar: küçük az tehlikeli işyerinde rapor aile hekiminden, ÇASMER'den ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucusundan da alınabilir. C ve D II'yi doğru sayar; oysa sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverenindir ve çalışana yansıtılamaz (md.15/4).Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Sağlık gözetimi: işe giriş, periyodik, işe dönüş

?Soru 2

Bir kimya fabrikasında klor tankından büyük bir kaçak oluyor. Ortamda bulunan ve daha önce astımı olmayan bakım işçisinde birkaç saat içinde öksürük ve hırıltı başlıyor; tablo dört ay sürüyor. En olası tanı hangisidir?

✓ A. Tek seferlik yüksek doz irritan gaz, 24 saat içinde başlayan ve en az 3 ay süren astım benzeri tablo RADS'ı tanımlar. B duyarlanma için latent dönem ve tekrarlanan maruziyet gerekir; C pamuk tozuyla ve iş haftasının ilk gününde görülür; D organik antijenle gelişen, ateşli ve alveolleri tutan bir tablodur.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Mesleki astım, RADS ve mesleki KOAH

?Soru 3

Silikozla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Silikozda fibrozis geri dönmez; makrofaj ölümü döngüsü yüzünden hastalık maruziyet bitse de ilerleyebilir. A etkenin doğru tanımıdır; B silikozla tüberküloz birlikteliği listede ayrı adla bile yazılıdır; C kronik silikozun tipik grafi bulgusudur.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Pnömokonyozlar: silikoz, kömür, asbestoz

?Soru 4

Bagasozisle ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Etkeni inorganik bir mineral tozudur; bu yüzden pnömokonyozlar arasında yer alır.
II. Küflü şeker kamışı küspesindeki mikroorganizmalara karşı gelişen bir aşırı duyarlılık tepkisidir.
III. Akut formda belirtiler maruziyetten saatler sonra başlar ve etkenden uzaklaşınca geriler.

✓ C. Bagasozis organik antijene karşı gelişen bir hipersensitivite pnömonisidir (II) ve akut formu saatler içinde başlayıp uzaklaşınca geriler (III). A ve B I'i doğru sayar; adındaki “-oz” eki onu silikoz ve asbestoz gibi bir pnömokonyoz sandırır, oysa etken mineral değildir. D aynı yanılgıyı II ve III'e ekler.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Hipersensitivite pnömonisi ve bisinoz

?Soru 5

Çalışanların sağlık kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Sağlık bilgileri gizlidir (6331 md.15/5); işverene tanı değil, yalnız işe uygunluk sonucu ve gerekiyorsa kısıtlama bildirilir. A doğrudur, DSP de md.18 ile aynı yükümlülüğü taşır; C doğrudur, çalışan kendi sonucunu görebilir; D doğrudur, Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği 40 yıl der.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Sağlık kayıtları, gizlilik ve saklama

?Soru 6

Bir dökümhanenin işyeri hekimi, kuvars tozuna maruz kalan çalışanların taramasını planlıyor. Aşağıdakilerden hangisi mevzuata uygun değildir?

✓ D. Kategori 0 “hastalık yok” demektir, “risk yok” demek değildir; Tozla Mücadele Yönetmeliği bu çalışanların aralıklı muayeneyle izlenmesini ister. A başlangıç değeri karşılaştırmanın temelidir; B kuvarslı işyerinde okuyucu değerlendirmesi zorunludur; C kategori 1 ve üzeri sevk eşiğidir.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

?Soru 7

Kuvars tozuna maruz kalan bir çalışanın grafisi ILO 1/1 okunuyor ve yetkili kuruluş pnömokonyoz tanısı koyuyor. İşyeri hekimi için aşağıdakilerden hangisi en doğru yaklaşımdır?

✓ A. Tanı alan çalışan maruziyetten uzaklaştırılır ve bir vaka aynı ortamdaki başkalarını da düşündürür. B KKD'yi ilk ve yeterli önlem sanır, oysa son çaredir; C fibrozis geri dönmese de ilerlemesi yavaşlatılabilir ve izlem sürer; D sigarayı bırakmak yararlıdır ama asıl etken olan tozu ortadan kaldırmaz.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Korunma ve izlem: toz kontrolü, KKD, tarama

?Soru 8

Meslek Hastalıkları Listesi'ne göre aşağıdaki hastalık–grup eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Karpal tünel sendromu fizik etkenler grubunda (E-6, sürekli baskı sonucu sinir felçleri) yer alır; B grubu cilt hastalıklarıdır. A doğrudur, lösemi kanser olsa da etkeni benzen olduğu için kimyasal grupta durur; B doğrudur, sağlık çalışanının enfeksiyonu bulaşıcılardadır (D-4); C doğrudur, gürültü fizik etkendir (E-3).Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

?Soru 9

Bir hastalığın meslek hastalığı olarak tanınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla tıbbi olarak kanıtlanmalıdır.
II. Etkene maruziyet, meslek öyküsü ve işyeri incelemesiyle gösterilmelidir.
III. İşyeri hekiminin raporu, hastalığın meslek hastalığı sayılması için tek başına yeterlidir.

✓ B. Tıbbi kanıt ve maruziyetin gösterilmesi tanının olmazsa olmazıdır. A maruziyet kanıtını eksik bırakır; tanıyı yalnız klinik bulguya indirger. C ve D III'ü doğru sayar: işyeri hekimi yalnız ön tanı koyar; karar, yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulunundur.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Tanının öğeleri: klinik, öykü, ölçüm, laboratuvar, yasa

?Soru 10

5510 sayılı Kanun'daki meslek hastalığı tanımına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Tanım açıkça “geçici veya sürekli hastalık” der; geçici tablolar da meslek hastalığıdır. A tanımın “işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebep” öğesidir; B “işin yürütüm şartları” öğesidir; D tanım “bedensel veya ruhsal engellilik” diyerek ruhsal sonucu da sayar.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Meslek hastalığı, işle ilgili hastalık, iş kazası
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →