Kimyasal maruziyet: üç giriş yolu, beş fiziksel hâl
İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİş hijyeni nedir? Çalışma ortamı gözetimi ve kişisel maruziyet ölçümü nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (İSG yönetim sistemleri ve korunma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İş hijyeni, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerden çalışanı korumaya yönelik faaliyetlerdir. Dört adımla ilerler: etmeni öngörmek, işyerinde tanımak, ölçerek değerlendirmek ve kontrol etmek. Çalışma ortamı gözetimi bu işin sürekli yapılmasıdır. Maruziyet en iyi, cihaz çalışanın üzerinde ve solunum bölgesindeyken yapılan kişisel ölçümle bilinir.
Çalışma ortamı gözetimi ve iş hijyeni
✎Konu anlatımı
Kimyasal maddeler vücuda hangi yollarla girer? Toz, duman, buhar, gaz ve sis arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Kimyasallar vücuda solunum, deri ve sindirim yoluyla girer. İşyerinde en önemli yol solunumdur; yağda çözünen maddeler ise sağlam deriden de geçer. Havadaki hâl, maddenin nereye ulaşacağını belirler: katı parçacık toz ya da duman, sıvı damlacık sis, gaz hâlindeki madde gaz ya da buhar olarak bulunur.Bir mobilya atölyesinde aynı gün içinde zımpara tozu, vernik buharı ve kaynak dumanı havaya karışır; üçü de solunur ama akciğerde aynı yere ulaşmaz.
Kimyasal risk, maddenin tehlikesi ile maruziyetin birleşimidir. Çok zehirli bir madde kapalı bir sistemde kalırsa risk düşüktür; görece zararsız bir toz bütün gün solunursa risk yükselir. Bu yüzden ilk soru “madde vücuda nasıl giriyor?” sorusudur.
Üç giriş yolu
Solunum işyerinde açık ara en önemli yoldur: insan bir vardiyada metreküplerce hava solur ve akciğerin geniş yüzeyi emilimi kolaylaştırır. Mevzuat ölçümü bu yüzden solunum bölgesinde yapar: merkezi iki kulağı birleştiren çizginin ortası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın önünde kalan yarısı (Kimyasal Maddeler Yönetmeliği md.4).
Deri yolu yalnız aşındırıcı maddeler için önemli değildir. Benzen, toluen, metanol gibi yağda çözünen çözücüler sağlam deriden geçip kana karışır. Sınır değer tablolarındaki “Deri” işareti bunu anlatır: ortam havası temiz ölçülse bile eldivensiz çalışan zehirlenebilir. Sindirim yolu çoğunlukla dolaylıdır: kirli elle yemek yemek, sigara içmek, solunan tozun yutulması. Kanserojenlerle çalışılan yerlerde yeme, içme ve sigaranın yasaklanması bu yüzdendir.
| Hâl | Nasıl oluşur? | Örnek |
|---|---|---|
| Toz | Katının mekanik olarak kırılması, öğütülmesi | Taş kesme, zımparalama, un, çimento |
| Duman (fume) | Buharlaşan metalin havada yoğunlaşıp çok ince katı parçacığa dönmesi | Kaynak, metal ergitme |
| Sis | Sıvının püskürtülerek ya da kaynayarak damlacık olması | Boya tabancası, yağ püskürtme, asit banyosu |
| Buhar | Normalde sıvı ya da katı olan maddenin gaz hâline geçmesi | Tiner, benzin, alkol |
| Gaz | Oda sıcaklığında zaten gaz olan madde | Klor, amonyak, karbonmonoksit, hidrojen sülfür |
Parçacığın boyutu, akciğerde nereye kadar ilerleyeceğini belirler: iri tozlar burunda ve üst solunum yolunda tutulur, mikron düzeyindeki ince tozlar ise alveollere ulaşır. Toz ölçümünde “toplam” ve “solunabilir” toz ayrımı bundan doğar; ayrıntısı bu sayfadaki toz konusunda gelecek. Partikül boyutunun hastalıkla ilişkisini ise İş Sağlığı serisindeki Mesleki solunum hastalıkları sayfasında bulabilirsin.
Nasıl sorulurBir işin hangi fiziksel hâli ürettiği ya da giriş yollarıyla ilgili “hangisi yanlıştır” kalıbı sorulur.
TuzakDeri yolunu yalnız yakıcı maddelere bağlamaktır; “Deri” işaretli maddeler sağlam deriden de geçer. İkinci tuzak, kaynak dumanını gaz sanmaktır: duman katı parçacıktır, buhar ise sıvı ya da katının gaz hâlidir.
⇄Bilgi eşleştirme iş → fiziksel hâl
?Soru çöz
Kimyasal maddelerin vücuda giriş yollarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?