Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler: IARC grupları, kanserojen-organ eşleşmesi ve enfeksiyonlar

Hangi maddenin hangi kansere yol açtığını, biyolojik etkenlerin risk gruplarına göre sınıflanmasını, sağlık çalışanı ve hayvancılıkta görülen enfeksiyonları öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HASTALIK · MESLEKİ KANSER

Mesleki kanser: uzun sessizlik, eşiksiz risk ve IARC'nin dört grubu

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToksikolojide doz-yanıt ilişkisi nedir, LD50 ve LC50 ne anlatır?Bağlantılı konudan (Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toksikoloji, maddelerin canlıdaki zararlı etkilerini inceler ve temel ilkesi doz-yanıt ilişkisidir: doz arttıkça etkilenenlerin oranı artar. LD50, deney hayvanlarının yarısını öldüren tek dozdur (mg/kg); LC50 aynı ölçünün solunan havadaki karşılığıdır. Çoğu maddede etkinin görünmediği bir eşik vardır; genotoksik kanserojenlerde eşik kabul edilmez.

Toksikolojinin temelleri: doz-yanıt, LD50, ADME

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mesleki kanserlerin özellikleri nelerdir, IARC grup 1, 2A, 2B ve 3 ne anlama gelir?

Kısa cevap: Mesleki kanser maruziyetten genellikle 10–40 yıl sonra ortaya çıkar, görünüşüyle öteki kanserlerden ayırt edilemez ve tanısı meslek öyküsüne dayanır. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) maddeleri kanıt düzeyine göre sınıflar: grup 1 insanda kanserojen, 2A muhtemelen kanserojen, 2B olası kanserojen, 3 sınıflandırılamaz. Mesleki kanserler önlenebilir kanserlerdir.

Bir göğüs hastalıkları polikliniğinde 68 yaşındaki emekli adam plevra mezotelyoması tanısı alıyor. Kırk yıl önce bir tersanede borulara izolasyon sarmış; o günden bu yana tozun adını bile anmamış.

Mesleki kanserin ilk kaydını, 1775'te baca temizleyicilerinde kurumun yaptığı deri kanseriyle Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler sayfasında gördük. Bugün de aynı özellikler geçerlidir:

  • Uzun latent dönem: maruziyet ile tanı arasında genellikle 10–40 yıl vardır; mezotelyomada daha uzun, lösemide daha kısadır. Hastalık çıktığında çalışan çoğu kez emeklidir ya da iş değiştirmiştir.
  • Ayırt edilemezlik: mesleki akciğer kanseri sigaranın yaptığından mikroskopta farklı görünmez. Bağlantıyı yalnızca ayrıntılı meslek öyküsü kurar.
  • Eşiksizlik ve doz: genotoksik kanserojende güvenli doz kabul edilmez, risk dozla artar; bu ilkeyi Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük.
  • Sinerji: asbest ve sigara bir aradayken akciğer kanseri riski iki etkinin toplamından çok daha yüksektir.
  • Önlenebilirlik: neden bilinir ve işyerindedir; ortadan kaldırmak mümkündür.

IARC sınıflaması

Dünya Sağlık Örgütüne bağlı IARC, bir maddenin kanser yapıp yapmadığını insan, hayvan ve mekanizma kanıtlarına bakarak dört grupta toplar. Sınıflama tehlikenin kanıt gücünü anlatır, riskin büyüklüğünü değil: grup 1'deki iki madde aynı derecede güçlü kanserojen olmak zorunda değildir.

IARC grubu kanıtın gücünü söyler, maddenin ne kadar güçlü olduğunu değil.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: etiketteki sınıflama farklıdır

Kimyasal etiketlerdeki sınıflama (SEA/CLP) IARC'den ayrıdır: kanserojenlik kategori 1A (insanda bilinen), 1B (esas olarak hayvan verisine dayanan) ve 2 (şüpheli) olarak yazılır. Eski kaynaklarda görülen IARC “grup 4” (muhtemelen kanserojen değil) 2019'dan beri kullanılmamaktadır.

Akılda kalsın: Mesleki kanserin dört sözcüğü: geç, sessiz, eşiksiz, önlenebilir. IARC basamakları 1 kesin, 2A muhtemel, 2B olası, 3 bilinmiyor; harf ilerledikçe kanıt zayıflar. Grup 3 “güvenli” demek değildir, “bilinmiyor” demektir.
Sınavda

Nasıl sorulurMesleki kanserin özellikleri “hangisi yanlıştır” kalıbıyla ya da IARC grubunun anlamı sorulur.

TuzakLatent dönemi kısa sanmaktır; kanser yıllar sonra çıkar. İkinci tuzak, grup 2A ile 2B'yi karıştırmaktır: 2A muhtemel, 2B olası, yani daha zayıf kanıt. Üçüncü tuzak, grup 3'ü “kanserojen olmadığı kanıtlandı” diye okumaktır.

✎Boşluk doldurma IARC grupları

IARC sınıflamasında insanda kanserojen olduğu kesin maddeler grup içindedir; “muhtemelen kanserojen” olanlar grup içinde yer alır. Kanıt yetersiz olduğu için sınıflandırılamayan maddeler grup içindedir.

1 · 2A · 3 · 2B · 4 · 40

?Soru çöz

Mesleki kanserlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Mesleki kanserin latent dönemi genellikle 10–40 yıldır; birkaç ay değil. A doğrudur: tanıyı görünüm değil meslek öyküsü koydurur; B asbest ile sigaranın sinerjisidir; D önlenebilirlik ilkesidir. C'yi doğru sandıran, akut zehirlenmelerin hızını kansere taşımaktır.
HASTALIK · KANSEROJEN-ORGAN

Kanserojen ve hedef organ: mezotelyomadan mesane kanserine

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSilikoz, asbestoz ve kömür işçisi pnömokonyozu nedir, birbirinden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Mesleki solunum hastalıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pnömokonyoz (akciğer toz hastalığı), solunan inorganik tozun akciğerde birikip doku tepkisi oluşturmasıdır. En önemlileri kristal silikanın yaptığı silikoz, kömür tozunun yaptığı kömür işçisi pnömokonyozu ve asbest liflerinin yaptığı asbestozdur. Fibrozis geri dönmez ve tedavisi yoktur; tek çare korunmadır. Silikoz ve asbestozun yükümlülük süresi 10 yıldır.

Pnömokonyozlar: silikoz, kömür, asbestoz

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi mesleki kanserojen hangi kansere yol açar? Asbest, benzen, vinil klorür ve aromatik aminler

Kısa cevap: Klasik eşleşmeler şunlardır: asbest plevra mezotelyoması ve akciğer kanseri, benzen lösemi, vinil klorür monomeri karaciğer anjiyosarkomu, aromatik aminler (benzidin, 2-naftilamin) mesane kanseri, 6 değerli krom ve nikel akciğer ile burun kanseri, sert ağaç tozu burun boşluğu kanseri, radon ve kristal silika akciğer kanseri, kurum-zift-katran ile UV deri kanseri.

Bir PVC fabrikasının arşivindeki eski kayıtlar, reaktörleri elle temizleyen işçiler arasında çok nadir görülen bir karaciğer kanserinin üst üste çıktığını gösteriyor. Nadir kanserin kümelenmesi, mesleki nedenin en güçlü ipucudur.

Mesleki kanserojenlerin çoğu belli bir organı hedefler; bu eşleşmeler hem tanıda hem sınavda anahtardır. Bazı tümörler o kadar özgüldür ki tek başına mesleki maruziyeti düşündürür: mezotelyoma asbesti, karaciğer anjiyosarkomu vinil klorürü, burun boşluğunun adenokarsinomu ağaç tozunu.

Kanserojen → kanser → tipik iş
KanserojenKanserTipik iş
AsbestPlevra ve periton mezotelyoması, akciğer, gırtlakSöküm-yıkım, izolasyon, fren balatası, tersane
Kristal silikaAkciğerKum püskürtme, taş-mermer, döküm
BenzenLösemi (özellikle akut miyeloid)Petrokimya, boya, kauçuk
Vinil klorür monomeriKaraciğer anjiyosarkomuPVC üretimi, reaktör temizliği
Aromatik aminler (benzidin, 2-naftilamin)MesaneBoya maddesi, kauçuk
6 değerli krom, nikel bileşikleriAkciğer, burun ve sinüsKromlama, nikel rafinasyonu
Sert ağaç tozuBurun boşluğu ve sinüsMobilya, marangozluk
FormaldehitBurun-yutak, lösemiReçine üretimi, patoloji, morg
RadonAkciğerYer altı madenleri
Kurum, zift, katran · UVDeri (zift ayrıca akciğer, mesane) · deriKok fırını, asfalt · açık hava işleri
İyonlaştırıcı radyasyonLösemi, akciğer, kemik, tiroidRadyoloji, nükleer, endüstriyel radyografi

Akciğer: en kalabalık hedef

Mesleki kanserlerin en sık görüldüğü organ akciğerdir. Asbest, kristal silika, radon, 6 değerli krom, nikel, arsenik, kadmiyum, berilyum, dizel egzozu ve kaynak dumanı hepsi akciğer kanseriyle ilişkilidir. Asbestin aynı tozla hem asbestoz hem kanser yaptığını, silikozun ayrıntılarını Mesleki solunum hastalıkları sayfasında gördük. Mezotelyomanın akciğer kanserinden önemli bir farkı vardır: sigarayla ilişkili değildir ve düşük, kısa süreli asbest maruziyetinden de gelişebilir.

Listedeki yeri

Meslek hastalıkları listesinde kanserler için ayrı bir grup olmadığını, her kanserin etkeninin altında yazıldığını Meslek hastalıklarına giriş sayfasında gördük. Yükümlülük süreleri uzun latent döneme göre konmuştur: asbestoz ve mezotelyoma (C-1, b) 10 yıl, benzene bağlı lösemi 10 yıl, aromatik aminlere bağlı mesane tümörü 10 yıl, iyonlaştırıcı ışınla akciğer kanseri ve lösemi 10 yıl, katran ve ziftle deri lezyonlarının kanserleşmesi 5 yıldır.

Akılda kalsın: Organ ipuçları: plevra → asbest, karaciğer damarı → vinil klorür, kemik iliği → benzen, mesane → boya aminleri, burun → ağaç tozu, nikel, krom. Kanser listede etkeninin altında durur ve süresi çoğunlukla 10 yıldır. Mezotelyoma sigarayı sormaz, asbesti sorar.
Sınavda

Nasıl sorulurKanserojen–kanser eşleştirmesi, çoğu kez “hangisi yanlış eşleştirilmiştir” kalıbıyla sorulur; 2025'te benzenin kanserojenliği öncüllü kalıpla geldi.

TuzakVinil klorürü akciğer ya da mesaneyle eşlemektir; hedefi karaciğer anjiyosarkomudur. İkinci tuzak, aromatik aminleri karaciğere bağlamaktır; hedef mesanedir. Üçüncü tuzak, mezotelyomayı sigaraya bağlamaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kanserojen → kanser

?Soru çöz

Bir PVC fabrikasında yıllarca polimerizasyon reaktörlerini elle temizlemiş işçide karaciğer anjiyosarkomu saptanıyor. En olası mesleki etken hangisidir?

✓ A. Vinil klorür monomeri PVC'nin ham maddesidir ve karaciğer anjiyosarkomunun klasik mesleki nedenidir. B benzenin hedefi kemik iliğidir (lösemi); C asbest plevra mezotelyoması ve akciğer kanseri yapar; D formaldehit burun-yutak kanseri ve lösemiyle ilişkilidir.
MEVZUAT · KANSEROJEN

Kanserojenle çalışmanın kuralları: değiştir, kapat, azalt

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇalışanın kişisel sağlık dosyasını kim görebilir, kayıtlar kaç yıl saklanır?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her çalışan için muayene formları ve tetkik sonuçlarından oluşan bir kişisel sağlık dosyası tutulur ve işyerinde saklanır. Dosyadaki bilgiler gizlidir; işyeri hekimi ve DSP bunları korumakla yükümlüdür, işverene yalnız işe uygunluk sonucu bildirilir. Toz işlerinde kayıtlar işten ayrılıştan sonra 15 yıl, kanserojen ve asbestte maruziyet bitiminden sonra en az 40 yıl saklanır.

Sağlık kayıtları, gizlilik ve saklama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanserojen maddelerle çalışmada işveren hangi önlemleri almalı, sağlık kayıtları kaç yıl saklanır?

Kısa cevap: Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre kanserojen önce daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilir; değiştirilemiyorsa kapalı sistem kullanılır; o da mümkün değilse maruziyet en aza indirilir ve sınır değer aşılmaz. Sağlık gözetimi maruziyetten önce ve düzenli aralıklarla yapılır; kayıtlar maruziyet bitince en az 40 yıl saklanır.

Bir mobilya fabrikasında zımpara hattının üstüne emiş davlumbazı takılıyor. İşveren soruyor: “Toz maskesi zaten veriyoruz, bu masraf neden?” Cevap, yönetmeliğin önlem sırasında yazılı.

Yönetmelik (md.4) kanserojeni solunduğunda, yutulduğunda ya da deriden girdiğinde kanser oluşturabilen ya da hızlandırabilen madde diye tanımlar; mutajen ise kalıtımsal genetik hasar yapabilen maddedir. Ek-1'deki bazı işlemler de doğrudan kanserojen sayılır: kömür kurumu, katranı ve ziftindeki polisiklik aromatik hidrokarbonlara maruziyet, bakır-nikel cevherinin kavrulması, kuvvetli asitle izopropil alkol üretimi ve sert ağaç tozuna maruziyet. Risk değerlendirmesinde deri yolu dahil bütün giriş yolları hesaba katılır ve kanserojenle çalışmak istemeyenlerin isteği özel olarak dikkate alınır (md.5).

Önlem sırası

Önlemler kontrol hiyerarşisini izler (md.6–7). Önce kanserojen, teknik olarak mümkünse tehlikesiz ya da daha az tehlikeli bir madde ya da işlemle değiştirilir: tiner ve yapıştırıcıda benzen yerine iliği bozmayan bir çözücü kullanmak gibi. Değiştirilemiyorsa üretim ve kullanım kapalı sistemde yapılır. Kapalı sistem de mümkün değilse maruziyet en aza indirilir: madde miktarı ve maruz kalan çalışan sayısı en azda tutulur, kaynağında lokal havalandırma kurulur, kaza anında yayılmayı yakalayacak ölçüm sistemi bulunur, yüzeyler düzenli temizlenir. Kişisel koruyucu donanım ancak toplu korumanın yetmediği yerde devreye girer. Alanlara uyarı levhası ve sigara, yeme ve içme yasağı levhası asılır; madde etiketli, sızdırmaz kaplarda tutulur.

Yönetmelikteki sınır değerler (Ek-2, 8 saatlik)
MaddeSınır değerNot
Benzen1 ppm (3,25 mg/m³)Deri yoluyla da maruziyet olur
Vinil klorür monomeri3 ppm (7,77 mg/m³)—
Sert ağaç tozları5 mg/m³Karışık tozda bütün karışıma uygulanır

Sağlık gözetimi, bildirim, kayıt

Sağlık gözetimi maruziyetten önce ve sonra düzenli aralıklarla yapılır (md.16). Ek-3'e göre çalışanın mesleki ve tıbbi özgeçmişi kaydedilir, muayenesi yapılır, erken ve geri dönebilir etkiler aranır, mümkünse biyolojik izleme uygulanır. Kanserojene bağlı bir sağlık sorunu saptanırsa hekim koruyucu önlemleri önerir ve çalışana maruziyet sonrası izlem hakkında bilgi verir; işveren risk değerlendirmesini ve önlemleri gözden geçirir, gerekirse çalışanı başka işe verir ve benzer maruz kalanları gözetime alır. Ön tanısı konan kanser vakaları 6331 sayılı Kanun md.14 uyarınca bildirilir. Kayıtlar maruziyet bittikten sonra en az 40 yıl saklanır, işyeri kapanırsa SGK il müdürlüğüne teslim edilir (md.17); bu süreyi İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Kanserojende sıra değiştir → kapat → azalt → en son KKD. Maske ilk önlem değil, son çaredir. Kayıt 40 yıl, çünkü kanser onlarca yıl sonra çıkar; kapanan işyerinin kaydı SGK'ya gider. Sınır değerlerin üçü: benzen 1, vinil klorür 3 ppm, sert ağaç tozu 5 mg/m³.
Sınavda

Nasıl sorulurÖnlemlerin öncelik sırası, kayıt süresi ya da Ek-1'deki kanserojen işlemler sorulur.

TuzakKişisel koruyucu donanımı ilk önlem saymaktır; önce ikame, sonra kapalı sistem gelir. İkinci tuzak, kayıt süresini işten ayrılıştan sonra 15 yıl sanmaktır; o süre toz işleri içindir, kanserojende maruziyet bitince en az 40 yıldır. Üçüncü tuzak, sağlık gözetimini yalnız belirti çıkınca yapılacak bir iş sanmaktır; maruziyetten önce başlar.

✎Boşluk doldurma kanserojen yönetmeliği

Kanserojen madde teknik olarak mümkünse daha az tehlikeli bir maddeyle ; bu mümkün değilse üretim ve kullanımda kullanılır. Sağlık gözetimi kayıtları maruziyet bittikten sonra en az yıl saklanır.

değiştirilir · kapalı sistem · 40 · KKD · 15 · seyreltilir

?Soru çöz

Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Kanserojen maddenin daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilmesi, kapalı sistem kullanılmasından önce gelir.
II. Sağlık gözetimi kayıtları maruziyet bittikten sonra en az 40 yıl saklanır.
III. Kişisel koruyucu donanım sağlanmışsa kapalı sisteme ve lokal havalandırmaya gerek yoktur.

✓ B. Yönetmelikte sıra ikame, sonra kapalı sistemdir (I) ve kayıtlar en az 40 yıl saklanır (II). III yanlıştır: KKD toplu korumanın yetmediği yerde son çaredir, onun yerine geçmez. A II'yi atlar; C ve D III'ü doğru sayarak kontrol hiyerarşisini tersine çevirir.
MEVZUAT · BİYOLOJİK ETKENLER

Biyolojik etkenlerin dört risk grubu: hastalık, yayılma, tedavi

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Biyolojik etkenler kaç risk grubuna ayrılır, grup 1, 2, 3 ve 4 arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik etkenleri dört risk grubuna ayırır. Grup 1 insanda hastalık yapmaz. Grup 2 hastalık yapar ama topluma yayılmaz, tedavisi vardır. Grup 3 ağır hastalık yapar, topluma yayılabilir, genellikle tedavisi vardır. Grup 4 ağır hastalık yapar, yayılma riski yüksektir ve etkili korunma-tedavi yoktur.

Bir hastane laboratuvarının kapısında sarı üçgenin içinde üç halkalı bir işaret var. Kapının ardındaki dolapta tüberküloz kültürü duruyor; işaret, içeride hangi önlemlerin zorunlu olduğunu söylüyor.

Yönetmelik (md.4) biyolojik etkeni geniş tanımlar: genetiği değiştirilmiş olanlar dahil mikroorganizmalar, hücre kültürleri ve insan endoparazitleri; etkileri enfeksiyon, alerji ya da zehirlenme olabilir. Sınıflama (md.5) üç soruya dayanır: insanda hastalık yapar mı, topluma yayılır mı, etkili korunma ya da tedavi var mı?

Dört risk grubu (Biyolojik Etkenler Yön. md.5)
GrupHastalıkTopluma yayılmaKorunma, tedaviÖrnek
1Yapma ihtimali yok——Yoğurt bakterileri
2YapabilirOlasılığı yokGenellikle varTetanoz basili, lejyonella
3Ağır hastalıkRiski bulunabilirGenellikle varTüberküloz, bruselloz, şarbon; hepatit B ve C, HIV
4Ağır hastalıkRiski yüksekYokEbola, Kırım-Kongo kanamalı ateşi virüsü

İşverenin yükümlülükleri

Önlem sırası kimyasallardaki gibidir: zararlı etken mümkünse daha az tehlikeli olanla ikame edilir (md.7); değilse maruz kalan çalışan sayısı en azda tutulur, önce toplu koruma alınır, Ek-II'deki biyolojik risk işareti kullanılır, kaza planı hazırlanır, atık güvenle uzaklaştırılır (md.8). Bulaşma riski olan alanda yemek ve içmek yasaktır; koruyucu giysi çalışma alanından ayrılmadan çıkarılır, ayrı saklanır ve temizliği işverence sağlanır. Bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılmaz (md.10).

Grup 2, 3 ve 4 etkenlerin ilk kullanımı işin başlamasından en az 30 gün önce il müdürlüğüne bildirilir (md.15). Grup 3 ve 4'e maruz kalanların listesi tutulur; liste ve kayıtlar maruziyet bitince en az 15 yıl, kalıcı ya da gizli enfeksiyon, uzun kuluçka ya da geç tanı söz konusuysa en az 40 yıl saklanır (md.13). Sağlık gözetimi işe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla yapılır; bağışıklığı olmayana uygun aşı yapılır; bir çalışanda maruziyete bağlı enfeksiyon saptanırsa benzer biçimde maruz kalanlar da gözetime alınır (md.16). Laboratuvarda koruma düzeyi grubu izler: grup 2 için en az 2, grup 3 için en az 3, grup 4 için en az 4 (md.18).

Akılda kalsın: Dört grubu üç soru ayırır: hasta eder mi, yayılır mı, tedavisi var mı? Grup 4'ü grup 3'ten ayıran tedavinin yokluğu ve yüksek yayılmadır. Rakamlar: bildirim 30 gün önce, kayıt 15 yıl, kalıcı enfeksiyonda 40 yıl, koruma düzeyi grup numarası kadar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir grubun tanımı, etkenin hangi grupta olduğu ya da yönetmelikteki süreler sorulur.

TuzakGrup 3 ile grup 4'ü yayılma riskiyle ayırmaya çalışmaktır; asıl fark grup 4'te etkili korunma ve tedavinin bulunmamasıdır. İkinci tuzak, kayıt süresini kanserojenlerdeki gibi her durumda 40 yıl sanmaktır; biyolojik etkenlerde temel süre 15 yıl, özel durumlarda 40 yıldır. Üçüncü tuzak, koruyucu giysi maliyetinin çalışana yansıtılabileceğini düşünmektir.

↕Sıralama risk grubu 1 → 4

  1. Ağır hastalık yapar, topluma yayılabilir, genellikle tedavisi vardır
  2. İnsanda hastalığa yol açma ihtimali yoktur
  3. Ağır hastalık yapar, yayılma riski yüksektir, etkili tedavisi yoktur
  4. Hastalık yapabilir, topluma yayılmaz, genellikle tedavisi vardır

?Soru çöz

Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Grup 4'ün tanımında etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmaz; “genellikle tedavisi var” ifadesi grup 3'e aittir. A md.15'teki ön bildirim süresidir; B md.10'daki maliyet kuralıdır; C md.13'teki 40 yıllık özel saklama süresidir.
SAĞLIK · ENFEKSİYON

Sağlık çalışanında enfeksiyon: iğne batması, hepatit, HIV ve tüberküloz

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sağlık çalışanında iğne batmasından sonra hepatit B, hepatit C ve HIV bulaş riski nedir, ne yapılmalıdır?

Kısa cevap: Sağlık çalışanında kanla bulaşan enfeksiyonların başlıca yolu kesici-delici alet yaralanmasıdır. Kaynağı enfekte bir iğne batmasında bulaş riski hepatit B'de %6–30, hepatit C'de yaklaşık %1,8, HIV'de yaklaşık %0,3'tür. Hepatit B'ye karşı etkili aşı vardır. Yaralanmada yara yıkanır, olay hemen bildirilir ve gerekirse ilk saatlerde koruyucu tedavi başlanır.

Gece nöbetinde kan alan hemşire, iğneyi kapağına geri takmaya çalışırken parmağına batırıyor. Saat 03.10; ilk yapacağı şey, yarayı sıkıp kanatmak değil.

Sağlık çalışanları biyolojik etkenlere en çok maruz kalan meslek grubudur. Listede bu grup için iki hastalık ayrıca yazılıdır: sağlık kurumlarında çalışmayla gelişen viral hepatit (yükümlülük 6 ay) ve tüberküloz (1 yıl). Bulaş üç yoldan olur: kan ve vücut sıvısı, solunum ve temas.

Kesici-delici alet yaralanması

En sık neden iğnenin kapağına geri takılması, kullanılmış iğnenin ortada bırakılması ve dolu atık kutusudur. Bulaş riski etkene göre çok farklıdır: hepatit B en bulaşıcısıdır (kaynak hastanın virüs yüküne göre %6–30), hepatit C yaklaşık %1,8, HIV yaklaşık %0,3. Bu yüzden hepatit B aşısı sağlık çalışanının en önemli korunmasıdır; aşı üç dozla yapılır ve sonrasında bağışıklık yanıtı (anti-HBs) kontrol edilir. Hepatit C'ye karşı aşı ve maruziyet sonrası koruyucu tedavi yoktur; çalışan izlenir, gerekirse erken tedavi edilir.

Kanla bulaşan üç virüs: iğne batmasından sonra
VirüsBulaş riski (enfekte kaynak)AşıMaruziyet sonrası
Hepatit B%6–30 (en yüksek)VarAşısız ya da yanıtsızsa aşı + immünoglobulin
Hepatit CYaklaşık %1,8YokKoruyucu tedavi yok; izlem, erken tedavi
HIVYaklaşık %0,3YokKoruyucu ilaç tedavisi; mümkünse ilk saatlerde

Yaralanmanın ardından yara bol su ve sabunla yıkanır; sıkılmaz, kanatılmaya zorlanmaz, çamaşır suyu gibi yakıcı maddeler kullanılmaz. Olay hemen bildirilir; kaynak hastanın ve çalışanın durumu değerlendirilir. HIV için koruyucu tedavi gerekiyorsa saatler önemlidir. Kalıcı çözüm kaynaktadır: iğneyi geri kapaklamamak, güvenlikli enjektör, delinmez atık kutusu, iğnesiz sistemler.

Tüberküloz ve öteki aşılar

Tüberküloz solunumla bulaşır; risk tanı konmamış hastayla temasta en yüksektir. Önlemler erken tanı ve izolasyon, negatif basınçlı oda ve çalışan için FFP2-FFP3 sınıfı solunum koruyucudur; cerrahi maske hastaya takılır, çalışanı korumaz. Bağışıklığı olmayan sağlık çalışanına grip, kızamık-kızamıkçık-kabakulak, suçiçeği ve tetanoz-difteri aşıları da önerilir.

Akılda kalsın: İğne batmasında bulaş sırası B > C > HIV; yaklaşık rakamlar %30'a kadar, %2, %0,3. Üçünden yalnız hepatit B'nin aşısı vardır. İlk adım yıka, sıkma, bildir. Tüberkülozda çalışanı koruyan cerrahi maske değil, FFP2-FFP3'tür.
Sınavda

Nasıl sorulurBulaş risklerinin sıralaması, yaralanma sonrası yapılacaklar ya da sağlık çalışanında zorunlu korunma sorulur.

TuzakHIV'i iğne batmasında en riskli virüs sanmaktır; risk en yüksek hepatit B'dedir. İkinci tuzak, yarayı sıkıp kanatmayı ya da çamaşır suyuyla silmeyi doğru ilk yardım saymaktır. Üçüncü tuzak, hepatit C için aşı ya da koruyucu tedavi olduğunu düşünmektir.

↕Sıralama iğne batmasından sonra

  1. Kaynak hastanın ve çalışanın hepatit B, C ve HIV durumunu değerlendirmek
  2. Yarayı sıkmadan bol su ve sabunla yıkamak
  3. Gerekiyorsa koruyucu tedaviyi ilk saatlerde başlatıp izlem planlamak
  4. Olayı hemen sorumlu birime bildirmek

?Soru çöz

Aşısız bir sağlık çalışanında, kaynağı enfekte olan kanlı iğne batmasından sonra bulaş riski en yüksek olan etken hangisidir?

✓ B. Hepatit B kanda çok yüksek miktarda bulunur; enfekte kaynaktan bulaş riski %6–30'dur. A HIV'de risk yaklaşık %0,3'tür, en düşüğüdür; C hepatit C'de yaklaşık %1,8'dir; D tüberküloz iğneyle değil, solunumla bulaşır.
HASTALIK · ZOONOZ

Hayvandan insana: bruselloz, şarbon, leptospiroz, KKKA ve kuduz

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalıkları listesinde hangi gruplar var, hangi hastalık hangi grupta?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de meslek hastalıkları listesi, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2'sidir. Liste beş gruptur: A kimyasal maddeler, B meslekî cilt hastalıkları, C pnömokonyozlar ve diğer solunum hastalıkları, D meslekî bulaşıcı hastalıklar, E fizik etkenler. Her satırda hastalık ve belirtileri, yükümlülük süresi ve hastalık tehlikesi olan başlıca işler yazar.

Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hayvancılıkta ve tarımda görülen mesleki enfeksiyonlar nelerdir? Bruselloz, şarbon, leptospiroz ve KKKA

Kısa cevap: Hayvancılık ve tarımın başlıca mesleki enfeksiyonları zoonozlardır. Bruselloz çiğ süt ve düşük atığıyla, şarbon hasta hayvanın derisi, yünü ve kemiğiyle, leptospiroz kemirgen idrarıyla kirlenmiş suyla, Kırım-Kongo kanamalı ateşi kene ısırığı ya da hasta kanıyla, kuduz ısırıkla bulaşır. Veteriner hekim, kasap, mezbaha işçisi, çiftçi ve kanalizasyon işçisi risk altındadır.

Bir hayvancılık köyündeki veteriner hekim, düşük yapan bir ineğe eldivensiz müdahale ettikten haftalar sonra akşamları yükselen ateş, gece terlemesi ve bel ağrısıyla polikliniğe geliyor.

Zoonoz, hayvandan insana bulaşan hastalıktır. Listenin D grubunda hayvanlardan insana bulaşan hastalıklar ayrı bir satırdır (D-3). Tehlikeli işler hayvan bakımı, veterinerlik, mezbaha ve kasaplık, deri-yün-kemik işleme, süt ürünleri ve laboratuvardır.

Başlıca mesleki zoonozlar
HastalıkBulaş yoluRiskli işAkılda kalan bulguYükümlülük
BrusellozÇiğ süt, düşük atığı, plasenta; deri, solunumVeteriner, çoban, kasap, mandıraDalgalı ateş, gece terlemesi, eklem-bel ağrısı6 ay
ŞarbonHasta hayvanın derisi, yünü, kemiği; sporDeri ve yün işleme, mezbahaAğrısız, siyah kabuklu deri yarası30 gün
Leptospiroz (Weil hastalığı)Kemirgen idrarıyla kirlenmiş su ve çamurKanalizasyon, pirinç tarlası, mezbahaAteş, kas ağrısı; ağırda sarılık ve böbrek yetmezliği14 gün
Kırım-Kongo kanamalı ateşiKene ısırığı; hasta hayvan ve insan kanıHayvancılık, veteriner, sağlık çalışanıAteş, halsizlik, kanamaListede yok
KuduzIsırık, tırmalamaVeteriner, hayvan bakıcısıBelirti başlarsa ölümcül; maruziyet öncesi aşı2 yıl
Q ateşiDoğum ürünleri ve tozun solunmasıHayvancılık, mezbahaAteş, zatürre30 gün

Öne çıkan üç hastalık

Bruselloz Türkiye'de en sık görülen mesleki zoonozlardandır. Etken çiğ sütte, düşük yapan hayvanın atığında ve plasentada yoğundur; deri yarasından, gözden ve solunumla girer. Akşamları yükselen ateş, bol terleme, eklem ve bel ağrısı tipiktir. Korunmanın üç ayağı hayvanların aşılanması, sütün kaynatılması ya da pastörize edilmesi, doğum ve düşük müdahalesinde eldiven-gözlük-maskedir.

Şarbon sporları toprakta ve hayvan ürünlerinde yıllarca canlı kalır. Mesleki şarbonun çoğu deri formudur: ağrısız, ortası siyah kabuklu bir yara. Yünün ve kılın ayıklanması sırasında sporların solunmasıyla gelişen akciğer formu ise çok ağırdır; bu yüzden eski kaynaklarda “yün ayıklayıcı hastalığı” denir. Kırım-Kongo kanamalı ateşi (KKKA) özellikle ilkbahar ve yaz aylarında kene ısırığıyla bulaşır; hasta hayvanın kesimi ve hastaya bakım sırasında kanla da bulaşır. Keneler ezilmeden, uygun yöntemle çıkarılır; açık renkli, kapalı giysi giyilir ve vücut düzenli kontrol edilir. KKKA virüsü biyolojik etkenler sınıflamasında grup 4'tedir; meslek hastalıkları listesi ise bu hastalığı adıyla saymaz.

Leptospirozda koruma, ıslak ve çamurlu işte çizme ve eldiven, kemirgen kontrolüdür. Kuduzda veteriner hekim ve hayvan bakıcısı gibi yüksek riskli çalışana maruziyet öncesi aşı yapılır.

Akılda kalsın: Zoonozu bulaş yolu ele verir: süt ve düşük → bruselloz, yün ve deri → şarbon, fare idrarlı su → leptospiroz, kene → KKKA, ısırık → kuduz. Listede bruselloz 6 ay, kuduz 2 yıl. KKKA'da keneyi ezme, çıkar.
Sınavda

Nasıl sorulurHastalık–bulaş yolu ya da hastalık–meslek eşleştirmesi sorulur.

TuzakLeptospirozu kene ya da ısırıkla, KKKA'yı fare idrarıyla eşlemektir; leptospiroz kirli suyla, KKKA keneyle bulaşır. İkinci tuzak, şarbonun deri yarasını ağrılı sanmaktır; tipik yara ağrısızdır. Üçüncü tuzak, brusellozun yalnız yiyecekle bulaştığını düşünmektir; düşük atığına eldivensiz temas da bulaştırır.

⇄Bilgi eşleştirme zoonoz → bulaş yolu

?Soru çöz

Düşük yapan hayvanlara eldivensiz müdahale eden ve çiğ süt tüketen bir veteriner hekimde akşamları yükselen ateş, gece terlemesi ve eklem-bel ağrısı gelişiyor. En olası tanı hangisidir?

✓ C. Düşük atığı ve çiğ süt brusellozun başlıca kaynaklarıdır; dalgalı ateş, terleme ve eklem-bel ağrısı tipik tablodur. A şarbonun mesleki biçimi siyah kabuklu deri yarasıdır; B leptospiroz kemirgen idrarlı suyla bulaşır; D kuduz ısırıkla bulaşır ve sinir sistemi tablosu yapar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Akü fabrikasında yıllardır çalışan bir işçide tansiyon yüksekliği, kanda ürik asit artışı ve gut atakları, böbrek işlevlerinde azalma ve sperm sayısında düşme saptanıyor. Bu tabloyu en iyi açıklayan etken hangisidir?

✓ B. Akü işi kurşun maruziyetidir; kurşun kronik böbrek hastalığı, kurşun gutu ve tansiyon yapar, sperm sayısını da azaltır. A DBCP sperm yokluğu yapar ama pestisit üretimine özgüdür, böbrek-gut tablosu yapmaz; C karbon sülfür viskon ipek işinde damar sertliği yapar; D anestezik gaz riski ameliyathane personelinindir.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Böbrek ve üreme: kadmiyum, kurşun, DBCP, anestezik gazlar

?Soru 2

Hidrojen sülfür (kükürtlü hidrojen) ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yoğunluğu arttıkça koku alma duyusunu baskıladığı için uyarıcı etkisini yitirir.
II. Hücre düzeyinde oksijen kullanımını engeller.
III. Zehirli etkisi yoktur; yalnızca havadaki oksijenin yerini alarak boğar.

✓ B. Hidrojen sülfür yoğunlaştıkça koku uyarısı kaybolur (I) ve hücredeki solunum enzimini durdurur (II). III basit boğucuların (azot, metan, karbondioksit) tanımıdır, hidrojen sülfürün değil. A ve C bu yanılgıyı taşır; D ayrıca basit boğucu tanımını zehirli gazla birleştirir.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Gazlar: CO, H₂S, siyanür, irritan ve boğucular

?Soru 3

Kurşun zehirlenmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. İzlemde en iyi gösterge kan kurşunudur; soluk havası kurşun için kullanılan bir örnek değildir. A kan yapımı enzimlerinin blokajını doğru anlatır; B düşük eli, C kurşun koliği ile Burton çizgisini tarif eder. D'yi seçtiren yanılgı, soluk havası örneğini uçucu çözücülerden kurşuna taşımaktır.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Metaller: kurşun, cıva, kadmiyum, krom, arsenik

?Soru 4

Biyolojik izleme göstergeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Yönetmeliğin Ek-2'sinde bağlayıcı biyolojik sınır değer tek madde için, kurşun için yazılıdır: 70 µg Pb/100 ml. A kolinesterazı yanlış sınıflar, o bir etki göstergesidir; C kısa yarı ömürde vardiya sonu örnek alma kuralını yok sayar; D sigaranın karboksihemoglobini yükselttiğini atlar.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Madde → gösterge: biyolojik izleme tablosu

?Soru 5

Sıcak bir dökümhanede ağır işte çalışan işçinin vücut ısısı 40,6 °C ölçülüyor; konuşması bozuk, yer ve zamanı karıştırıyor, cildi terli. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. 40 °C üstü ısı ile bilinç bozukluğu birlikteyse tablo ısı çarpmasıdır; ağır işte gelişen tipte ter sürebilir ve tedavi gecikmeden soğutmadır. A terlemeye bakıp bilinç bozukluğunu gözden kaçırır; C krampta bilinç ve ısı normaldir; D senkop kısa bir bayılmadır, ateş ve kalıcı konfüzyon yapmaz.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Sıcak ve soğuk: ısı çarpması, hipotermi, donma

?Soru 6

Aşağıdaki çalışanlardan hangisinde bütün vücut titreşimine bağlı bel ağrısı ve disk hastalığı riski en belirgindir?

✓ D. İş makinesinin koltuğundan gelen sarsıntı bütün vücut titreşimidir ve hedefi bel omurlarıyla disklerdir. A, B ve C elle tutulan aletlerdir: el-kol titreşimi yapar, beklenen tablo beyaz parmak, uyuşma ve el bileği-dirsek hasarıdır. A'yı seçtiren, ormancılığı ağır iş diye beli zorlayan titreşimle karıştırmaktır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Titreşim: beyaz parmak, el-kol sendromu, bel

?Soru 7

Karpal tünel sendromuyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yakınmalar özellikle geceleri artar.
II. Uyuşma en belirgin olarak küçük parmakta görülür.
III. Meslek hastalığı listesine göre kesin tanıda elektrodiyagnostik yöntemlerden yararlanılır.

✓ D. Uyuşma geceleri artar (I) ve liste sinir felçlerinde kesin tanı için elektrodiyagnostik ister (III). II yanlıştır: küçük parmak ulnar sinirin alanıdır ve karpal tünelde korunur. A, B ve C II'yi doğru sayarak karpal tüneli dirsekteki kübital tünelle karıştırır.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Karpal tünel ve kübital tünel sendromu

?Soru 8

Toksik periferik nöropati ile tuzak nöropati (sinir sıkışması) arasındaki ayırımda aşağıdakilerden hangisi toksik nöropatiyi düşündürür?

✓ C. Zehir bütün uzun lifleri birlikte etkiler, bu yüzden tablo iki tarafta simetrik ve uçlardan başlar. A tek sinirin tek noktada sıkışmasını anlatır; B karpal tünelin tipik öyküsüdür; D ulnar sinirin dirsekte, kübital tünelde sıkışmasıdır.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Mesleki sinir sistemi hastalıkları: nöropati, ensefalopati

?Soru 9

Mesleki etkenler ile kalp-damar etkileri arasındaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Nitrogliserinde ani ölüm maruziyet sırasında değil, hafta sonu kesildikten 1–2 gün sonra damar büzülmesiyle olur. A karbon sülfürün koroner etkisidir; B halojenli hidrokarbonların kalbi adrenaline duyarlılaştırmasıdır; C CO'nun oksijen taşınmasını bozmasının kalpteki sonucudur.Kaynak: Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler · Kalp-damar: CO, karbon sülfür, nitratlar, gürültü, stres

?Soru 10

İşe girişte 32 yaşında olan bir çalışanın sol kulak 4000 Hz eşiği 15 dB HL ölçülmüştür. Çalışan 54 yaşındayken aynı frekansta eşik 50 dB HL bulunuyor. Meslek hastalıkları listesindeki yaş payı kuralı uygulanırsa gürültüye bağlanabilecek eşik artışı kaç dB'dir?

✓ A. Toplam artış 50 − 15 = 35 dB; yaş payı yalnız 40'tan sonraki 14 yıl için (54 − 40) × 0,5 = 7 dB; 35 − 7 = 28 dB. B payı işe girişten (32 yaş) başlatır: 22 × 0,5 = 11 düşer. C yaş payını hiç düşmez. D işe giriş eşiğini yok sayıp 50 − 7 alır.Kaynak: Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar · Odyogram okuma, yaş payı ve işitme koruma programı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →