Büyük harf: cümle başı, özel adlar ve sık yapılan hatalar
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBir şiir betimleyici paragrafa nasıl dönüştürülür, yazılıda nasıl puanlanır?Bağlantılı konudan (Deneme ve mülakat). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bir şiiri betimleyici paragrafa dönüştürmek için önce şiirin ana duygusunu ve imgelerini bulursun, sonra dizeleri düzyazıya çevirip duyulara seslenen niteleyici sözcüklerle zenginleştirirsin. Paragrafın bir giriş cümlesi, betimleme cümleleri ve duyguyu toparlayan bir sonu olmalı; yazım ve noktalama da puanlanır.
✎Konu anlatımı
Büyük harf nerede kullanılır, ay ve yön adları ne zaman büyük yazılır?
Kısa cevap: Büyük harf cümle başında, şiirde dize başında ve özel adların ilk harfinde kullanılır: kişi, yer, kurum, kitap ve dergi adları, millet ve dil adları. Ay ve gün adları yalnızca belirli bir tarih bildirdiğinde, yön adları yalnızca bir özel adın parçası olduğunda büyük harfle başlar.Ortak yazılıda bir şiiri paragrafa çevirdin, cümlelerin çok güzel. Ama “karadeniz” ve “23 nisan” yazdığın için puan kaybettin. Yazma sorusunda kural hataları, en güzel cümleyi bile gölgeleyebilir.
Neden yazım kuralları?
Her ortak yazılıda bir soru, yazdığın paragrafı yazım ve noktalama kurallarına göre de puanlar. Kurallar Türk Dil Kurumunun (TDK) Yazım Kılavuzu'nda toplanmıştır. Emin olmadığın bir kelimenin doğru yazılışını TDK'nin Güncel Türkçe Sözlük'ünden kontrol edebilirsin. Bu sayfada yazılıda en çok puan kaybettiren kuralları göreceksin.
Büyük harfle başlayanlar
Her cümle büyük harfle başlar. Şiirlerde dizeler, cümlenin ortasında bile olsa, genellikle büyük harfle başlar. Özel adlar her yerde büyük harfle yazılır: kişi adları ve soyadları (Elif Yıldız), unvanlar adla birlikte kullanıldığında (Ayşe Hanım, Doktor Kemal Bey), yer adları (Erzurum, Fırat, Ağrı Dağı), kurum adlarının her kelimesi (Türk Dil Kurumu), kitap, dergi ve gazete adlarının her kelimesi, millet ve dil adları (Türk, Türkçe, İngilizce).
| Durum | Büyük harf | Küçük harf |
|---|---|---|
| Ay ve gün adları | Belirli tarih: 29 Ekim 1923 Pazartesi | Tarih yok: ekim ayında, her pazartesi |
| Yön adları | Özel adın parçası: Doğu Anadolu, Güneydoğu Asya | Yalnızca yön: kuzey rüzgârı, şehrin batısı |
| Dünya | Gezegen adı: Dünya, Güneş'in çevresinde döner. | Yeryüzü, insanlar: Bütün dünya bu haberi duydu. |
| Unvan | Adla birlikte: Ali Bey, Zeynep Öğretmen | Tek başına: Öğretmenimiz derse girdi. |
| Akrabalık | Adın parçası ise: Hasan Amca, Fatma Teyze | Tek başına: amcam, teyzem |
Bir sözün özel ad olup olmadığını anlamak için “Bu söz tek bir varlığın adı mı?” diye sor. “Göl” bir cins addır, “Van Gölü” ise tek bir gölün adıdır; bu yüzden “Gölü” de büyük harfle yazılır. Aynı mantık dağ, deniz, ırmak ve kurum adları için de geçerlidir.
Nasıl sorulurYazım yanlışları bulunan iki üç cümle verilir; yanlışların altını çizip doğrusunu yazmanız istenir. Ayrıca yazma sorusunda büyük harf hataları puan kırar.
Tuzak“23 nisan”, “karadeniz” gibi özel adları küçük, “Eylül ayında” gibi tarihsiz ay adını büyük yazmak.
Tam puan içinYanlış sözcüğü gösterin, doğrusunu yazın ve kuralı bir cümleyle belirtin.
⇄Doğru yazılışı kuralıyla eşleştir yazım
?Soru çöz yazım
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
Yazılı sorusuAşağıdaki cümledeki büyük harf yanlışlarını bulunuz ve doğrusunu kuralıyla birlikte yazınız. (10 puan)
“dedem, her yıl 30 ağustos'ta Dumlupınar'a gider; Ekim ayında da karadeniz'e döner.”Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: “dedem” cümle başında olduğu için büyük harfle başlamalıdır: Dedem. “30 ağustos” belirli bir tarih bildirdiği için ay adı büyük yazılır: 30 Ağustos'ta. “Ekim ayında” belirli bir tarih bildirmediği için küçük yazılmalıdır: ekim ayında. “karadeniz” özel ad olduğu için büyük harfle başlar: Karadeniz'e.
- Cümle başı yanlışını düzeltmek — 2 puan
- Belirli tarihteki ay adını düzeltmek — 3 puan
- Tarih bildirmeyen ay adını düzeltmek — 2 puan
- Özel adı düzeltmek — 3 puan