Şiirin içeriği: şair ne hissediyor, ne düşünüyor?
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürk edebiyatında ilk anı eseri hangisidir, anı türü nasıl gelişti?Bağlantılı konudan (Anı ve öğretici metin). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri olan Kök Türk Kitabeleri söylev özelliklerinin yanında anı özellikleri de taşır. Anı türündeki ilk eser Babür Şah'ın XVI. yüzyılda yazdığı Bâbürname'dir. Divan edebiyatında bazı tarih ve gezi eserlerinde anı özellikleri görülür; tür, Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.
✎Konu anlatımı
Şiirde tema ve ana duygu nasıl bulunur?
Kısa cevap: Şiirin içeriği, şairin dizelere yansıttığı duygu ve düşüncelerin bütünüdür. Şiire egemen olan duyguya ana duygu denir: özlem, coşku, hüzün gibi. Tema şiirin dayandığı soyut temel duygu ya da düşüncedir (gurbet, aşk, vatan sevgisi); konu ise bu temanın şiirde somutlaştığı durumdur.Aynı yağmurlu akşamı biri pencereden bakıp hüzünle, öbürü balkonda sevinçle anlatabilir. Şiiri şiir yapan, olaydan çok şairin o olaya bakarken içinde olup bitendir.
Bir şiir iki katmandan oluşur: neyi söylediği ve nasıl söylediği. Birinci katmana içerik denir. İçeriği şair belirler; ama yalnız bilgi ve ustalıkla iyi şiir yazılmaz. Şair anlattığı duyguyu önce kendi içinde derinden yaşamalıdır. Sevinç, öfke, korku, hayranlık dizelerde sanata dönüşen bu iç yaşantıdan doğar.
Bazı şiirler daha çok duygulara seslenir, bazıları bir düşünceyi okura kabul ettirmeye çalışır. Bu ayrım, birazdan göreceğin şiir türlerinin de temelidir. Önce içeriğin üç parçasını tanıyalım.
Konu, tema, ana duygu
Hikâyede içerik sayfasında konu ile temayı birbirinden ayırmıştık; aynı ayrım şiirde de geçerlidir. Tema tek sözcükle söylenebilen soyut bir çekirdektir: gurbet, ölüm, doğa sevgisi. Konu bu çekirdeğin somut hâlidir ve bir cümleyle anlatılır. Ana duygu ise şiir boyunca okura geçen baskın histir. Aşağıdaki dörtlükte üçünü birlikte bulalım.
Bavulum kapıda, biletim cebimde,
Örnek metin
Avluda incir ağacı sessiz kalır;
Annem bir tas su döker ardımdan,
Su kurur, yol uzar, gözüm geride kalır.
| Öge | Bu dörtlükte | Nasıl bulduk? |
|---|---|---|
| Konu | Evden ayrılıp yola çıkan bir genç | Dizelerde somut olarak ne oluyor? |
| Tema | Ayrılık (gurbet) | Olayın arkasındaki soyut düşünce |
| Ana duygu | Hüzün, geride kalana özlem | “sessiz kalır”, “gözüm geride kalır” |
Ana duyguyu üç adımda bul
Önce duygu taşıyan sözcüklerin altını çiz. Sonra şiirin başıyla sonunu karşılaştır; duygu değişiyor mu, güçleniyor mu? En sonunda duyguyu tek sözcükle adlandır ve bir dizeyle kanıtla. Örnekte arkadan dökülen su bir uğur geleneğidir, ama suyun kuruması ayrılığın kesinleştiğini gösterir.
Nasıl sorulurKısa bir şiir ya da dörtlük verilir; temasını, ana duygusunu yazman ve bunu hangi sözcüklerden çıkardığını göstermen istenir.
TuzakŞiirde geçen bir nesneyi (incir ağacı, bavul) tema sanmak ya da temayı uzun bir olay cümlesiyle yazmak; o konudur.
Tam puan içinTemayı tek kavramla, ana duyguyu bir his adıyla yaz, ikisini de dizeden alıntıyla destekle.
⇄Kavramı örneğiyle eşleştir kavram
?Soru çöz metin · ana duygu
Okul bahçesinde son zil çaldı bugün,
Örnek metin
Sıralar boşaldı, tebeşir tozu kaldı;
Panoda solmuş bir resim, köşede top,
Bir yaz daha geldi, arkadaşlar dağıldı.
Bu dörtlüğe egemen olan duygu aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğün temasını ve ana duygusunu yazınız. Ana duyguya hangi sözcüklerden ulaştığınızı gösteriniz. (10 puan)
Bağ bozumu bitti, köyde akşam erken,
Dedemin hırkası asılı duruyor çividen;
Kapıyı kimse açmıyor artık “gel” diyerek,
Rüzgâr bile usulca geçiyor evden. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Dörtlüğün teması ölüm, yani sevilen birinin yokluğudur. Ana duygu, ölen dedeye duyulan özlem ve hüzündür. Hırkanın çivide asılı kalması dedenin artık evde olmadığını gösterir. “Kapıyı kimse açmıyor artık” dizesi kaybı, “rüzgâr bile usulca geçiyor” ifadesi evdeki sessizliği ve yası hissettirir.
- Temayı soyut bir kavramla doğru yazmak (ölüm, yokluk, kayıp) — 3 puan
- Ana duyguyu doğru adlandırmak (özlem, hüzün) — 3 puan
- En az iki sözcük ya da dizeyi kanıt olarak gösterip yorumlamak — 4 puan
Şiirin içeriği: tema ve ana duygu