Şiir türleri: lirikten satiriğe, İstiklâl Marşı'nı okumak

Şiir bir duyguyu, bir öğüdü, bir kahramanlığı ya da bir eleştiriyi anlatabilir; türü bu belirler. Beş şiir türünü ayırmayı ve İstiklâl Marşı'nı tema, ana duygu ve iletiyle çözümlemeyi öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ŞİİRİN İÇERİĞİ

Şiirin içeriği: şair ne hissediyor, ne düşünüyor?

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürk edebiyatında ilk anı eseri hangisidir, anı türü nasıl gelişti?Bağlantılı konudan (Anı ve öğretici metin). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri olan Kök Türk Kitabeleri söylev özelliklerinin yanında anı özellikleri de taşır. Anı türündeki ilk eser Babür Şah'ın XVI. yüzyılda yazdığı Bâbürname'dir. Divan edebiyatında bazı tarih ve gezi eserlerinde anı özellikleri görülür; tür, Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.

Türk edebiyatında anı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde tema ve ana duygu nasıl bulunur?

Kısa cevap: Şiirin içeriği, şairin dizelere yansıttığı duygu ve düşüncelerin bütünüdür. Şiire egemen olan duyguya ana duygu denir: özlem, coşku, hüzün gibi. Tema şiirin dayandığı soyut temel duygu ya da düşüncedir (gurbet, aşk, vatan sevgisi); konu ise bu temanın şiirde somutlaştığı durumdur.

Aynı yağmurlu akşamı biri pencereden bakıp hüzünle, öbürü balkonda sevinçle anlatabilir. Şiiri şiir yapan, olaydan çok şairin o olaya bakarken içinde olup bitendir.

Bir şiir iki katmandan oluşur: neyi söylediği ve nasıl söylediği. Birinci katmana içerik denir. İçeriği şair belirler; ama yalnız bilgi ve ustalıkla iyi şiir yazılmaz. Şair anlattığı duyguyu önce kendi içinde derinden yaşamalıdır. Sevinç, öfke, korku, hayranlık dizelerde sanata dönüşen bu iç yaşantıdan doğar.

Bazı şiirler daha çok duygulara seslenir, bazıları bir düşünceyi okura kabul ettirmeye çalışır. Bu ayrım, birazdan göreceğin şiir türlerinin de temelidir. Önce içeriğin üç parçasını tanıyalım.

Konu, tema, ana duygu

Hikâyede içerik sayfasında konu ile temayı birbirinden ayırmıştık; aynı ayrım şiirde de geçerlidir. Tema tek sözcükle söylenebilen soyut bir çekirdektir: gurbet, ölüm, doğa sevgisi. Konu bu çekirdeğin somut hâlidir ve bir cümleyle anlatılır. Ana duygu ise şiir boyunca okura geçen baskın histir. Aşağıdaki dörtlükte üçünü birlikte bulalım.

Bavulum kapıda, biletim cebimde,
Avluda incir ağacı sessiz kalır;
Annem bir tas su döker ardımdan,
Su kurur, yol uzar, gözüm geride kalır.

Örnek metin
Örnek dörtlüğün içeriği
ÖgeBu dörtlükteNasıl bulduk?
KonuEvden ayrılıp yola çıkan bir gençDizelerde somut olarak ne oluyor?
TemaAyrılık (gurbet)Olayın arkasındaki soyut düşünce
Ana duyguHüzün, geride kalana özlem“sessiz kalır”, “gözüm geride kalır”

Ana duyguyu üç adımda bul

Önce duygu taşıyan sözcüklerin altını çiz. Sonra şiirin başıyla sonunu karşılaştır; duygu değişiyor mu, güçleniyor mu? En sonunda duyguyu tek sözcükle adlandır ve bir dizeyle kanıtla. Örnekte arkadan dökülen su bir uğur geleneğidir, ama suyun kuruması ayrılığın kesinleştiğini gösterir.

Akılda kalsın: Tema tek sözcük, soyut (gurbet). Konu bir cümle, somut (evden ayrılan bir genç). Ana duygu bir his adı (hüzün). Kanıtı hep dizeden göster.
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir şiir ya da dörtlük verilir; temasını, ana duygusunu yazman ve bunu hangi sözcüklerden çıkardığını göstermen istenir.

TuzakŞiirde geçen bir nesneyi (incir ağacı, bavul) tema sanmak ya da temayı uzun bir olay cümlesiyle yazmak; o konudur.

Tam puan içinTemayı tek kavramla, ana duyguyu bir his adıyla yaz, ikisini de dizeden alıntıyla destekle.

⇄Kavramı örneğiyle eşleştir kavram

?Soru çöz metin · ana duygu

Okul bahçesinde son zil çaldı bugün,
Sıralar boşaldı, tebeşir tozu kaldı;
Panoda solmuş bir resim, köşede top,
Bir yaz daha geldi, arkadaşlar dağıldı.

Örnek metin

Bu dörtlüğe egemen olan duygu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Boşaldı”, “solmuş”, “dağıldı” sözcükleri bir sona ve ayrılığa duyulan hüznü taşır. A yalnız “yaz geldi” bilgisine bakıp duygu sözcüklerini atlıyor; C nesneleri şiirin duygusu sanıyor, eşyalar burada boşluğun işaretidir; D şiirde hiç olmayan bir alayı metne ekliyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğün temasını ve ana duygusunu yazınız. Ana duyguya hangi sözcüklerden ulaştığınızı gösteriniz. (10 puan)

Bağ bozumu bitti, köyde akşam erken,
Dedemin hırkası asılı duruyor çividen;
Kapıyı kimse açmıyor artık “gel” diyerek,
Rüzgâr bile usulca geçiyor evden. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Dörtlüğün teması ölüm, yani sevilen birinin yokluğudur. Ana duygu, ölen dedeye duyulan özlem ve hüzündür. Hırkanın çivide asılı kalması dedenin artık evde olmadığını gösterir. “Kapıyı kimse açmıyor artık” dizesi kaybı, “rüzgâr bile usulca geçiyor” ifadesi evdeki sessizliği ve yası hissettirir.

  • Temayı soyut bir kavramla doğru yazmak (ölüm, yokluk, kayıp) — 3 puan
  • Ana duyguyu doğru adlandırmak (özlem, hüzün) — 3 puan
  • En az iki sözcük ya da dizeyi kanıt olarak gösterip yorumlamak — 4 puan

Şiirin içeriği: tema ve ana duygu

Cevabın nasıldı?
ŞİİR TÜRLERİ · DUYGU VE KAHRAMANLIK

Lirik ve epik şiir: coşkunun iki ayrı kaynağı

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde tema ve ana duygu nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirin içeriği, şairin dizelere yansıttığı duygu ve düşüncelerin bütünüdür. Şiire egemen olan duyguya ana duygu denir: özlem, coşku, hüzün gibi. Tema şiirin dayandığı soyut temel duygu ya da düşüncedir (gurbet, aşk, vatan sevgisi); konu ise bu temanın şiirde somutlaştığı durumdur.

Şiirin içeriği: tema ve ana duygu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Lirik şiir ve epik şiir nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Şiirler içeriklerine göre beş türe ayrılır: lirik, pastoral, didaktik, epik ve satirik. Lirik şiir kişisel duyguları ve hayalleri coşkulu, ahenkli bir dille anlatır. Epik şiir savaş, kahramanlık, yiğitlik ve yurt sevgisini işler. İkisinde de coşku vardır; fark, coşkunun bir insanın iç dünyasından mı, bir milletin mücadelesinden mi doğduğudur.

Maç öncesi tribünün hep birlikte söylediği marş ile gece kulaklıkta dinlediğin bir ayrılık şarkısı aynı heyecanı taşımaz. Biri bir topluluğun gücünü, öbürü tek bir kalbin sesini duyurur.

Şiir türünü belirleyen ölçü içeriktir: şiir okura ne anlatmak, hangi duyguyu ya da düşünceyi geçirmek istiyor? Bu soruya verilen cevaba göre şiirler beş gruba ayrılır. Aşağıdaki şema beşini birden gösteriyor; bu konuda ilk ikisini, sonraki konuda öbür üçünü ayrıntılı göreceksin.

Türü bulmak için şiirin biçimine değil, okura ne anlattığına bak.Görsel: Sınav Defteri

Lirik şiir: kalbin sesi

Lirik şiir duyguların, düşüncelerin ve hayallerin coşkulu bir dille anlatıldığı türdür. Aşk, özlem, ayrılık, ölüm, yalnızlık gibi insanı ilgilendiren her şey konusu olabilir. Şair coşkuyu mecazlarla, yan anlamlı sözcüklerle ve kulağa hoş gelen bir ahenkle kurar. Amaç okuru bilgilendirmek değil, onu derinden duygulandırmaktır. Şiirde çoğu zaman “ben” konuşur.

Epik şiir: bir milletin sesi

Epik şiir savaşı, kahramanlığı, yiğitliği ve yurt sevgisini işler. Bir milletin başından geçen ve onu derinden etkileyen olaylar, o olaylarda öne çıkan kahramanlar anlatılır. Epik şiirde bir olay vardır, ama bu olay kuru bir haber gibi değil, coşkuyla aktarılır. Destanlar, kahramanlık türküleri ve Millî Mücadele şiirleri bu türün örnekleridir. Burada çoğu zaman “biz” konuşur.

Lirik ve epik şiiri ayırt etme
ÖlçütLirikEpik
Coşkunun kaynağıKişisel duygu, iç dünyaTopluluğun mücadelesi, kahramanlık
AnlatılanDuygu ve hayalOlay ve kahraman
KonuşanÇoğunlukla “ben”Çoğunlukla “biz”
Örnek temaAşk, özlem, ayrılıkSavaş, yiğitlik, vatan savunması
Akılda kalsın: Kendine sor: coşkuyu ne doğuruyor? Bir insanın kalbi ise lirik, bir milletin mücadelesi ise epik.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; şiirin türünü yazman ve gerekçesini dizelerden göstermen istenir.

Tuzak“vatan”, “asker” ya da “nöbet” sözcüğünü görünce şiiri hemen epik saymak; nöbetteki bir askerin annesini özlediği şiir kişisel bir duyguyu anlattığı için liriktir.

Tam puan içinTür adını yaz, gerekçede hem içeriği (ne anlatılıyor) hem söyleyişi (coşku, ben/biz) belirt.

?Soru çöz metin · tür

Nöbet yerinde yıldızları sayarım,
Annemin sesini rüzgârda ararım;
Bir mektup gelse köyün kokusuyla,
Gecenin en uzun yerinde açarım.

Örnek metin

Bu dörtlüğün türü ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Konuşan asker kahramanlığını değil, annesine ve köyüne duyduğu özlemi anlatıyor; bu kişisel duygu şiiri lirik yapar. A konuşanın asker olmasını içerikle karıştırıyor; B şiirde olmayan bir öğüdü ekliyor; C köyü özlemin nesnesi değil, şiirin asıl konusu sanıyor.

▭Boşluk doldurma tür

Ayrılık acısını anlatan bir şiir şiirdir. Bir savaşın kahramanlarını anlatan şiir ise şiirdir. Bu iki türün ortak yanı, ikisinde de anlatımın olmasıdır.

LirikEpikCoşkuluDidaktikNesnel
Yazılı sorusuAşağıdaki iki dörtlüğü tür bakımından karşılaştırınız. Her birinin türünü gerekçesiyle yazınız ve iki dörtlükteki ortak özelliği belirtiniz. (10 puan)

I. Pencerende ışık yanmaz olalı,
Sokağın sonu bana dar gelir;
Adını anmasam bile her akşam
Gönlüme bir hüzün kar gibi iner.

II. Sınırda sabah oldu, siperler uyanık,
Bir avuç er dağ gibi durdu karşıda;
Ne top korkuttu onları ne yokluk,
Bayrak dalgalandı en son tepede. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. dörtlük liriktir; şair sevdiğinden ayrı kalmanın verdiği hüznü, kendi iç dünyasından coşkuyla anlatıyor. II. dörtlük epiktir; az sayıda askerin düşman karşısındaki kahramanlığı ve vatan savunması anlatılıyor. İkisinin ortak yanı coşkulu bir söyleyiş taşımalarıdır. Ancak I'de coşku kişisel bir duygudan, II'de bir topluluğun mücadelesinden doğar.

  • I. dörtlüğün türünü gerekçesiyle yazmak — 4 puan
  • II. dörtlüğün türünü gerekçesiyle yazmak — 4 puan
  • Ortak özelliği (coşku) belirtmek — 2 puan

Lirik ve epik şiir

Cevabın nasıldı?
ŞİİR TÜRLERİ · DOĞA, ÖĞÜT, ELEŞTİRİ

Pastoral, didaktik ve satirik şiir: doğa, öğüt ve iğneleme

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLirik şiir ve epik şiir nedir, aralarındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şiirler içeriklerine göre beş türe ayrılır: lirik, pastoral, didaktik, epik ve satirik. Lirik şiir kişisel duyguları ve hayalleri coşkulu, ahenkli bir dille anlatır. Epik şiir savaş, kahramanlık, yiğitlik ve yurt sevgisini işler. İkisinde de coşku vardır; fark, coşkunun bir insanın iç dünyasından mı, bir milletin mücadelesinden mi doğduğudur.

Lirik ve epik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pastoral, didaktik ve satirik şiir nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Pastoral şiir doğa güzelliklerini, köy, yayla ve çoban hayatını, bunlara duyulan özlemi anlatır. Didaktik şiir okura öğüt ya da bilgi verir, bir düşünceyi benimsetmeye çalışır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun aksayan yönlerini iğneleyici bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv, halk şiirinde taşlama adını alır.

Bir yayla şenliğinin görüntüleri, sınavdan önce dedenin verdiği öğüt ve çöpü yere atanlara takılan bakkalın esprisi: üçü de birer şiir türünün kapısını aralar.

Pastoral şiir: yaylanın, ormanın, sürünün şiiri

Pastoral sözcüğü “çobanlara ilişkin” anlamına gelir. Pastoral şiir orman, dağ, yayla, köy ve çoban hayatını, bu hayata duyulan sevgiyi ya da özlemi anlatır. Burada doğa bir süs değil, şiirin asıl konusudur. Şehrin gürültüsünden kaçıp kırın sadeliğini öven şiirler bu türe girer.

Kuzular otlar yamaçta, kaval öter derede,
Çoban çeşmeden içer, gölgesi suya düşer;
Sabah güneşi doğmadan kekik kokar yayla,
Akşam olunca sürüyle birlikte yıldız iner.

Örnek metin

Didaktik şiir: öğreten şiir

Didaktik şiir belli bir konuda okura öğüt ya da bilgi vermek için yazılır. Şair okuru duygulandırmaktan çok bir düşünceyi, bir ilkeyi ona benimsetmek ister. Bu yüzden emir cümleleri (“dinle”, “sakın”, “ol”) ve genel yargılar sık görülür. Halk şiirindeki nasihat dörtlükleri ve ahlak kitapları bu türün örnekleridir.

Satirik şiir: güldürerek düşündüren şiir

Satirik şiir kişilerin ve toplumun eksik, aksayan yönlerini iğneleyici bir üslupla ortaya koyar; özünde bir eleştiri vardır. Divan edebiyatında bu tür şiire hiciv denir; Nef'î'nin Sihâm-ı Kazâ adlı eseri ünlü bir örnektir. Halk edebiyatında aynı türün adı taşlamadır; Seyrânî taşlamalarıyla tanınır.

Üç türü karşılaştırma
ÖlçütPastoralDidaktikSatirik
AmaçDoğayı ve kır hayatını sevdirmekÖğüt ya da bilgi vermekAksaklığı eleştirmek
İpucuYayla, sürü, kaval, köyEmir cümleleri, genel yargıAlay, iğneleme, ironi
Okura yolGüzeli gösterirDoğruyu söylerYanlışı gülünç gösterir

Didaktik ve satirik şiir sık karışır, çünkü ikisi de okuru düzeltmek ister. Fark yöntemdedir: didaktik şiir doğruyu doğrudan söyler, satirik şiir yanlışı alaya alarak gösterir.

Akılda kalsın: Doğa konu ise pastoral, benzetme ise değil. “Şöyle yap” diyorsa didaktik, “şunlara bak hele” diyorsa satirik.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük ya da iki kısa şiir verilir; türlerini belirleyip gerekçelendirmen ya da didaktik ve satirik şiiri karşılaştırman istenir.

Tuzakİçinde gül, dağ ya da bahar geçen her şiire pastoral demek; sevgili güle benzetiliyorsa doğa yalnız bir benzetmedir ve şiir liriktir.

Tam puan içinTür adının yanına ipucunu (kır hayatı, emir cümlesi, iğneleme) dizeden alıntıyla yaz.

⇄Dizeyi türüyle eşleştir tür

?Soru çöz metin · tür

Muhtar meydanda “sıra herkese” der,
Değirmende önce ağanın buğdayı döner;
Yoksulun çuvalı kapıda sabahlar,
Sıra ona gelince değirmen tatile gider.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Söz ile davranış arasındaki çelişki (“sıra herkese” deyip ağaya öncelik vermek) alaycı bir dille gösteriliyor; bu bir taşlamadır. B köy ortamını şiirin konusu sanıyor, oysa köy eleştirinin sahnesidir; C şiirde emir cümlesi ya da doğrudan öğüt yok; D kahramanlık değil haksızlık anlatılıyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki iki dörtlüğün türünü belirleyiniz. İkisinde de doğa ögeleri bulunduğu hâlde neden farklı türde olduklarını açıklayınız. (10 puan)

I. Ağaç gibi ol evlat, meyve verdikçe eğil,
Dalın ne kadar yüksekse kökün o kadar derin;
Övülünce şımarma, yerilince küsme,
Rüzgâra eğilen başak tarlada kalır.

II. Ardıçlı yamaçlarda sürüler ağır ağır,
Köy yolunda çan sesi, harmanda saman tozu;
Çoban kavalını çalar, dere ona eşlik eder,
Yayla akşamı bir türkü gibi iner ovaya. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. dörtlük didaktiktir; “ol”, “eğil”, “şımarma”, “küsme” gibi emir cümleleriyle okura alçakgönüllü olmayı öğütlüyor. II. dörtlük pastoraldir; yayla, sürü, çoban ve köy hayatının güzelliğini anlatıyor. İkisinde de doğa vardır, ama işlevleri farklıdır. I'de ağaç ve başak bir öğüdü somutlaştırmak için benzetme olarak kullanılmış; II'de ise doğa ve kır hayatı şiirin asıl konusudur.

  • I. dörtlüğün türünü gerekçesiyle yazmak — 3 puan
  • II. dörtlüğün türünü gerekçesiyle yazmak — 3 puan
  • Doğanın iki şiirdeki işlev farkını (benzetme / asıl konu) açıklamak — 4 puan

Pastoral, didaktik, satirik şiir

Cevabın nasıldı?
12 MART 1921 · TBMM, ANKARA

İstiklâl Marşı'nı okumak: tema, ana duygu ve seslenilenler

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPastoral, didaktik ve satirik şiir nedir, nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pastoral şiir doğa güzelliklerini, köy, yayla ve çoban hayatını, bunlara duyulan özlemi anlatır. Didaktik şiir okura öğüt ya da bilgi verir, bir düşünceyi benimsetmeye çalışır. Satirik şiir kişilerin ve toplumun aksayan yönlerini iğneleyici bir dille eleştirir; divan şiirinde hiciv, halk şiirinde taşlama adını alır.

Pastoral, didaktik, satirik şiir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstiklâl Marşı'nın teması ve ana duygusu nedir, şair kimlere sesleniyor?

Kısa cevap: İstiklâl Marşı'nın teması bağımsızlık ve hürriyettir; vatan sevgisi ve Allah'a iman bu temayı destekler. Ana duygu, Millî Mücadele'nin en zor günlerinde bile sarsılmayan bağımsızlık inancı ve coşkudur. Mehmet Âkif Ersoy şiiri Kahraman Ordumuza ithaf etti; TBMM onu 12 Mart 1921'de millî marş olarak kabul etti.

Her pazartesi sabahı okul bahçesinde binlerce öğrenci aynı sekiz dizeyi birlikte söyler. Bu dizelerin, ordunun topu tüfeği yetersizken ve düşman Anadolu'nun içlerindeyken yazıldığını bilmek, onları bambaşka okumanı sağlar.

Bir savaşın ortasında yazılan şiir

1920'de Anadolu'nun büyük bölümü işgal altındaydı. Ankara'daki hükûmet, milletin direncini anlatacak bir marş için yarışma açtı ve yedi yüzü aşkın şiir geldi. Mehmet Âkif Ersoy yarışmanın para ödülü yüzünden önce katılmadı; ısrarlar üzerine yazdığı şiir Meclis'te okundu. TBMM onu 12 Mart 1921'de millî marş olarak kabul etti. Bestesi 1930'dan beri Osman Zeki Üngör'ünkü olarak çalınır; törenlerde ilk iki kıta okunur.

Tema, konu, ana duygu

Sayfanın başında içeriğin üç parçasını ayırmıştık; şimdi aynı ölçütleri marşa uygulayalım. Konu, Millî Mücadele'de Türk milletinin işgale karşı verdiği bağımsızlık savaşıdır. Tema ise bu olayın arkasındaki soyut düşüncedir: bağımsızlık ve hürriyet. Ana duygu korku değil, inanç ve coşkudur. Şiir zaten “Korkma” diye başlar.

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
O benimdir, o benim milletimindir ancak.

Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı (1. kıta)

Açık ileti bu kıtada nettir: bayrak sönmeyecek, o bu milletindir. Örtük ileti ise şiirin bütününden çıkar: imanla direnen bir millet, silahça üstün bir düşmanı da yenebilir. Şiirin duygusu kıtadan kıtaya değişir ama hep yükselir; aşağıdaki şema bu çizgiyi gösteriyor.

Şiir “Korkma” diye güven vererek açılır, bağımsızlığın bir hak olduğunu ilan ederek kapanır.Görsel: Sınav Defteri

Şair kime sesleniyor, ne istiyor?

Marşta tek bir dinleyici yoktur. Şair kimi zaman millete ve askere “korkma” der, kimi zaman bayrağa (hilale) sitem eder. “Arkadaş!” diye seslendiği askerden yurdu korumasını, “Sen şehit oğlusun” dediği kişiden toprağın değerini bilmesini ister. Sekizinci ve dokuzuncu kıtada ise Allah'a yönelir ve dua eder.

Akılda kalsın: Konu Millî Mücadele, tema bağımsızlık ve hürriyet, ana duygu inanç ve coşku. Seslenilenler: millet ve asker, bayrak, Allah.
Yazılıda

Nasıl sorulurMarştan bir kıta verilir; şairin kime seslendiğini ve ondan ne istediğini, ya da kıtanın ana duygusunu ve iletisini yazman istenir.

TuzakTemayı “savaş” diye yazmak; savaş konudur, tema bağımsızlıktır. Bir başka tuzak, “hilal” seslenişini aya yapılmış sanmaktır; hilal burada bayraktır.

Tam puan içinSeslenileni, istenen davranışı ve bunu gösteren sözcüğü (korkma, siper et, tanı) birlikte yaz.

⇄Seslenişi isteğiyle eşleştir metin

?Soru çöz metin · ileti

Garb'ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar;
Benim îman dolu göğsüm gibi serhaddim var.

Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı (4. kıta)

Bu dizelerde vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir? (Garb: Batı; âfâk: ufuklar; serhat: sınır)

✓ C. Şair, Batı'nın “çelik zırhlı duvar” ile simgelenen gücünü milletin “îman dolu göğsü” ile karşılaştırır ve asıl sınırın iman olduğunu söyler. A dizelerde olmayan bir hedefi ekliyor; B çelik duvarı düşmana değil bize ait sanıyor; D dizelerde barıştan hiç söz edilmiyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki kıtanın ana duygusunu ve iletisini yazınız. Bu kıtanın İstiklâl Marşı'nın temasıyla ilişkisini açıklayınız. (10 puan)

Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki fedâ?
Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan, şühedâ!
Cânı, cânânı, bütün vârımı alsın da Hudâ,
Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüdâ.
(Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı, 7. kıta · şühedâ: şehitler; cânân: sevgili; Hudâ: Allah; cüdâ: ayrı)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kıtanın ana duygusu vatan sevgisi ve bu sevgiden doğan fedakârlıktır. Şair, toprağın şehitlerle dolu olduğunu söyleyerek vatanın ne kadar büyük bedellerle korunduğunu vurgular. Canından, sevdiklerinden ve her şeyinden vazgeçmeye razı olduğunu, yeter ki vatanından ayrılmamayı diler. İleti şudur: vatan, uğruna her şeyin feda edilebileceği en yüce değerdir. Bu düşünce, bağımsızlık temasını destekler; çünkü bağımsızlık ancak vatanı her şeyden üstün tutan bir milletin fedakârlığıyla korunur.

  • Ana duyguyu doğru yazmak (vatan sevgisi, fedakârlık) — 3 puan
  • İletiyi dizelere dayanarak açıklamak — 4 puan
  • Kıtayı bağımsızlık temasıyla gerekçeli ilişkilendirmek — 3 puan

İstiklâl Marşı: tema, ana duygu, hitap

Cevabın nasıldı?
ÇÖZÜMLEME · DİL VE TÜR

İstiklâl Marşı'nın dili ve türü: epik konu, lirik coşku

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstiklâl Marşı'nın teması ve ana duygusu nedir, şair kimlere sesleniyor?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstiklâl Marşı'nın teması bağımsızlık ve hürriyettir; vatan sevgisi ve Allah'a iman bu temayı destekler. Ana duygu, Millî Mücadele'nin en zor günlerinde bile sarsılmayan bağımsızlık inancı ve coşkudur. Mehmet Âkif Ersoy şiiri Kahraman Ordumuza ithaf etti; TBMM onu 12 Mart 1921'de millî marş olarak kabul etti.

İstiklâl Marşı: tema, ana duygu, hitap

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstiklâl Marşı hangi şiir türüne girer, hangi söz sanatları vardır?

Kısa cevap: İstiklâl Marşı, Millî Mücadele'yi ve Türk milletinin kahramanlığını anlattığı için epik bir şiirdir; bu kahramanlığı içten bir coşkuyla söylediği için lirik bir hava da taşır. Teşbih, teşhis ve mübalağa gibi sanatlar bağımsızlık inancını güçlendirir. Aruz ölçüsüyle yazılmış, on kıtalık bir marştır.

Bir maçın sonunda “Kükremiş sel gibiydik!” diyen bir taraftar, farkında olmadan bir benzetme yapar. Âkif de aynı benzetmeyle bir milletin gücünü tek dizeye sığdırmıştı.

Tür: hem epik hem lirik

Marşın konusu bir milletin varlık savaşıdır; kahramanlar asker ve millettir, olay işgale karşı direniştir. Bu yönüyle şiir epiktir. Ama Âkif olayları tarih kitabı gibi sıralamaz. Bayrağa naz eder, şehitler karşısında coşar, Allah'a yalvarır. Bu içten coşku şiire lirik bir hava katar. Yazılıda tür sorulduğunda “epik” yaz, coşkunun lirik etkisini de gerekçeye ekle.

Söz sanatları: inancı büyüten dil

Söz sanatları sayfasında her sanatın dizeye bir anlam kattığını görmüştük. Marşta da sanatlar süs için değil, bağımsızlık inancını güçlendirmek için kullanılır. Aşağıdaki kıtada millet kendini bir sele benzetir ve önüne konan her engeli aşacağını haykırır.

Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım.
Hangi çılgın bana zincir vuracakmış, şaşarım!
Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner aşarım;
Yırtarım dağları, enginlere sığmam taşarım.

Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı (3. kıta)
Marşta söz sanatları ve anlama katkısı
Dize parçasıSanatAnlama katkısı
“Kükremiş sel gibiyim”Teşbih (benzetme)Milletin durdurulamaz gücünü somutlaştırır
“Yırtarım dağları, enginlere sığmam”Mübalağa (abartma)Bağımsızlık isteğinin büyüklüğünü vurgular
“Medeniyyet dediğin tek dişi kalmış canavar”Teşbih (benzeyen ve benzetilen var)Batı'nın yıpranmış ama saldırgan gücünü küçümser
“Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan”MübalağaVatanın şehit kanıyla yoğrulduğunu gösterir
Bayrağa “çehreni” çatma diye seslenmekTeşhis (kişileştirme)Bayrağı sevilen, naz edilen bir varlık yapar

Ahenk: sesin gücü

Marş her dizede aynı ses kalıbını izleyen aruz ölçüsüyle yazılmıştır. Dize sonlarındaki ses benzerlikleri (sancak, ocak, parlayacak, ancak) ve “Hakkıdır” sözünün son kıtadaki tekrarı, şiirin birlikte söylenmesini kolaylaştırır. Kafiye ve ölçünün ayrıntısını 2. dönemde, şiirin yapısını incelerken çalışacaksın.

İki şiiri karşılaştırmak

Yazılıda sık gelen bir kalıp da iki şiiri tema, duygu ya da şekil bakımından karşılaştırmaktır. Her şiiri ayrı ayrı anlatıp bırakma; aynı ölçütü iki şiire birden uygula. Önce ölçütü seç (tema, ana duygu, tür, nazım birimi). Sonra her ölçütte iki şiiri yan yana yaz ve bir benzerlik, bir fark belirle. Son cümlende vardığın sonucu söyle.

Kendi şiirini yazarken: beş adım

Bir tema seç (özlem, vatan, doğa). Ana duyguyu tek sözcükle belirle. Bu duyguyu taşıyacak bir imge bul: “ıssız istasyon”, “kurumuş gül” gibi. Dört dizelik bir taslak yaz ve dize uzunluklarını birbirine yaklaştır. En sonunda şiiri sesli oku; takılan yeri değiştir.

Akılda kalsın: Konu kahramanlık → epik; söyleyişteki coşku → lirik hava. Sanatı adıyla bulmak yarım puandır; anlama katkısını da yaz.
Yazılıda

Nasıl sorulurMarştan bir dize verilir; söz sanatını bulup anlama katkısını açıklaman, ya da marşı başka bir şiirle tema bakımından karşılaştırman istenir.

Tuzak“sel gibiyim” dizesini istiare sanmak; benzeyen (ben) söylendiği için teşbihtir. Karşılaştırmada iki şiiri ayrı paragraflarda anlatıp ortak ölçüt kurmamak da puan kaybettirir.

Tam puan içinSanatın adını, dizedeki iki ögesini ve kattığı anlamı yaz; karşılaştırmada aynı ölçütle en az bir benzerlik ve bir fark ver.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Şiirde tür ve tema sayfasında.

?Soru çöz söz sanatı

İstiklâl Marşı'ndaki “Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner aşarım” dizesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Benzeyen (ben, yani millet), benzetilen (sel) ve edat (gibi) dizede açıkça yer alır; bu bir teşbihtir ve milletin durdurulamaz gücünü anlatır. A benzetilen seli kişileştirilmiş varlık sanıyor; C benzeyenin (“-yim”) söylendiğini gözden kaçırıyor; D dizede öğüt değil meydan okuma var.

↕İki şiiri karşılaştırma adımlarını sırala

  1. Her ölçütte iki şiiri yan yana yaz
  2. Vardığın sonucu bir cümleyle söyle
  3. İki şiiri oku, ana duygularını belirle
  4. En az bir benzerlik ve bir fark belirle
  5. Karşılaştırma ölçütünü seç (tema, tür, şekil)
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğü İstiklâl Marşı ile tema ve tür bakımından karşılaştırınız. (10 puan)

Gurbette bir ocak tüter, benim değil,
Köyümün yolunu rüzgâra sorarım;
Bayram sabahı kapımız çalınmaz,
Annemin sesini düşlerde ararım. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki şiirde de vatana ve yurda bağlılık duygusu vardır; bu yönüyle temaları birbirine yakındır. Ancak İstiklâl Marşı'nın teması bütün bir milletin bağımsızlığı ve hürriyetidir. Dörtlükte ise yurdundan uzakta kalan bir kişinin özlemi anlatılır, yani tema gurbettir. Tür bakımından İstiklâl Marşı, Millî Mücadele'yi ve kahramanlığı anlattığı için epik; dörtlük kişisel bir duyguyu dile getirdiği için liriktir. Marşta “biz”in, dörtlükte “ben”in sesi duyulur.

  • Tema bakımından bir benzerlik ve bir farkı belirtmek — 5 puan
  • İki şiirin türünü gerekçesiyle karşılaştırmak — 5 puan

İstiklâl Marşı: dil, tür, karşılaştırma

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türk edebiyatında anı türüyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kök Türk Kitabeleri anı özellikleri taşır ama anı türündeki ilk eser Bâbürname kabul edilir; A bu yüzden yanlıştır. B, C ve D doğru bilgilerdir: Bâbürname XVI. yüzyıl eseridir, divan döneminin gezi ve şair eserlerinde anı izleri vardır, tür Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Türk edebiyatında anı

?Soru 2

Mahallenin en yaşlı ağacı olan dut, bir sabah kesilmek üzere işaretlendi. O gün çocuklar okuldan dönünce ağacın gövdesine el ele sarıldılar. Akşama doğru belediyeden gelen adamlar, testerelerini sessizce kamyona geri koydu.

Örnek metin

Bu parçanın türüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi en doğru yorumdur?

✓ B. Parçada bir tarih, gerçek bir yer adı ya da “ben” diyen bir yazar yok; yaşanabilir bir olay kurmaca bir dünyada anlatılıyor. A parçada olmayan ipuçlarını varmış gibi gösteriyor; C parçanın amacı bilgi değil duygu uyandırmak; D olay sahnede değil anlatıcıyla aktarılıyor.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Hikâye mi, anı mı?

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. “Ege Denizi” tek bir denizin adıdır; özel adın her kelimesi büyük yazılır: Ege Denizi'nde. A doğru, dağ adının her kelimesi büyük; B doğru, tarih bildirmeyen gün adı ve tek başına akrabalık adı küçük; D doğru, adla kullanılan unvan büyük harfle başlar.Kaynak: Yazım ve noktalama · Büyük harflerin kullanımı

?Soru 4

Selim her akşam balkona çıkıp karşı apartmandaki ışıkları sayardı. Binada yüz kişi yaşıyordu ama hiçbirinin adını bilmiyordu. Bir gün asansörde komşusu ona selam verdi; Selim o gece ışıkları saymadı.

Örnek metin

Bu parçanın teması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yüz kişinin yaşadığı binada kimseyi tanımamak ve bir selamın bu durumu değiştirmesi, kalabalık içindeki yalnızlığı işliyor; tema soyut bir kavramdır. A ve B olayın kendisini, yani konuya ait ayrıntıları yazıyor; C parçada hiç işlenmeyen bir şeydir.Kaynak: Hikâyede içerik · Konu ve tema

?Soru 5

Anıyı otobiyografiden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Otobiyografi kişinin kendisiyle sınırlıdır; anı ise bir döneme, çevreye ve başka insanlara açılır. A, B ve C iki türde de ortak özelliklerdir; ortak özellik iki türü birbirinden ayıramaz.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Anı, günlük, otobiyografi

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yoktur?

✓ A. “Hiçbir” bitişik, soru eki “mı” ayrı yazılmış. B'de bağlaç “de” bitişik yazılmış, doğrusu “Senin de”; C'de “herkes” bitişik yazılmalı; D'de bağlaç “ki” ayrı yazılmalı: “Duydum ki”.Kaynak: Yazım ve noktalama · Birleşik kelimeler; de, ki, mi

?Soru 7

1999 depreminin olduğu gece on yaşındaydım. Babamın beni kucaklayıp merdivenlerden nasıl indirdiğini bugün bile adım adım hatırlarım. O gece sokakta, yorgana sarılmış komşularla sabahı beklerken insanların birbirine ne kadar ihtiyaç duyduğunu ilk kez anladım.

Örnek metin

Bu parçanın anı türünden olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gerçek bir tarih, birinci kişi anlatım, “bugün bile hatırlarım” sözü ve yazarın o geceden çıkardığı ders, yaşanmış bir olayın sonradan ve kişisel bakışla anlatıldığını gösteriyor. A öğretici bilimsel metne ait; B tiyatronun özelliği; D kurmaca türlere ait, anı kurmaca değildir.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Anı (hatıra) türü

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

✓ D. Sayılar kelimeyle yazıldığında ayrı yazılır: on beş. A doğru, “gelenek” anlamında âdet şapkalı; B doğru, sıra sayısında yalnız nokta kullanılmış; C doğru, k ve g'den sonraki ince a şapkayla gösterilmiş.Kaynak: Yazım ve noktalama · Güncel yazım, şapka, sayılar

?Soru 9

Saatçi hikâyesinde Hayri Efendi'nin yeni mağazayı gördükten sonra eski saatleri “tek tek kurması” aşağıdakilerden hangisini sezdirmektedir?

✓ D. Ucuz saatlerin karşısında dükkânı erken açıp eski saatleri özenle kurması, ustanın emeğine sahip çıktığını sezdiriyor. A ve B metindeki davranışla çelişiyor; C metne dayanmıyor, saatlerin bozuk olduğuna dair hiçbir ipucu yok.Kaynak: Hikâyede içerik · Bir hikâyeyi baştan sona okumak

?Soru 10

Kasabanın tek kırtasiyesini işleten Nuri Usta, o sabah dükkânı açtığında vitrinin önünde ağlayan bir çocuk buldu. Çocuk, bayram için biriktirdiği parayla aldığı defteri yolda düşürmüştü. Nuri Usta raftan aynı defteri indirdi, “Bu, kayıp eşyalar bölümünden.” dedi.

Örnek metin

Bu parçanın hikâye türünden olduğunu gösteren özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Parçada bir sabah, bir kırtasiye önünde, iki kişi arasında yaşanabilir kısa bir olay anlatılıyor; bu hikâyenin özelliğidir. A öğretici metne ait; C anlatılanın gerçekten yaşandığını varsayıyor, oysa hikâye kurmacadır; D tiyatronun özelliği, burada olay anlatılıyor, gösterilmiyor.Kaynak: Hikâyede içerik · Hikâye nedir?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →