Hikâyenin yapı unsurları: olay örgüsü, kişiler, anlatıcı ve bakış açısı

Bir hikâye olay örgüsü, kişiler, zaman ve mekândan kurulur; bunları okura bir anlatıcı aktarır. Yapı unsurlarını bulmayı, üç bakış açısını ayırmayı, olay ve durum hikâyesini tanımayı öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YAPI · OLAY ÖRGÜSÜ

Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm ve çatışma

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstiklâl Marşı hangi şiir türüne girer, hangi söz sanatları vardır?Bağlantılı konudan (Şiir türleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstiklâl Marşı, Millî Mücadele'yi ve Türk milletinin kahramanlığını anlattığı için epik bir şiirdir; bu kahramanlığı içten bir coşkuyla söylediği için lirik bir hava da taşır. Teşbih, teşhis ve mübalağa gibi sanatlar bağımsızlık inancını güçlendirir. Aruz ölçüsüyle yazılmış, on kıtalık bir marştır.

İstiklâl Marşı: dil, tür, karşılaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyede olay örgüsü nedir, serim, düğüm ve çözüm nasıl bulunur?

Kısa cevap: Olay örgüsü, hikâyedeki olayların birbirine sebep-sonuç ilişkisiyle bağlanarak belli bir düzen içinde sıralanmasıdır. Olay hikâyesinde örgü üç bölümde ilerler: serimde kişiler, yer ve zaman tanıtılır; düğümde çatışma ortaya çıkar ve merak artar; çözümde merak giderilir, olay sonuçlanır.

Bir dizinin bölümü tam en heyecanlı yerinde biter ve sen bir sonrakini beklersin. O heyecanı yaratan şey, olayların bilinçli bir sırayla dizilmesidir.

Hikâyede içerik sayfasında bir hikâyenin konusunu, temasını ve ana düşüncesini bulmuştuk. Şimdi soru değişiyor: hikâye ne anlatıyor değil, nasıl kurulmuş? Bir hikâyeyi oluşturan parçalara yapı unsurları denir: olay örgüsü, şahıs kadrosu, mekân ve zaman. Bu parçaları okura bir anlatıcı aktarır. İlk parça, hikâyenin iskeleti olan olay örgüsüdür.

Olaylar neden birbirine bağlıdır?

Hikâyenin konusu yaşanmış ya da yaşanabilir bir olaydır, ama hikâye kurmaca bir metindir. Yazar olayları rastgele sıralamaz; her olay bir öncekinin sonucu, bir sonrakinin sebebidir. Bu sebep-sonuç zincirine olay örgüsü denir. Aşağıdaki kısa hikâyeyi bu sayfa boyunca kullanacağız.

Kasabanın son otobüsü saat altıda kalkıyordu. Elif kurstan çıktığında meydandaki saat altıyı beş geçiyordu. Kar yağmaya başlamıştı, köy yolu on iki kilometreydi ve telefonunun şarjı bitmişti. Durakta yalnız simitçi Hasan Amca vardı, tezgâhını topluyordu. Elif'in titreyen ellerine baktı, tek söz etmeden tezgâhı kenara bıraktı ve eski minibüsünün anahtarını çıkardı. Yol boyunca ikisi de konuşmadı, yalnız silecekler gıcırdadı. Köyün ışıkları göründüğünde Elif teşekkür etmek istedi; Hasan Amca çoktan geri dönmüştü.

Örnek metin: “Son Otobüs”
Gerilim düğümde yükselir, çözümde düşer; olay hikâyesinin örgüsü bu tepeyi izler.Görsel: Sınav Defteri

Serim, düğüm, çözüm

Serim giriş bölümüdür: Elif, kasaba, kış akşamı ve otobüs saati tanıtılır. Düğümde sorun belirir ve merak artar: otobüs kaçmıştır, kar yağmaktadır, telefon kapalıdır. Okur “Elif eve nasıl dönecek?” diye sorar. Çözümde bu merak giderilir: Hasan Amca Elif'i köye bırakır.

Düğümü düğüm yapan şey çatışmadır. Çatışma, karakterin istediği ile önündeki engel arasındaki gerilimdir. Bu engel bir başka kişi, toplum, doğa ya da karakterin kendi iç dünyası olabilir. Örnekte Elif eve dönmek ister; engel kar, saat ve uzak yoldur.

Akılda kalsın: Serim tanıtır, düğüm düğümler (çatışma + merak), çözüm çözer. Bölümü bulmak için sor: burada okurun merakı doğuyor mu, artıyor mu, gideriliyor mu?
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir hikâye verilir; serim, düğüm ve çözüm bölümlerini gerekçeyle göstermen ya da çatışmayı açıklaman istenir.

TuzakKişilerin tanıtıldığı bölümü düğüm, gerilimin başladığı bölümü serim sanmak; ya da her hikâyenin çözümle bittiğini düşünmek.

Tam puan içinHer bölümü metinden bir cümleyle göster ve o bölümde merakın ne olduğunu (doğuyor, artıyor, gideriliyor) yaz.

↕Olay örgüsünü sırala

  1. Okul kapısının kapanmasına üç dakika kalır.
  2. Can sınav sabahı erkenden okulun önüne gelir.
  3. Can son anda salona girer ve sınava başlar.
  4. Kimlik kartını evde unuttuğunu fark eder.
  5. Kardeşi kimliği koşarak getirir.

?Soru çöz metin · bölüm

(I) Köyün en yaşlı ceviz ağacı, okulun bahçesinde yüz yıldır duruyordu. (II) Bir sabah belediye ağacın yol için kesileceğini duyurdu. (III) Çocuklar ağacın çevresinde el ele tutuşup bekledi; iş makinesi bahçe kapısına dayandı. (IV) Sonunda yol, ağacın etrafından dolaşacak biçimde yeniden çizildi.

Bu hikâyede merakın en yüksek olduğu düğüm bölümü hangi cümlelerdir?

✓ C. II. cümlede çatışma başlar (ağaç kesilecek), III. cümlede iş makinesinin kapıya dayanmasıyla merak doruğa çıkar. A tanıtım cümlesi olan I'i düğüme katıyor; B serimi düğüm sanıyor; D merakın giderildiği çözümü düğümle karıştırıyor.
Yazılı sorusu“Son Otobüs” adlı örnek hikâyedeki çatışmayı açıklayınız. Bu çatışmanın düğüm bölümünde merakı nasıl artırdığını ve çözüm bölümünde nasıl sonuçlandığını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hikâyedeki çatışma, eve dönmek isteyen Elif ile önündeki engeller arasındadır: son otobüs kaçmıştır, kar yağmaktadır, yol uzundur ve telefonu kapalıdır. Düğümde bu engeller üst üste geldiği için okur Elif'in eve nasıl döneceğini merak eder. Çözümde simitçi Hasan Amca, tezgâhını bırakıp Elif'i minibüsüyle köye götürür. Böylece merak giderilir, çatışma bir yabancının iyiliğiyle sonuçlanır.

  • Çatışmanın taraflarını (Elif'in isteği / engeller) doğru açıklamak — 4 puan
  • Düğümde merakın nasıl arttığını göstermek — 3 puan
  • Çözümü ve çatışmanın nasıl sonuçlandığını yazmak — 3 puan

Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm

Cevabın nasıldı?
YAPI · KİŞİ, YER, ZAMAN

Şahıs kadrosu, mekân ve zaman: hikâyenin sahnesi

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâyede olay örgüsü nedir, serim, düğüm ve çözüm nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay örgüsü, hikâyedeki olayların birbirine sebep-sonuç ilişkisiyle bağlanarak belli bir düzen içinde sıralanmasıdır. Olay hikâyesinde örgü üç bölümde ilerler: serimde kişiler, yer ve zaman tanıtılır; düğümde çatışma ortaya çıkar ve merak artar; çözümde merak giderilir, olay sonuçlanır.

Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyenin yapı unsurları nelerdir: şahıs kadrosu, mekân ve zaman ne demek?

Kısa cevap: Şahıs kadrosu hikâyedeki kişilerdir: olayların merkezindeki kişi başkarakter, olayların gelişmesine katkı veren kişiler yardımcı karakterdir. Mekân olayın geçtiği yerdir, gerçek ya da kurmaca olabilir. Zaman olayların yaşandığı dilimdir (an, gün, mevsim) ve hikâyenin ihtiyacına göre uzayıp kısalabilir.

Aynı tartışma okul kantininde gürültüyle, gece bir hastane koridorunda fısıltıyla yaşanır. Yer ve zaman değişince insanlar da başka türlü konuşur.

Şahıs kadrosu: kim var, kim merkezde?

Hikâyedeki kişilerin tümüne şahıs kadrosu denir. Olayların merkezinde duran kişi başkarakterdir; “Son Otobüs”te bu kişi Elif'tir. Başkarakterin yanında olayların gidişini etkileyen kişilere yardımcı karakter denir: Hasan Amca bir yardımcı karakterdir, ama çözümü o getirir.

Yazar kişilerini iki yoldan tanıtır. Fiziksel özellikler görünüşü verir: yaş, kıyafet, el, yüz. Ruhsal özellikler ise karakterin iç dünyasını gösterir: korkusu, utangaçlığı, merhameti. Hasan Amca'nın hiç konuşmadan tezgâhını bırakması, yazarın ona dair tek söz etmeden sessiz bir iyiliksever olduğunu göstermesidir.

Mekân: yalnız bir dekor değil

Mekân olayın geçtiği yerdir. Yazar onu gerçek dünyadan alabilir (ev, otobüs durağı, çarşı, vapur) ya da hayal gücüyle kurabilir. Mekân olaylarla ve kişilerle doğrudan ilişkilidir. Karlı ve boş bir meydan, Elif'in çaresizliğini büyütür; aynı sahne yazın kalabalık bir çarşıda geçse gerilim doğmazdı.

Zaman: uzayan ve kısalan

Olaylar bir zaman diliminde geçer: an, saat, gün, mevsim, yıl. Zaman da olayları doğrudan etkiler; akşam ve kış, otobüsün kaçmasını bir felakete dönüştürür. Hikâyede zaman saatin akışına uymak zorunda değildir. Yazar yıllar süren bir dönemi bir cümleyle geçebilir, birkaç saniyelik bir anı bir sayfa boyunca uzatabilir. “Yol boyunca ikisi de konuşmadı” cümlesi yarım saatlik yolculuğu tek satıra sığdırır.

Yapı unsurları “Son Otobüs”te
UnsurSorulacak soruÖrnekte
BaşkarakterOlaylar kimin etrafında dönüyor?Elif
Yardımcı karakterGidişi kim etkiliyor?Hasan Amca
MekânNerede geçiyor?Kasaba meydanı, köy yolu
ZamanNe zaman geçiyor?Bir kış akşamı, altıyı beş geçe
Akılda kalsın: Mekân ve zaman yalnızca “nerede, ne zaman?” sorusunun cevabı değildir; karakterin ruh hâlini ve olayın gerilimini de belirler.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir; başkarakteri ve yardımcı karakteri, mekânı ve zamanı belirlemen, mekân ya da zamanın karakterin davranışına etkisini açıklaman istenir.

TuzakEn çok konuşan ya da sonu getiren kişiyi başkarakter sanmak; başkarakter olayların merkezindeki kişidir.

Tam puan içinUnsuru adlandırmakla kalma, olaya ya da karaktere etkisini metinden bir ayrıntıyla göster.

?Soru çöz metin · yapı unsuru

Bayram sabahıydı ama Mehmet Dede'nin evinde ses yoktu. Torunları bu yıl şehirden gelememişti. Dede, eski ceviz sandığın üstündeki fotoğrafları tek tek sildi, çayını iki bardağa koydu. Komşunun oğlu Murat kapıyı çaldığında ikinci bardak boşa gitmedi.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Olayların merkezinde Mehmet Dede vardır; Murat sona katkı veren yardımcı karakterdir, bu yüzden A söylenemez. B doğru, bayram kalabalık beklenen bir zamandır ve sessizliği büyütür; C doğru, ev gerçek bir mekândır; D doğru, fotoğrafları silmesi ve iki bardak çay koyması özlemini gösterir.

⇄Örneği yapı unsuruyla eşleştir yapı

Yazılı sorusuAşağıdaki parçada mekânın ve zamanın karakterin ruh hâline etkisini açıklayınız. (10 puan)

Hastanenin üçüncü katında, gece yarısını geçmişti. Koridorun ışıkları yarı yarıya kısılmış, yalnız makinelerin düzenli sesi duyuluyordu. Selim babasının yattığı odanın kapısına her yaklaştığında durdu, ellerini ovuşturdu, içeri girmeden geri döndü. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Olaylar gece yarısı, bir hastane koridorunda geçmektedir. Loş ışıklar ve yalnız makinelerin duyulduğu sessizlik, Selim'in kaygısını ve yalnızlığını büyütür. Gecenin geç saati, yardım isteyebileceği kimsenin olmadığını hissettirir. Selim'in kapıya yaklaşıp geri dönmesi ve ellerini ovuşturması, bu ortamın içinde yaşadığı korkuyu ve kararsızlığı gösterir.

  • Mekânı ve zamanı doğru belirlemek — 2 puan
  • Mekânın ruh hâline etkisini metinden ayrıntıyla açıklamak — 4 puan
  • Zamanın ruh hâline etkisini açıklamak ve davranışla ilişkilendirmek — 4 puan

Şahıs kadrosu, mekân, zaman

Cevabın nasıldı?
YAPI · ANLATICI VE BAKIŞ AÇISI

Anlatıcı ve bakış açısı: hikâyeyi kimin gözünden okuyoruz?

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâyenin yapı unsurları nelerdir: şahıs kadrosu, mekân ve zaman ne demek?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şahıs kadrosu hikâyedeki kişilerdir: olayların merkezindeki kişi başkarakter, olayların gelişmesine katkı veren kişiler yardımcı karakterdir. Mekân olayın geçtiği yerdir, gerçek ya da kurmaca olabilir. Zaman olayların yaşandığı dilimdir (an, gün, mevsim) ve hikâyenin ihtiyacına göre uzayıp kısalabilir.

Şahıs kadrosu, mekân, zaman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyede bakış açısı nedir, hâkim, gözlemci ve kahraman anlatıcı nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Anlatıcı, olayları okura aktaran ve yazarın kurguladığı bir hikâye unsurudur; yazarın kendisi değildir. Olayların kimin gözünden ve ne kadar bilinerek anlatıldığı bakış açısını oluşturur. Üç bakış açısı vardır: her şeyi bilen hâkim (ilahi), yalnız görüneni aktaran gözlemci (müşahit) ve olayların içindeki kişinin anlattığı kahraman anlatıcının bakış açısı.

Aynı maçı stadın en tepesindeki kamera, kenardaki bir seyirci ve sahadaki bir oyuncu bambaşka anlatır. Biri her şeyi görür, biri yalnız önünü, öbürü yalnız kendi yaşadığını.

Anlatıcı yazar değildir

Anı ve öğretici metin sayfasında anıyı anlatanın yazarın kendisi olduğunu gördük; çünkü anıdaki olaylar gerçekten yaşanmıştır. Hikâye ise kurmacadır. Yazar anlatma görevini kurguladığı bir anlatıcıya verir. Bu anlatıcı tıpkı kişiler, zaman ve mekân gibi yazarın yarattığı bir unsurdur. Hikâye “ben” diye anlatılsa bile o “ben” yazar değil, hikâyedeki bir kişidir.

Olayların anlatıcı tarafından nasıl ve ne kadar bilinerek aktarıldığına bakış açısı denir. En kolay ayırt etme yolu, aynı sahneyi üç farklı anlatıcının ağzından okumaktır.

Aynı sahne, üç anlatıcı

Hâkim: Hasan Amca kızın titreyen ellerine baktı. Yıllar önce kendi kızının da bu yolda üşüdüğünü hatırladı. Elif ise yabancı bir minibüse binmekten korkuyor, ama korkusunu belli etmemeye çalışıyordu.

Gözlemci: Yaşlı adam kızın ellerine baktı. Tezgâhı kenara itti, anahtarı çıkardı. Kız bir an durakladı, sonra minibüsün kapısını açıp bindi.

Kahraman anlatıcı: Ellerimin titrediğini fark ettiğinde utandım. Simitçi tek söz etmeden anahtarını çıkardı. Ne düşündüğünü bilmiyordum; yalnızca o anda ona güvenmek zorunda olduğumu biliyordum.

Üç bakış açısını ayırt etme
Bakış açısıAnlatıcı ne bilir?Şahısİpucu
Hâkim (ilahi)Her şeyi: kişilerin geçmişi, geleceği, düşünceleri3. kişiBirden çok kişinin aklından geçeni söyler
Gözlemci (müşahit)Yalnız görüp duyduğunu3. kişiKamera gibi; duygu ve düşünce yorumu yok
Kahraman anlatıcıYaşadığı ve gözlemleyebildiği kadarını1. kişi (ben)Başkalarının içini bilemez, tahmin eder

Hâkim anlatıcının bilmediği hiçbir şey yoktur; iki kişinin de içinden geçeni söyler. Gözlemci anlatıcı olayların tarafsız tanığıdır, kimsenin aklını okuyamaz. Kahraman anlatıcı ise kendi duygularını bilir ama “Ne düşündüğünü bilmiyordum” der; bilgisi yaşadığı kadardır.

Akılda kalsın: Herkesin içini biliyor → hâkim. Kimsenin içini bilmiyor → gözlemci. Yalnız kendi içini biliyor, “ben” diyor → kahraman anlatıcı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir parça verilir; anlatıcının bakış açısını belirleyip gerekçesini yazman, ya da parçayı başka bir bakış açısıyla yeniden yazman istenir.

Tuzak3. kişiyle anlatılan her parçayı hâkim sanmak; anlatıcı kişilerin düşüncelerine hiç girmiyorsa bakış açısı gözlemcidir. Bir de “ben” diyen anlatıcıyı yazarla karıştırmak puan kaybettirir.

Tam puan içinBakış açısının adını, anlatıcının şahsını ve ne kadar bildiğini gösteren bir cümleyi birlikte yaz.

⇄Parçayı bakış açısıyla eşleştir metin

?Soru çöz metin · bakış açısı

Kadın pazarın en ucundaki tezgâha geldi. Domatesleri tek tek eline alıp bıraktı. Satıcı bir şey söyledi, kadın gülümsedi. Fileye üç domates koyup parayı uzattı ve kalabalığa karıştı.

Bu parçanın anlatıcısı ve bakış açısı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Anlatıcı kadının ve satıcının ne düşündüğünü söylemez, satıcının sözünü bile bilmez; yalnız davranışları aktarır. A 3. kişi anlatımı “her şeyi bilmek” sanıyor; B parçada “ben” diyen bir anlatıcı yok; C kurmaca bir metindeki anlatıcıyı yazarla karıştırıyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki parçanın bakış açısını belirleyiniz ve gerekçesini yazınız. Ardından parçayı kahraman anlatıcının bakış açısıyla, iki cümle olarak yeniden yazınız. (10 puan)

Ayşe sahneye çıktığında bütün salon sustu. Kimse bilmiyordu ama Ayşe o sabah sesinin kısıldığını fark etmişti. Babası ise ön sırada, kızının şarkının ortasında duracağından korkuyordu. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parçada hâkim (ilahi) bakış açısı vardır. Anlatıcı, kimsenin bilmediği bir şeyi (Ayşe'nin sesinin kısıldığını) ve hem Ayşe'nin hem babasının içinden geçenleri bilmektedir. Kahraman anlatıcıyla: “Sahneye çıktığımda bütün salon sustu. O sabah sesimin kısıldığını kimseye söylememiştim; babamın ön sırada ne düşündüğünü ise bilmiyordum.”

  • Bakış açısını doğru belirlemek — 3 puan
  • Gerekçede birden çok kişinin iç dünyasının bilinmesini göstermek — 3 puan
  • Birinci kişiyle, anlatıcının başkalarının içini bilmediği biçimde yeniden yazmak — 4 puan

Anlatıcı ve üç bakış açısı

Cevabın nasıldı?
HİKÂYE TÜRLERİ · MAUPASSANT VE ÇEHOV

Olay hikâyesi mi, durum hikâyesi mi? İki ayrı kuruluş

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâyede bakış açısı nedir, hâkim, gözlemci ve kahraman anlatıcı nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatıcı, olayları okura aktaran ve yazarın kurguladığı bir hikâye unsurudur; yazarın kendisi değildir. Olayların kimin gözünden ve ne kadar bilinerek anlatıldığı bakış açısını oluşturur. Üç bakış açısı vardır: her şeyi bilen hâkim (ilahi), yalnız görüneni aktaran gözlemci (müşahit) ve olayların içindeki kişinin anlattığı kahraman anlatıcının bakış açısı.

Anlatıcı ve üç bakış açısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, temsilcileri kimlerdir?

Kısa cevap: Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) bir olay serim, düğüm ve çözümle gelişir, merak sonunda giderilir; Ömer Seyfettin ve Refik Halit Karay bu tarzdadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ve bir ruh hâli anlatılır, son okura bırakılır. Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal bu tarzın temsilcileridir.

Bazı videolar “sonunda ne olacak?” diye seni sonuna kadar izletir; bazıları ise yalnız bir sokağın sabahını gösterir ve aklında bir duygu bırakır. Hikâyenin de bu iki yolu vardır.

Olay hikâyesi: merak ve sonuç

Olay hikâyesinde anlatının merkezinde bir olay vardır. Olay, ilk konuda gördüğün serim-düğüm-çözüm çizgisini izler. Okur sürekli “sonra ne olacak?” diye sorar ve çözümde cevabını alır. Dünya edebiyatında bu türün ilk örneklerini Fransız yazar Maupassant (Mopasan) verdiği için Maupassant tarzı hikâye de denir. “Son Otobüs” bir olay hikâyesidir: sorun, gerilim ve sonuç bellidir.

Durum hikâyesi: bir kesit, bir duygu

Durum hikâyesinde olay ön planda değildir. Yazar hayattan kısa bir kesit, bir insanın bir anını ya da ruh hâlini anlatır. Merak ve heyecan yerine duygu ve atmosfer öne çıkar. Belirgin bir serim-düğüm-çözüm yoktur; hikâye çoğu zaman bir sonuca bağlanmadan biter ve sonu okurun hayal gücüne bırakılır. Bu türün ilk örneklerini Rus yazar Çehov verdiği için Çehov tarzı hikâye adı da kullanılır.

Olay hikâyesi ve durum hikâyesi
ÖlçütOlay hikâyesiDurum hikâyesi
MerkezOlayDurum, an, ruh hâli
KuruluşSerim, düğüm, çözümBelirgin bölümler yok
OkurdaMerak ve heyecanDuygu ve düşünce
SonMerak giderilirÇoğu zaman okura bırakılır
Diğer adıMaupassant tarzıÇehov tarzı
Türk temsilcileriÖmer Seyfettin, Refik Halit Karay, Reşat Nuri GüntekinSait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal, Tarık Buğra

Türk hikâyesinin kısa yolculuğu

Batılı anlamda hikâye Türk edebiyatına XIX. yüzyılın ikinci yarısında girdi. İlk telif hikâyeleri Ahmet Mithat Efendi yazdı; Batılı tarzda ilk küçük hikâyeler Samipaşazade Sezai'nin Küçük Şeyler adlı kitabındadır. Millî Edebiyat Dönemi'nde Anadolu ve Türk tarihi konuları öne çıktı. Cumhuriyet'le birlikte konular çeşitlendi; 1950'lerden sonra köyden kente göç ve işçi hayatı hikâyeye girdi.

Akılda kalsın: Okurken “sonra ne olacak?” diye soruyorsan olay hikâyesi; okuduktan sonra “ne hissettim?” diye düşünüyorsan durum hikâyesi. Maupassant = merak, Çehov = çizilmiş bir an.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir; olay hikâyesi mi durum hikâyesi mi olduğunu iki gerekçeyle yazman, ya da iki parçayı bu yönden karşılaştırman istenir.

Tuzakİçinde bir şey olan (birinin yürümesi, konuşması) her parçayı olay hikâyesi saymak; ölçüt, merakın ve serim-düğüm-çözüm düzeninin bulunup bulunmadığıdır.

Tam puan içinTürün adını, kuruluşu (bölümler var/yok) ve sonun nasıl bittiğini birlikte yaz.

▭Boşluk doldurma tür

Olayın serim, düğüm ve çözümle geliştiği hikâyeye tarzı hikâye denir. Hayattan bir kesiti anlatan durum hikâyesi ise tarzı olarak bilinir. Türk edebiyatında durum hikâyesinin önemli temsilcilerinden biri Abasıyanık'tır.

MaupassantÇehovSait FaikÖmer SeyfettinAhmet Mithat

?Soru çöz metin · hikâye türü

Vapur Kadıköy'e yanaşırken yaşlı balıkçı yine korkuluğa dayanmış, martılara simit atıyordu. Her sabah aynı saatte, aynı yerde. Kimse ona kimi beklediğini sormadı. Vapur boşaldı, martılar dağıldı; o hâlâ denize bakıyordu.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Parçada çatışma ya da sonuçlanan bir olay yok; bir adamın her sabahki yalnızlığı anlatılıyor ve “kimi bekliyor?” sorusu okura bırakılıyor. A ve D durum hikâyesini olay hikâyesiyle karıştırıyor; C parçada giderilen bir merak yok, son açık kalıyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki parçanın olay hikâyesi mi durum hikâyesi mi olduğunu belirleyiniz. Görüşünüzü iki gerekçeyle açıklayınız. (10 puan)

Kar yağıyordu. Köy okulunun sobası bu sabah da tütmüştü. Öğretmen pencerenin önünde durmuş, bahçedeki küçük ayak izlerine bakıyordu. Çocuklar sıralarına oturdu; dışarıda kar, içeride tebeşirin sesi. Öğretmen o sabah ders anlatmadı, yalnızca çocukların yüzlerine baktı. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parça bir durum hikâyesidir. Birinci gerekçe: parçada bir çatışma, gelişen ve sonuçlanan bir olay yoktur; köy okulunda kar yağan bir sabahın kesiti anlatılır. İkinci gerekçe: merak yerine bir duygu ve atmosfer öne çıkar. Öğretmenin neden ders anlatmayıp çocuklara baktığı açıklanmaz, yorum okura bırakılır.

  • Türü doğru belirlemek — 2 puan
  • Birinci gerekçe (olay/çatışma ve serim-düğüm-çözüm yokluğu) — 4 puan
  • İkinci gerekçe (duygu ve atmosfer, sonun okura bırakılması) — 4 puan

Olay hikâyesi, durum hikâyesi

Cevabın nasıldı?
ÇÖZÜMLEME · YAPI VE ANLAM

Yapı unsurları temayı nasıl taşır? Hikâyeyi çözümlemek

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlay hikâyesi ile durum hikâyesi arasındaki fark nedir, temsilcileri kimlerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Olay hikâyesinde (Maupassant tarzı) bir olay serim, düğüm ve çözümle gelişir, merak sonunda giderilir; Ömer Seyfettin ve Refik Halit Karay bu tarzdadır. Durum hikâyesinde (Çehov tarzı) olay geri plandadır; hayattan bir kesit ve bir ruh hâli anlatılır, son okura bırakılır. Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal bu tarzın temsilcileridir.

Olay hikâyesi, durum hikâyesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyenin yapı unsurları temaya nasıl katkı sağlar?

Kısa cevap: Hikâyede yapı unsurları temaya hizmet eder. Yazar zamanı, mekânı, kişileri, olay örgüsünü ve bakış açısını temayı en güçlü biçimde hissettirecek şekilde seçer. Hikâyeyi çözümlerken her unsuru bulmak yetmez; o unsurun temaya ne kattığını da göstermek gerekir.

Bir futbol takımında kaleci, defans ve forvet ayrı işler yapar ama hepsi aynı amaca, gole hizmet eder. Hikâyede de her unsur tek bir amaca çalışır: temayı okura hissettirmek.

Çözümleme: parçalar ve aralarındaki ilişki

Bir hikâyeyi çözümlemek, onu parçalarına ayırıp bu parçaların birbiriyle ve temayla ilişkisini göstermektir. Önceki konularda parçaları tek tek tanıdın. Şimdi “Son Otobüs”e geri dönüp her parçanın neden öyle seçildiğini soralım. Hikâyenin teması karşılık beklemeyen iyiliktir.

“Son Otobüs”te unsurların temaya katkısı
UnsurSeçimTemaya katkısı
ZamanKış akşamı, son otobüs kaçmışÇaresizliği artırır, iyiliği daha değerli kılar
MekânBoş meydan, uzak köy yoluYardım edecek başka kimsenin olmadığını gösterir
Yardımcı karakterHiç konuşmayan simitçiİyiliğin gösterişsiz ve karşılıksız olduğunu vurgular
ÇözümTeşekkür edilemeden dönüşİyiliğin karşılık beklemediğini somutlaştırır

Yazar hikâyeyi yaz öğleninde, kalabalık bir çarşıda geçirseydi Elif'e yardım etmek sıradan bir nezaket olurdu. Hasan Amca konuşkan biri olsaydı ve teşekkür bekleseydi, tema “karşılıksız iyilik”ten uzaklaşırdı. Demek ki unsurlar rastgele değil, temaya göre seçilmiştir.

Bakış açısının katkısı

Bakış açısı da anlamı değiştirir. Hikâye gözlemci anlatıcıyla anlatılırsa Hasan Amca'nın neden yardım ettiğini bilemeyiz; bu sessizlik onun iyiliğini daha gizemli ve etkili kılar. Hâkim anlatıcı onun kızını hatırladığını söylerse iyilik açıklanır, ama gizem kaybolur.

Halk hikâyesinde şiirin yeri

Halk hikâyeleri yapı bakımından farklıdır: nazım ile nesir birlikte kullanılır. Olaylar düzyazıyla anlatılır, duygunun yoğunlaştığı yerlerde kahraman sazını alıp türkü söyler. Kerem ile Aslı bu yapının bilinen örneğidir. Şiir, olayı ilerletmekten çok kahramanın acısını ve özlemini yoğunlaştırır.

Akılda kalsın: Çözümleme cümlesinin kalıbı: “Yazar … seçmiştir; bu seçim … duygusunu / düşüncesini güçlendirir.” Unsur + seçim + temaya katkı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye ya da parça verilir; zaman, mekân ya da kişilerin temaya katkısını açıklaman istenir.

TuzakYalnız unsuru adlandırıp bırakmak (“mekân köydür”); soru katkıyı ister.

Tam puan içinUnsuru metinden göster, yazarın seçimini belirt ve bu seçimin temayı nasıl güçlendirdiğini bir neden-sonuç cümlesiyle yaz.

?Soru çöz yapı · tema

Bir hikâyede, yıllardır görüşmeyen iki kardeş babalarının cenazesinden sonra boşalmış baba evinde, elektriklerin kesildiği yağmurlu bir gecede yalnız kalır. Mum ışığında eski fotoğraflara bakarken ilk kez konuşmaya başlarlar.

Bu hikâyede mekân ve zamanın seçimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Baba evi ortak geçmişi, kesilen elektrik dış dünyayı uzaklaştırır; kardeşler yalnız kalıp konuşmak zorunda kalır, bu da yakınlaşma temasını güçlendirir. A unsurun temaya katkısını görmezden geliyor; B parçada uzaklaşma değil yakınlaşma var; D gerçek bir mekânın kurmacayı ortadan kaldırdığını sanıyor, oysa hikâye mekân gerçek olsa da kurmacadır.

⇄Seçimi temaya katkısıyla eşleştir çözümleme

Yazılı sorusuAşağıdaki parçada yazarın mekân ve kişi seçiminin hikâyenin temasına katkısını açıklayınız. (10 puan)

Büyükşehrin en kalabalık metro istasyonunda, sabah sekizde yüzlerce insan birbirine çarpa çarpa yürüyordu. Kimse yerdeki çocuğun düşürdüğü kitapları görmedi. Yalnızca eline bastonunu almış yaşlı bir kadın durdu, eğildi ve kitapları tek tek topladı. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hikâyenin teması büyük şehirde insanların birbirine yabancılaşması ve buna rağmen var olan duyarlılıktır. Yazar mekân olarak sabah saatinde kalabalık bir metro istasyonunu seçmiştir; bu seçim yüzlerce insanın arasında bile kimsenin kimseyi görmediğini, yani yabancılaşmayı güçlendirir. Kişi olarak ise eğilmekte zorlanacak, bastonlu yaşlı bir kadını seçmiştir. Kalabalığın yapmadığını en zor durumdaki kişinin yapması, duyarlılığın değerini vurgular.

  • Temayı doğru belirlemek — 2 puan
  • Mekân seçiminin temaya katkısını açıklamak — 4 puan
  • Kişi seçiminin temaya katkısını açıklamak — 4 puan

Yapı unsurlarının temaya katkısı

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Hikâye ve romanın unsurları sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

I. Bir masalda üç kardeşin dev ile karşılaşması anlatılıyor.
II. Bir makalede iklim değişikliğinin tarıma etkisi verilerle açıklanıyor.
III. Bir oyun metninde iki komşunun tartışması sahne için yazılmış.

Bu metinler sırasıyla hangi gruplara girer?

✓ A. Masal olayı anlatıcıyla aktarır (anlatmaya bağlı), makale bilgi verir (öğretici), oyun metni sahnede gösterilir (göstermeye bağlı). B masal ile tiyatroyu yer değiştiriyor; C makaleyi şiirin grubuna koyuyor; D masalı öğretici sanıyor.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Edebî ve öğretici metin grupları

?Soru 2

Okul bahçesinde son zil çaldı bugün,
Sıralar boşaldı, tebeşir tozu kaldı;
Panoda solmuş bir resim, köşede top,
Bir yaz daha geldi, arkadaşlar dağıldı.

Örnek metin

Bu dörtlüğe egemen olan duygu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Boşaldı”, “solmuş”, “dağıldı” sözcükleri bir sona ve ayrılığa duyulan hüznü taşır. A yalnız “yaz geldi” bilgisine bakıp duygu sözcüklerini atlıyor; C nesneleri şiirin duygusu sanıyor, eşyalar burada boşluğun işaretidir; D şiirde hiç olmayan bir alayı metne ekliyor.Kaynak: Şiir türleri · Şiirin içeriği: tema ve ana duygu

?Soru 3

Selim her akşam balkona çıkıp karşı apartmandaki ışıkları sayardı. Binada yüz kişi yaşıyordu ama hiçbirinin adını bilmiyordu. Bir gün asansörde komşusu ona selam verdi; Selim o gece ışıkları saymadı.

Örnek metin

Bu parçanın teması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yüz kişinin yaşadığı binada kimseyi tanımamak ve bir selamın bu durumu değiştirmesi, kalabalık içindeki yalnızlığı işliyor; tema soyut bir kavramdır. A ve B olayın kendisini, yani konuya ait ayrıntıları yazıyor; C parçada hiç işlenmeyen bir şeydir.Kaynak: Hikâyede içerik · Konu ve tema

?Soru 4

Nöbet yerinde yıldızları sayarım,
Annemin sesini rüzgârda ararım;
Bir mektup gelse köyün kokusuyla,
Gecenin en uzun yerinde açarım.

Örnek metin

Bu dörtlüğün türü ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Konuşan asker kahramanlığını değil, annesine ve köyüne duyduğu özlemi anlatıyor; bu kişisel duygu şiiri lirik yapar. A konuşanın asker olmasını içerikle karıştırıyor; B şiirde olmayan bir öğüdü ekliyor; C köyü özlemin nesnesi değil, şiirin asıl konusu sanıyor.Kaynak: Şiir türleri · Lirik ve epik şiir

?Soru 5

İstiklâl Marşı'ndaki “Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner aşarım” dizesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Benzeyen (ben, yani millet), benzetilen (sel) ve edat (gibi) dizede açıkça yer alır; bu bir teşbihtir ve milletin durdurulamaz gücünü anlatır. A benzetilen seli kişileştirilmiş varlık sanıyor; C benzeyenin (“-yim”) söylendiğini gözden kaçırıyor; D dizede öğüt değil meydan okuma var.Kaynak: Şiir türleri · İstiklâl Marşı: dil, tür, karşılaştırma

?Soru 6

Kasabanın tek kırtasiyesini işleten Nuri Usta, o sabah dükkânı açtığında vitrinin önünde ağlayan bir çocuk buldu. Çocuk, bayram için biriktirdiği parayla aldığı defteri yolda düşürmüştü. Nuri Usta raftan aynı defteri indirdi, “Bu, kayıp eşyalar bölümünden.” dedi.

Örnek metin

Bu parçanın hikâye türünden olduğunu gösteren özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Parçada bir sabah, bir kırtasiye önünde, iki kişi arasında yaşanabilir kısa bir olay anlatılıyor; bu hikâyenin özelliğidir. A öğretici metne ait; C anlatılanın gerçekten yaşandığını varsayıyor, oysa hikâye kurmacadır; D tiyatronun özelliği, burada olay anlatılıyor, gösterilmiyor.Kaynak: Hikâyede içerik · Hikâye nedir?

?Soru 7

Ahmet sınıfın en hızlı koşucusuydu ve kimseyle takım olmak istemezdi. Bayrak yarışında ise üç arkadaşı yavaş kaldı, Ahmet ne kadar hızlı koşsa da takımı sonuncu oldu. Ertesi hafta antrenmana herkesten önce geldi; bu kez arkadaşlarına bayrağı nasıl daha hızlı vereceklerini gösteriyordu.

Örnek metin

Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ahmet'in tek başına hızlı olmasının yetmediği, sonunda yeteneğini arkadaşlarıyla paylaştığı görülüyor; yazarın yargısı budur. A başlangıçtaki bir ayrıntıyı, yani yardımcı bir bilgiyi yazıyor; B temayı tek kavramla veriyor, yargı değil; D metinden çıkarılamayan bir bilgidir.Kaynak: Hikâyede içerik · Ana düşünce ve yardımcı düşünce

?Soru 8

Türk edebiyatında anı türüyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kök Türk Kitabeleri anı özellikleri taşır ama anı türündeki ilk eser Bâbürname kabul edilir; A bu yüzden yanlıştır. B, C ve D doğru bilgilerdir: Bâbürname XVI. yüzyıl eseridir, divan döneminin gezi ve şair eserlerinde anı izleri vardır, tür Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Türk edebiyatında anı

?Soru 9

Garb'ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar;
Benim îman dolu göğsüm gibi serhaddim var.

Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı (4. kıta)

Bu dizelerde vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir? (Garb: Batı; âfâk: ufuklar; serhat: sınır)

✓ C. Şair, Batı'nın “çelik zırhlı duvar” ile simgelenen gücünü milletin “îman dolu göğsü” ile karşılaştırır ve asıl sınırın iman olduğunu söyler. A dizelerde olmayan bir hedefi ekliyor; B çelik duvarı düşmana değil bize ait sanıyor; D dizelerde barıştan hiç söz edilmiyor.Kaynak: Şiir türleri · İstiklâl Marşı: tema, ana duygu, hitap

?Soru 10

Mahallenin en yaşlı ağacı olan dut, bir sabah kesilmek üzere işaretlendi. O gün çocuklar okuldan dönünce ağacın gövdesine el ele sarıldılar. Akşama doğru belediyeden gelen adamlar, testerelerini sessizce kamyona geri koydu.

Örnek metin

Bu parçanın türüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi en doğru yorumdur?

✓ B. Parçada bir tarih, gerçek bir yer adı ya da “ben” diyen bir yazar yok; yaşanabilir bir olay kurmaca bir dünyada anlatılıyor. A parçada olmayan ipuçlarını varmış gibi gösteriyor; C parçanın amacı bilgi değil duygu uyandırmak; D olay sahnede değil anlatıcıyla aktarılıyor.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Hikâye mi, anı mı?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →