Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm ve çatışma
MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİstiklâl Marşı hangi şiir türüne girer, hangi söz sanatları vardır?Bağlantılı konudan (Şiir türleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İstiklâl Marşı, Millî Mücadele'yi ve Türk milletinin kahramanlığını anlattığı için epik bir şiirdir; bu kahramanlığı içten bir coşkuyla söylediği için lirik bir hava da taşır. Teşbih, teşhis ve mübalağa gibi sanatlar bağımsızlık inancını güçlendirir. Aruz ölçüsüyle yazılmış, on kıtalık bir marştır.
İstiklâl Marşı: dil, tür, karşılaştırma
✎Konu anlatımı
Hikâyede olay örgüsü nedir, serim, düğüm ve çözüm nasıl bulunur?
Kısa cevap: Olay örgüsü, hikâyedeki olayların birbirine sebep-sonuç ilişkisiyle bağlanarak belli bir düzen içinde sıralanmasıdır. Olay hikâyesinde örgü üç bölümde ilerler: serimde kişiler, yer ve zaman tanıtılır; düğümde çatışma ortaya çıkar ve merak artar; çözümde merak giderilir, olay sonuçlanır.Bir dizinin bölümü tam en heyecanlı yerinde biter ve sen bir sonrakini beklersin. O heyecanı yaratan şey, olayların bilinçli bir sırayla dizilmesidir.
Hikâyede içerik sayfasında bir hikâyenin konusunu, temasını ve ana düşüncesini bulmuştuk. Şimdi soru değişiyor: hikâye ne anlatıyor değil, nasıl kurulmuş? Bir hikâyeyi oluşturan parçalara yapı unsurları denir: olay örgüsü, şahıs kadrosu, mekân ve zaman. Bu parçaları okura bir anlatıcı aktarır. İlk parça, hikâyenin iskeleti olan olay örgüsüdür.
Olaylar neden birbirine bağlıdır?
Hikâyenin konusu yaşanmış ya da yaşanabilir bir olaydır, ama hikâye kurmaca bir metindir. Yazar olayları rastgele sıralamaz; her olay bir öncekinin sonucu, bir sonrakinin sebebidir. Bu sebep-sonuç zincirine olay örgüsü denir. Aşağıdaki kısa hikâyeyi bu sayfa boyunca kullanacağız.
Kasabanın son otobüsü saat altıda kalkıyordu. Elif kurstan çıktığında meydandaki saat altıyı beş geçiyordu. Kar yağmaya başlamıştı, köy yolu on iki kilometreydi ve telefonunun şarjı bitmişti. Durakta yalnız simitçi Hasan Amca vardı, tezgâhını topluyordu. Elif'in titreyen ellerine baktı, tek söz etmeden tezgâhı kenara bıraktı ve eski minibüsünün anahtarını çıkardı. Yol boyunca ikisi de konuşmadı, yalnız silecekler gıcırdadı. Köyün ışıkları göründüğünde Elif teşekkür etmek istedi; Hasan Amca çoktan geri dönmüştü.
Örnek metin: “Son Otobüs”
Serim, düğüm, çözüm
Serim giriş bölümüdür: Elif, kasaba, kış akşamı ve otobüs saati tanıtılır. Düğümde sorun belirir ve merak artar: otobüs kaçmıştır, kar yağmaktadır, telefon kapalıdır. Okur “Elif eve nasıl dönecek?” diye sorar. Çözümde bu merak giderilir: Hasan Amca Elif'i köye bırakır.
Düğümü düğüm yapan şey çatışmadır. Çatışma, karakterin istediği ile önündeki engel arasındaki gerilimdir. Bu engel bir başka kişi, toplum, doğa ya da karakterin kendi iç dünyası olabilir. Örnekte Elif eve dönmek ister; engel kar, saat ve uzak yoldur.
Nasıl sorulurKısa bir hikâye verilir; serim, düğüm ve çözüm bölümlerini gerekçeyle göstermen ya da çatışmayı açıklaman istenir.
TuzakKişilerin tanıtıldığı bölümü düğüm, gerilimin başladığı bölümü serim sanmak; ya da her hikâyenin çözümle bittiğini düşünmek.
Tam puan içinHer bölümü metinden bir cümleyle göster ve o bölümde merakın ne olduğunu (doğuyor, artıyor, gideriliyor) yaz.
↕Olay örgüsünü sırala
- Okul kapısının kapanmasına üç dakika kalır.
- Can sınav sabahı erkenden okulun önüne gelir.
- Can son anda salona girer ve sınava başlar.
- Kimlik kartını evde unuttuğunu fark eder.
- Kardeşi kimliği koşarak getirir.
?Soru çöz metin · bölüm
(I) Köyün en yaşlı ceviz ağacı, okulun bahçesinde yüz yıldır duruyordu. (II) Bir sabah belediye ağacın yol için kesileceğini duyurdu. (III) Çocuklar ağacın çevresinde el ele tutuşup bekledi; iş makinesi bahçe kapısına dayandı. (IV) Sonunda yol, ağacın etrafından dolaşacak biçimde yeniden çizildi.
Bu hikâyede merakın en yüksek olduğu düğüm bölümü hangi cümlelerdir?
Yazılı sorusu“Son Otobüs” adlı örnek hikâyedeki çatışmayı açıklayınız. Bu çatışmanın düğüm bölümünde merakı nasıl artırdığını ve çözüm bölümünde nasıl sonuçlandığını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Hikâyedeki çatışma, eve dönmek isteyen Elif ile önündeki engeller arasındadır: son otobüs kaçmıştır, kar yağmaktadır, yol uzundur ve telefonu kapalıdır. Düğümde bu engeller üst üste geldiği için okur Elif'in eve nasıl döneceğini merak eder. Çözümde simitçi Hasan Amca, tezgâhını bırakıp Elif'i minibüsüyle köye götürür. Böylece merak giderilir, çatışma bir yabancının iyiliğiyle sonuçlanır.
- Çatışmanın taraflarını (Elif'in isteği / engeller) doğru açıklamak — 4 puan
- Düğümde merakın nasıl arttığını göstermek — 3 puan
- Çözümü ve çatışmanın nasıl sonuçlandığını yazmak — 3 puan
Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm