Türkçenin ses bilgisi: ünlü uyumu ve ses olayları

Kitap ses olaylarını şiirin söyleyişi üzerinden soruyor: bir dizede hangi ses değişti, okuyuşa ne kattı? Ünlü uyumunu ve beş temel ses olayını örnek sözcüklerle bulmayı öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1–2. TEMA · TÜRKÇENİN SES BİLGİSİ

Ünlüler ve ünsüzler: Türkçenin ses tablosu

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTecahülüarif, hüsnütalil ve telmih nedir? Sanatın dizeye katkısı nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Söz sanatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tecahülüarif (bilmezlikten gelme), bilinen bir gerçeği bir nükte için bilmiyormuş gibi söylemektir. Hüsnütalil (güzel nedene bağlama), doğal bir olayı gerçek nedeni dışında güzel ve hayalî bir nedene bağlamaktır. Telmih (hatırlatma), ünlü bir olaya, kişiye ya da hikâyeye gönderme yapmaktır.

Tecahülüarif, hüsnütalil, telmih

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkçede kaç ünlü var, ünlüler ve ünsüzler nasıl sınıflandırılır?

Kısa cevap: Türkçede 29 harf vardır: 8'i ünlü, 21'i ünsüzdür. Ünlüler (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) dilin durumuna göre kalın-ince, dudakların durumuna göre düz-yuvarlak, ağzın açıklığına göre geniş-dar diye ayrılır. Ünsüzler ise sert (ç, f, h, k, p, s, ş, t) ve yumuşak diye ikiye ayrılır.

“Elma” derken ağzın açılır, “üzüm” derken dudakların öne doğru toplanır. Fark etmeden her gün yaptığın bu hareketler, Türkçenin ses kurallarının temelidir.

Ses bilgisi neden önemli?

Ortaokulda ses olaylarını tanıdın; lisede bu bilgiyi şiirin söyleyişini çözümlemek için kullanacaksın. Bir dizenin kulağa akıcı gelmesi, bir kelimenin ek alınca neden değiştiği, bir kelimenin Türkçe olup olmadığı ses bilgisiyle anlaşılır. Ses bilgisinin iki temel taşı ünlüler ve ünsüzlerdir.

Sekiz ünlü, üç ayrım

Ağızdan hava hiçbir engele takılmadan çıkarken oluşan seslere ünlü denir. Türkçenin sekiz ünlüsü üç ölçüte göre sınıflandırılır. Dilin geride ya da önde olmasına göre kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü); dudakların durumuna göre düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü); ağzın açıklığına göre geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) ünlüler vardır.

Her ünlü üç özelliği birden taşır: “o” kalın, yuvarlak ve geniştir.Görsel: Sınav Defteri

Ünsüzler: sert ve yumuşak

Hava ağızdan çıkarken dil, diş ya da dudak gibi bir engele takılarak oluşan seslere ünsüz denir. Türkçede 21 ünsüz vardır. Bunların sekizi sert (tonsuz) ünsüzdür: ç, f, h, k, p, s, ş, t. Akılda tutmak için “fıstıkçı şahap” sözünü kullanırsın; bu sözdeki ünsüzlerin hepsi serttir. Geri kalan ünsüzler (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) yumuşak ünsüzdür.

Sert ve yumuşak ayrımı ezber için değil, ses olaylarını anlamak içindir. “Kitap” kelimesi aldığı eke göre bir yerde “kitabı”, bir yerde “kitapçı” olur; birinde p yumuşar, öbüründe ekin sesi sertleşir. Bu değişimlerin hepsi bu sınıflandırmaya dayanır; ilerleyen konularda adım adım göreceksin.

Akılda kalsın: Kalın a ı o u, ince e i ö ü. Düz a e ı i, yuvarlak o ö u ü. Geniş a e o ö, dar ı i u ü. Sert ünsüzler: fıstıkçı şahap (ç f h k p s ş t).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dizeden alınmış kelimeler verilir; içlerindeki ünlüleri özelliklerine göre sınıflandırmanız ya da sert ünsüzle biten kelimeleri bulmanız istenir.

TuzakHarf ile sesi karıştırmak; “ğ” bir ünsüzdür ama kelime başında bulunmaz.

Tam puan içinHer ünlünün üç özelliğini birlikte yazın.

⇄Ünlüyü özellikleriyle eşleştir sınıflandırma

?Soru çöz ses

Aşağıdaki kelimelerin hangisi sert ünsüzle bitmektedir?

✓ C. “Ağaç” kelimesi “fıstıkçı şahap” içindeki ç sesiyle biter. A z, B m, D l ile bitiyor; bu ünsüzlerin hepsi yumuşaktır. Kelimenin ilk sesine değil son sesine bakmak gerekir.
Yazılı sorusu“Gönül” ve “toprak” kelimelerindeki ünlüleri kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık yönünden sınıflandırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Gönül” kelimesindeki ö ince, yuvarlak ve geniş; ü ince, yuvarlak ve dar bir ünlüdür. “Toprak” kelimesindeki o kalın, yuvarlak ve geniş; a kalın, düz ve geniş bir ünlüdür. Gönül kelimesinin ünlülerinin hepsi ince, toprak kelimesinin ünlülerinin hepsi kalındır.

  • “Gönül”deki iki ünlüyü üç ölçüte göre doğru sınıflandırmak — 5 puan
  • “Toprak”taki iki ünlüyü üç ölçüte göre doğru sınıflandırmak — 5 puan

Ünlüler ve ünsüzler

Cevabın nasıldı?
1–2. TEMA · TÜRKÇENİN SES BİLGİSİ

Kalınlık-incelik uyumu ve küçük ünlü uyumu

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkçede kaç ünlü var, ünlüler ve ünsüzler nasıl sınıflandırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkçede 29 harf vardır: 8'i ünlü, 21'i ünsüzdür. Ünlüler (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) dilin durumuna göre kalın-ince, dudakların durumuna göre düz-yuvarlak, ağzın açıklığına göre geniş-dar diye ayrılır. Ünsüzler ise sert (ç, f, h, k, p, s, ş, t) ve yumuşak diye ikiye ayrılır.

Ünlüler ve ünsüzler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu) nedir, hangi kelimelerde bozulur?

Kısa cevap: Kalınlık-incelik uyumu (büyük ünlü uyumu), Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de kalın, inceyse ince olmasıdır: “kapılar”, “evlerimiz”. Alıntı kelimeler, birleşik kelimeler ve -ken, -yor, -ki, -leyin, -daş, -gil gibi bazı ekler bu uyuma uymaz.

“Okul” ve “kitap” kelimelerini art arda söyle. Biri dilinin hep aynı yerinde kalır, öbüründe dilin önden arkaya kayar. Bu küçük fark, kelimelerin hangisinin Türkçe kökenli olduğunu ele verir.

Kalınlık-incelik uyumu

Türkçe kelimelerde ünlüler birbirine uyar. İlk hecede kalın bir ünlü varsa sonraki heceler de kalın, ince bir ünlü varsa ince ünlülerle devam eder. Bu kurala kalınlık-incelik uyumu ya da büyük ünlü uyumu denir. Ekler de kökün ünlüsüne uyar: kapı-lar, ev-ler, okul-dan, köy-den. Uyum, eklerin iki biçimli (-lar/-ler, -da/-de) olmasının nedenidir.

Uyuma uyan ve uymayan kelimeler
UyarUymazNeden uymaz?
yaprak, çocuklarkitap, kalem, dünyaBaşka dillerden alınmış kelime
gözlük, evlerimizbugün, hanımeli, KaradenizBirleşik kelime: her parça kendi ünlüsünü korur
okulda, yollargelirken, okuyor, akşamleyin, meslektaş, teyzemgilTek biçimli ekler: -ken, -yor, -leyin, -daş, -gil (ve ilgi eki -ki)

Uyum bir kelimenin kökenini gösterir

Kalınlık-incelik uyumunu bozan bir kelime görürsen önce onun başka bir dilden gelip gelmediğini düşün. “Kitap” Arapçadan, “pantolon” Fransızcadan gelmiştir. Ama dikkat: bazı alıntı kelimeler zamanla Türkçeye uyum sağlamıştır ya da tesadüfen uyumludur. Bu yüzden uyum, kökeni anlamak için bir ipucudur, kesin kanıt değildir. Ayrıca yerli kelimelerden “anne” ve “elma” gibi birkaçı da zamanla bu uyumun dışına çıkmıştır.

Küçük ünlü uyumu: kısa bir hatırlatma

Ünlüler düzlük-yuvarlaklık yönünden de uyum gösterir; buna küçük ünlü uyumu denir. Düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü gelir: “kapı”, “gelin”. Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) gelir: “oda”, “gözlük”, “soğuk”. “Tavuk” ve “yağmur” gibi kelimelerde bu uyum bozulur. Yazılıda en çok kalınlık-incelik uyumu sorulur; küçük uyumu bir ek bilgi olarak bil.

Akılda kalsın: İlk ünlü kalınsa hep kalın, inceyse hep ince. Bozan üç kaynak: alıntı kelime, birleşik kelime, tek biçimli ek (-ken, -yor, -ki, -leyin, -daş, -gil).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metinden alınmış kelimeler verilir; kalınlık-incelik uyumuna uymayanları işaretleyip nedenini yazmanız istenir.

TuzakYalnızca köke bakıp ekleri unutmak; “geliyor” kökü uyumlu olsa da -yor eki uyumu bozar.

Tam puan içinUymayan kelimeyi bulun ve nedenini (alıntı, birleşik, ek) adıyla yazın.

▭Boşluk doldurma uyum

“Sınıf” kelimesi kalın ünlüyle başladığı için çoğul eki biçiminde gelir. “Gülüyor” kelimesinde uyumu bozan ekidir. “Kalem” kelimesi uyuma uymaz, çünkü bir kelimedir.

-lar-yorAlıntı-lerBirleşik

?Soru çöz uyum

“Akşamleyin bahçede oturduk; komşumuz kitabını getirdi, hep beraber türküler söyledik.”

Bu cümledeki kelimelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. “Oturduk” kelimesindeki o, u, u ünlülerinin hepsi kalındır; kelime uyuma uyar, bu yüzden D yanlıştır. A doğru, tek biçimli -leyin eki uyumu bozar; B doğru, “kitap” Arapçadan alınmıştır; C doğru, ü-ü-e hepsi incedir.
Yazılı sorusu“Dünya”, “yapraklar”, “okurken” ve “Karadeniz” kelimelerini kalınlık-incelik uyumu yönünden değerlendiriniz. Uyuma uymayanların nedenini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Yapraklar” kelimesi kalınlık-incelik uyumuna uyar; bütün ünlüleri kalındır. “Dünya” kelimesi uymaz, çünkü Farsçadan alınmış bir kelimedir. “Okurken” kelimesi uymaz, çünkü tek biçimli -ken eki uyumu bozar. “Karadeniz” kelimesi uymaz, çünkü birleşik bir kelimedir ve her parça kendi ünlüsünü korur.

  • Uyan kelimeyi doğru belirlemek — 1 puan
  • “Dünya”nın nedenini (alıntı) yazmak — 3 puan
  • “Okurken”in nedenini (-ken eki) yazmak — 3 puan
  • “Karadeniz”in nedenini (birleşik kelime) yazmak — 3 puan

Ünlü uyumları

Cevabın nasıldı?
1–2. TEMA · SES OLAYLARI

Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBüyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu) nedir, hangi kelimelerde bozulur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kalınlık-incelik uyumu (büyük ünlü uyumu), Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalınsa sonraki hecelerdeki ünlülerin de kalın, inceyse ince olmasıdır: “kapılar”, “evlerimiz”. Alıntı kelimeler, birleşik kelimeler ve -ken, -yor, -ki, -leyin, -daş, -gil gibi bazı ekler bu uyuma uymaz.

Ünlü uyumları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ünsüz benzeşmesi ile ünsüz yumuşaması nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Ünsüz benzeşmesi (sertleşme), sert ünsüzle biten bir kelimeye c, d, g ile başlayan bir ek gelince bu seslerin ç, t, k'ye dönüşmesidir: kitap-çı, sokak-ta. Ünsüz yumuşaması ise p, ç, t, k ile biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince bu seslerin b, c, d, ğ'ye dönüşmesidir: kitab-ı, ağac-ı.

“Kitapcı” mı, “kitapçı” mı? “Ağaçı” mı, “ağacı” mı? Doğrusunu yazarken düşünmezsin bile; çünkü dilin kendisi sesleri birbirine uydurur. İşte bu uydurmanın adı ses olayıdır.

Ses olayı nedir?

Kelimeler ek alırken ya da cümlede yan yana gelirken bazı sesler değişir, düşer ya da birbirine bağlanır. Bu değişikliklere ses olayı denir. Ses olaylarının amacı söyleyişi kolaylaştırmaktır. Kitabın şiir çalışmasında adı geçen beş ses olayını bu sayfada tek tek göreceksin; ilk ikisi ünsüzlerle ilgilidir.

Ünsüz benzeşmesi: ek sertleşir

Sert ünsüzlerden (ç, f, h, k, p, s, ş, t) biriyle biten bir kelimeye c, d ya da g ile başlayan bir ek gelirse ekin ilk sesi de sertleşir: c → ç, d → t, g → k. Buna ünsüz benzeşmesi (sertleşme) denir. kitap + cı → kitapçı, sokak + da → sokakta, yurt + daş → yurttaş, ağaç + dan → ağaçtan, git + gin → gitkin. Değişen ses ekin sesidir; kelime aynı kalır.

Ünsüz yumuşaması: kelime yumuşar

p, ç, t, k ile biten kelimelere ünlüyle başlayan bir ek gelirse kelimenin son sesi yumuşar: p → b, ç → c, t → d, k → ğ. Buna ünsüz yumuşaması denir. kitap + ı → kitabı, ağaç + ı → ağacı, kanat + ı → kanadı, çocuk + u → çocuğu. “nk” ile biten kelimelerde k, g olur: renk + i → rengi. Değişen ses bu kez kelimenin son sesidir.

Aynı kelime iki olaya da uğrayabilir: “kitap” ekine göre “kitapçı” da olur, “kitabı” da.Görsel: Sınav Defteri

Dikkat: tek heceli kelimelerin çoğu yumuşamaz: “top-u”, “saç-ı”, “at-ı”. “Dip-i → dibi”, “uç-u → ucu” gibi az sayıda istisna vardır. Özel adlarda yumuşama yazıya geçirilmez, yalnızca söylenir: “Zonguldak'a” yazılır, “Zonguldağa” okunur.

Akılda kalsın: Benzeşme: ek sertleşir (c→ç, d→t, g→k), ek ünsüzle başlar. Yumuşama: kelime yumuşar (p→b, ç→c, t→d, k→ğ), ek ünlüyle başlar. Önce ekin ilk sesine bak.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir şiirden kelimeler ya da dizeler verilir; içlerindeki ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşamasını bulup kelimeyi kök ve ekine ayırarak göstermeniz istenir.

Tuzak“kitapçı”daki ç'yi kelimenin yumuşaması sanmak ya da tek heceli “topu”da yumuşama aramak.

Tam puan içinKelimeyi kök + ek olarak yazın, değişen sesi ve hangi olay olduğunu belirtin.

⇄Kelimeyi ses olayıyla eşleştir ses olayı

?Soru çöz ses olayı

Sokakta yağmur, avucumda bir yaprak;
Dedemin bastonu kapıda bekler.

Örnek metin

Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sokak + da → sokakta: ek sertleşmiş (benzeşme); avuç + um → avucum: ç, ünlüyle başlayan ek önünde c olmuş (yumuşama). A iki olayı karıştırıyor; C kapı ünlüyle bittiği için ses olayı yok; D “yaprak” ek almamış, hiçbir ses değişmemiş.
Yazılı sorusu“Ağaçtan düşen yaprağı rüzgâr aldı.” cümlesindeki ünsüz benzeşmesini ve ünsüz yumuşamasını bulunuz. Kelimeleri kök ve ekine ayırarak gösteriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Ağaçtan” kelimesinde ünsüz benzeşmesi vardır: ağaç + dan. Kelime sert ç ünsüzüyle bittiği için ekin d sesi t olmuştur. “Yaprağı” kelimesinde ünsüz yumuşaması vardır: yaprak + ı. Ünlüyle başlayan ek geldiği için kelimenin son sesi k, ğ'ye dönüşmüştür.

  • Benzeşmeyi bulup kök + ek olarak göstermek — 5 puan
  • Yumuşamayı bulup kök + ek olarak göstermek — 5 puan

Ünsüz benzeşmesi ve yumuşaması

Cevabın nasıldı?
1–2. TEMA · SES OLAYLARI

Ünlü daralması, ünlü düşmesi ve öteki ses olayları

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜnsüz benzeşmesi ile ünsüz yumuşaması nedir, nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ünsüz benzeşmesi (sertleşme), sert ünsüzle biten bir kelimeye c, d, g ile başlayan bir ek gelince bu seslerin ç, t, k'ye dönüşmesidir: kitap-çı, sokak-ta. Ünsüz yumuşaması ise p, ç, t, k ile biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince bu seslerin b, c, d, ğ'ye dönüşmesidir: kitab-ı, ağac-ı.

Ünsüz benzeşmesi ve yumuşaması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ünlü daralması ve ünlü düşmesi nedir? Öteki ses olayları hangileri?

Kısa cevap: Ünlü daralması, a ya da e ile biten fiillere -yor eki gelince bu ünlülerin dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesidir: başla-yor → başlıyor. Ünlü düşmesi, ikinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı kelimelere ünlüyle başlayan ek gelince bu ünlünün düşmesidir: ağız-ı → ağzı, burun-u → burnu.

Kimse “başlayor” demez, herkes “başlıyor” der. Kimse “ağızı” demez, “ağzı” der. Sesler dilimizde biraz daralır, biraz düşer; amaç hep aynıdır: daha kolay söylemek.

Ünlü daralması: geniş ünlü daralır

Sonu a ya da e ile biten bir fiile -yor eki geldiğinde fiilin son ünlüsü daralır: a → ı ya da u, e → i ya da ü. Buna ünlü daralması denir. başla + yor → başlıyor, bekle + yor → bekliyor, oyna + yor → oynuyor, söyle + yor → söylüyor. Geniş ünlünün hangi dar ünlüye döneceğini ünlü uyumları belirler. Ayrıca “de-” ve “ye-” fiillerine y ile başlayan ekler gelince de e daralır: “diyen”, “yiyecek”.

Ünlü düşmesi: dar ünlü düşer

İki heceli bazı kelimelerin ikinci hecesinde dar bir ünlü vardır. Bu kelimelere ünlüyle başlayan bir ek gelince o dar ünlü düşer. Buna ünlü düşmesi denir. ağız + ı → ağzı, burun + u → burnu, oğul + u → oğlu, gönül + üm → gönlüm, alın + ı → alnı. Ünlü düşmesi bazen iki kelimenin birleşirken de görülür: “kahve altı → kahvaltı”, “ne için → niçin”.

Beş temel ses olayı ve kısa hatırlatma gereken diğerleri
Ses olayıNe olur?Örnek
Ünsüz benzeşmesiEkin c, d, g'si sertleşirkitapçı, sokakta
Ünsüz yumuşamasıKelimenin p, ç, t, k'si yumuşarkitabı, ağacı
Ünlü daralması-yor önünde a/e daralırbaşlıyor, söylüyor
Ünlü düşmesiİkinci hecedeki dar ünlü düşerağzı, gönlüm
UlamaÜnsüz, sonraki kelimenin ünlüsüne bağlanır (yalnız okunuşta)kalk ayağa → kal-ka-ya-ğa
Kaynaştırmaİki ünlü arasına y, ş, s, n girerkapıyı, ikişer, kedisi, arabanın
Ünsüz türemesiBazı alıntı kelimelerde son ünsüz ikizleşirhak → hakkı, his → hissi
Ünsüz düşmesiKelimenin son ünsüzü ek önünde düşerküçük → küçücük, yüksek → yükselmek

Tablodaki ilk beş olay ders kitabının üzerinde durduğu olaylardır; son üçünü ortaokuldan hatırlaman yeterlidir. Hepsinin ortak noktası, dilin söyleyişi kolaylaştırma eğilimidir. Bir kelimede ses olayı ararken önce kelimeyi kök ve ekine ayır, sonra kökte ya da ekte neyin değiştiğine bak.

Akılda kalsın: Daralma = -yor önünde a/e → dar ünlü (başlıyor). Düşme = ikinci hecedeki dar ünlü kaybolur (ağzı). İkisini karıştırma: daralmada ünlü değişir, düşmede yok olur.
Yazılıda

Nasıl sorulurDizelerden seçilmiş kelimeler verilir; ünlü daralması ve ünlü düşmesine uğrayanları bulup kelimenin ek almadan önceki hâlini yazmanız istenir.

Tuzak“gönlüm”deki olayı daralma sanmak; ü değişmemiş, düşmüştür.

Tam puan içinKelimenin yalın hâlini, aldığı eki ve değişen ya da düşen ünlüyü birlikte yazın.

↕Ses olayı bulma adımlarını sırala

  1. Değişen, düşen ya da eklenen sesi bul
  2. Kelimeyi kök ve ekine ayır
  3. Olayın adını koy (daralma, düşme, yumuşama…)
  4. Kökün yalın hâlini yaz ve ek almış hâlle karşılaştır
  5. Kuralı bir cümleyle gerekçe olarak yaz

?Soru çöz ses olayı

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ünlü düşmesi vardır?

✓ A. Oğul + u → oğlu: ikinci hecedeki dar u ünlüsü düşmüştür. B bekle + yor, e daralıp i olmuş (daralma); C kitap + ı, p yumuşayıp b olmuş (yumuşama); D sokak + da, ekin d'si t olmuş (benzeşme).
Yazılı sorusuAşağıdaki dizelerde geçen ünlü daralmasını ve ünlü düşmesini bulunuz. Kelimelerin ek almadan önceki hâlini yazınız. (10 puan)

Gönlüm bu sabah bir türkü söylüyor,
Burnumda toprağın ilk yağmur kokusu. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Söylüyor” kelimesinde ünlü daralması vardır: söyle + yor; -yor eki gelince e ünlüsü daralarak ü olmuştur. “Gönlüm” kelimesinde ünlü düşmesi vardır: gönül + üm; ikinci hecedeki dar ü ünlüsü düşmüştür. “Burnumda” kelimesinde de ünlü düşmesi vardır: burun + um + da; ikinci hecedeki u düşmüştür.

  • Ünlü daralmasını yalın hâliyle göstermek — 4 puan
  • “Gönlüm”deki ünlü düşmesini yalın hâliyle göstermek — 3 puan
  • “Burnumda”daki ünlü düşmesini yalın hâliyle göstermek — 3 puan

Ünlü daralması ve ünlü düşmesi

Cevabın nasıldı?
1–2. TEMA · SES VE ŞİİR

Ulama, vurgu, tonlama: ses olayları şiirde ne işe yarar?

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜnlü daralması ve ünlü düşmesi nedir? Öteki ses olayları hangileri?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ünlü daralması, a ya da e ile biten fiillere -yor eki gelince bu ünlülerin dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesidir: başla-yor → başlıyor. Ünlü düşmesi, ikinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı kelimelere ünlüyle başlayan ek gelince bu ünlünün düşmesidir: ağız-ı → ağzı, burun-u → burnu.

Ünlü daralması ve ünlü düşmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ulama nedir, ses olayları şiirin söyleyişine nasıl katkı sağlar?

Kısa cevap: Ulama, ünsüzle biten bir kelimenin son sesinin, ünlüyle başlayan sonraki kelimenin ilk sesine okunuşta bağlanmasıdır: “kalk ayağa” → “kal-ka-ya-ğa”. Yazıda gösterilmez. Şiirde ulama dizeyi akıcı kılar, ünlü düşmesi ritmi korur; vurgu ve tonlama ise duyguyu sese taşır.

Bir şiiri sınıfta yüksek sesle okurken bazı kelimeler kendiliğinden birbirine yapışır: “sen ağlama” “se-nağ-la-ma” olur. Kimse sana öyle oku demedi; dilin akışı seni oraya götürdü.

Ulama: kelimeler arasında köprü

Ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir kelime gelirse okurken iki kelime birbirine bağlanır; ilk kelimenin son ünsüzü ikinci kelimenin ilk hecesine geçer. Buna ulama denir. “Gel otur” → “ge-lo-tur”, “son ocak” → “so-no-cak”. Ulama yalnızca söyleyişte olur, yazıya geçirilmez. Araya noktalama işareti girerse ya da okurken durulursa ulama yapılmaz.

Vurgu ve tonlama

Vurgu, bir hecenin ya da bir kelimenin ötekilerden daha güçlü söylenmesidir. Cümlede vurgulanan kelime çoğunlukla yüklemin hemen önündekidir: “Kitabı dün getirdim.” dersen zamanı, “Kitabı ben getirdim.” dersen kişiyi öne çıkarırsın. Tonlama ise sesin anlama göre yükselip alçalmasıdır; soru, şaşkınlık, sitem ya da sevinç tonlamayla anlaşılır. Şiir okurken vurgu ve tonlama, şiirin duygusunu dinleyene taşır.

Telifsiz bir dörtlükle uygulama

İstiklâl Marşı'nın ilk kıtasındaki ses olaylarına ve bunların söyleyişe katkısına bakalım.

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
O benimdir, o benim milletimindir ancak.

Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı
Ses olayını bulmak yetmez; yazılı, bu olayın dizeye ne kattığını da sorar.Görsel: Sınav Defteri

Ulamalar dizeleri soluksuz, coşkulu bir akışla okutur; bu, marşın kararlı ve heyecanlı duygusuna uygundur. Şiirlerde ünlü düşmesi de hece sayısını azaltarak dizenin ritmini korur: “gönülüm” yerine “gönlüm” demek dizeyi hem kısaltır hem akıcılaştırır. Katkı cümlesini kurarken “Bu ses olayı … sağlamıştır.” kalıbını kullan ve sözünü dizedeki kelimeye dayandır.

Akılda kalsın: Ulama = ünsüz + ünlü kelimeler okunuşta birleşir, yazıda gösterilmez. Şiirdeki katkısı: akıcılık, ritim, duygu. Vurgu = güçlü söylenen kelime; tonlama = sesin anlama göre inip çıkması.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; içindeki ünsüz benzeşmesi, yumuşama, daralma, düşme ve ulamayı belirleyip bu ses olaylarının şiirin söyleyişine katkısını gerekçeleriyle yazmanız istenir.

TuzakAraya virgül giren kelimelerde ulama göstermek ya da katkıyı “güzel olmuş” gibi gerekçesiz yazmak.

Tam puan içinOlayı kelimeyle gösterin, katkısını akıcılık, ritim ya da duygu ile ilişkilendirin.

▭Boşluk doldurma ses ve söyleyiş

“Gel otur” sözü okunurken “ge-lo-tur” biçiminde söylenir; bu ses olayının adı . Bir cümlede bir kelimenin ötekilerden daha güçlü söylenmesine , sesin anlama göre yükselip alçalmasına denir.

UlamaVurguTonlamaKaynaştırmaDaralma

?Soru çöz ulama

Aşağıdaki dizelerin hangisinde ulama yapılamaz?

✓ C. “Sevgi” ünlüyle biter; “umut”tan sonra ise virgül vardır ve “kardeşlik” ünsüzle başlar; dizede ulama koşulu oluşmaz. A'da “bir akşam”, B'de “gün ışığı”, D'de “sen ağlama” sözlerinde ünsüzden sonra ünlü gelir ve okunuşta bağlanır.
Yazılı sorusuİstiklâl Marşı'nın ilk kıtasındaki “Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak” dizesinde bulunan iki ses olayını belirleyiniz. Bu ses olaylarının dizenin söyleyişine katkısını gerekçeleriyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Yurdumun” kelimesinde ünsüz yumuşaması vardır: yurt + um; ünlüyle başlayan ek gelince t sesi d olmuştur. Dizede “yurdumun üstünde”, “tüten en” ve “son ocak” sözlerinde ulama vardır; ünsüzle biten kelimeler ünlüyle başlayan kelimelere okunuşta bağlanır. Ulamalar dizenin kesintisiz ve akıcı söylenmesini sağlar; bu akış, marşın coşkulu ve kararlı duygusunu güçlendirir.

  • Ünsüz yumuşamasını kelimeyle göstermek — 3 puan
  • Ulamayı en az bir örnekle göstermek — 3 puan
  • Katkıyı akıcılık ve duygu ile gerekçelendirmek — 4 puan

Ulama, vurgu ve şiirin söyleyişi

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Ses bilgisi sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

I. Gökyüzü bugün senin için ağladı da toprak yeşerdi.
II. Leylâ'yı arayan Mecnun gibi çöllere düştüm.
III. Bu ışık sabahın mı, yoksa senin yüzünün mü?

Bu dizelerde sırasıyla hangi sanatlar öne çıkmaktadır?

✓ B. I'de yağmur ve yeşermenin gerçek nedeni bir yana bırakılıp sevgiye bağlanmış (hüsnütalil); II'de Leylâ ile Mecnun hikâyesine gönderme var (telmih, teşbihle birlikte); III'te bilinen ışık bilinmiyormuş gibi sorulmuş (tecahülüarif). A ilk iki sanatı yer değiştiriyor; C birinci ve üçüncüyü karıştırıyor; D II'de karşıt kavram olmadığı hâlde tezat görüyor.Kaynak: Söz sanatları · Tecahülüarif, hüsnütalil, telmih

?Soru 2

“Sınavdan sonra sınıf, fırtınadan sonraki deniz kadar sessizdi.”

Bu cümledeki teşbihle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Zayıf olan sınıf, sessizliği daha güçlü taşıyan fırtına sonrası denize benzetiliyor; yön sessizlik, edat “kadar”. A benzeyen ile benzetileni ters çeviriyor; B “kadar” sözcüğünün de edat olduğunu gözden kaçırıyor; D benzetilenin bir parçasını ortak özellik sanıyor.Kaynak: Söz sanatları · Teşbih (benzetme)

?Soru 3

Bu kasabada akşamlar erken iner,
Çarşı susar, fırının ışığı yanar;
Annemin sesi pencereden dökülür,
Sokak bir ninni gibi uykuya dalar.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Sesin dökülmesi ve sokağın uyuması gerçek anlamla açıklanamaz; dörtlük çok anlamlı edebî bir söyleyiş taşır, bu yüzden D söylenemez. A doğru, ses bir sıvı gibi anlatılmış; B doğru, sokağa insana ait bir eylem yüklenmiş; C doğru, gündelik ögeler şiirin atmosferine katılmış.Kaynak: Edebî dil ve imge · Edebî dil ve günlük dil

?Soru 4

I. metin: Erciyes, 3917 metre yüksekliğiyle İç Anadolu'nun en yüksek dağıdır ve sönmüş bir volkandır.
II. metin: Erciyes, kasabanın üstünde yaşlı bir bekçi gibi durur; karlı başını her sabah bize çevirir.

Bu metinlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. I. metin ölçülebilir bilgi verir; II. metin dağı bir bekçiye benzeterek gerçekliği yazarın duygusuyla yeniden kurar. B gerçek yer adını öğretici metnin ölçütü sanıyor; C II. metnin öznel söyleyişini nesnel sanıyor; D çok anlamlılığı öğretici metne yüklüyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Kurmaca: edebî ve öğretici metin

?Soru 5

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazımürsel vardır?

✓ D. Stadyum sözü içindeki seyircilerin yerine kullanılmış; stadyum ile seyirci arasında benzerlik değil yer–içindekiler ilgisi var. A teşbih, iki temel öge birlikte; B rüzgâra insana ait ağlamak verilmiş, teşhis; C gülmek ile ağlamak karşıtlığı, tezat.Kaynak: Söz sanatları · Mecazımürsel ve tenasüp

?Soru 6

Gurbet, bir trenin son vagonunda
Pencereye yapışmış soğuk bir yüzdür;
Cebimde eski bir bilet, avucumda
Annemin verdiği kurumuş bir gül.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Soyut bir duygu olan gurbet, pencereye yapışmış soğuk bir yüz görüntüsüyle zihinde canlandırılıyor; bu bir imgedir. A görüntünün ta kendisini gözden kaçırıyor; B kurumuş gülün geride kalan sevgiyi ve zamanı simgelediğini atlıyor; D çağrışımın okurdan okura değiştiğini unutuyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · İmge, sembol, çağrışım

?Soru 7

“Bahçedeki yaşlı ceviz, gelen her bahara kollarını açıyor.”

Bu cümledeki sanat ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Söylenen öge benzeyen (ceviz), söylenmeyen benzetilen (insan); insana ait kol açma eylemi cevize yüklenmiş. B tersini söylüyor, burada benzetilen değil benzeyen var; C insan sözcüğü cümlede olmadığı için yanlış; D bir ağacın kollarını açmasının gerçek anlamla açıklanamayacağını görmüyor.Kaynak: Söz sanatları · İstiare: açık ve kapalı

?Soru 8

Bir öğrenci “Edebiyat da resim gibi bir sanattır, ama ondan farklı olarak zihinde gerçekleşir.” diyor.

Öğrencinin bu yargısının dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Edebiyatçının boyası, taşı ya da aleti yoktur; malzemesi dildir ve eser okurun zihninde canlanır. A sözlü edebiyatı (türkü, destan) unutuyor; C edebî eserin farklı okurlarda farklı anlamlar uyandırdığını gözden kaçırıyor; D edebiyatın tarih, psikoloji ve sosyolojiden beslendiğini görmezden geliyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Edebiyat nedir, malzemesi ne?

?Soru 9

Dedem her bayram sabahı, yıllardır kimsenin oturmadığı köşedeki sandalyeyi siler, önüne bir bardak çay koyardı. Sonra pencereye döner, uzun uzun yolu seyrederdi.

Örnek metin

Bu parçanın örtük iletisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kimsenin oturmadığı sandalyeyi silmek, önüne çay koymak ve yolu seyretmek, söylenmeyen bir özlemi ve beklemeyi sezdiriyor. A ve C yalnızca görünen davranışı yazıyor, bunlar açık düzeyde kalıyor; D parçada olmayan genel bir yargıyı metne ekliyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Açık ileti, örtük ileti

?Soru 10

Yol bana dedi ki: “Yorulma, az kaldı.”
Ben güldüm, ama içimde bir kış vardı;
Binlerce yıl yürüdüm o gece,
Sabaha bir adım kaldı.

Örnek metin

Bu dörtlükte aşağıdaki sanatlardan hangisi yoktur?

✓ D. Dörtlükte geçmişteki bir olaya ya da ünlü bir kişiye gönderme yoktur, bu yüzden telmih bulunmaz. A var: yol konuşturuluyor; B var: gülmek ile içteki kış (hüzün) karşıtlığı; C var: bir gecede binlerce yıl yürümek gerçekte mümkün değildir.Kaynak: Söz sanatları · Teşhis, intak, mübalağa, tezat
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →