Ünlüler ve ünsüzler: Türkçenin ses tablosu
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTecahülüarif, hüsnütalil ve telmih nedir? Sanatın dizeye katkısı nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Söz sanatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tecahülüarif (bilmezlikten gelme), bilinen bir gerçeği bir nükte için bilmiyormuş gibi söylemektir. Hüsnütalil (güzel nedene bağlama), doğal bir olayı gerçek nedeni dışında güzel ve hayalî bir nedene bağlamaktır. Telmih (hatırlatma), ünlü bir olaya, kişiye ya da hikâyeye gönderme yapmaktır.
Tecahülüarif, hüsnütalil, telmih
✎Konu anlatımı
Türkçede kaç ünlü var, ünlüler ve ünsüzler nasıl sınıflandırılır?
Kısa cevap: Türkçede 29 harf vardır: 8'i ünlü, 21'i ünsüzdür. Ünlüler (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) dilin durumuna göre kalın-ince, dudakların durumuna göre düz-yuvarlak, ağzın açıklığına göre geniş-dar diye ayrılır. Ünsüzler ise sert (ç, f, h, k, p, s, ş, t) ve yumuşak diye ikiye ayrılır.“Elma” derken ağzın açılır, “üzüm” derken dudakların öne doğru toplanır. Fark etmeden her gün yaptığın bu hareketler, Türkçenin ses kurallarının temelidir.
Ses bilgisi neden önemli?
Ortaokulda ses olaylarını tanıdın; lisede bu bilgiyi şiirin söyleyişini çözümlemek için kullanacaksın. Bir dizenin kulağa akıcı gelmesi, bir kelimenin ek alınca neden değiştiği, bir kelimenin Türkçe olup olmadığı ses bilgisiyle anlaşılır. Ses bilgisinin iki temel taşı ünlüler ve ünsüzlerdir.
Sekiz ünlü, üç ayrım
Ağızdan hava hiçbir engele takılmadan çıkarken oluşan seslere ünlü denir. Türkçenin sekiz ünlüsü üç ölçüte göre sınıflandırılır. Dilin geride ya da önde olmasına göre kalın (a, ı, o, u) ve ince (e, i, ö, ü); dudakların durumuna göre düz (a, e, ı, i) ve yuvarlak (o, ö, u, ü); ağzın açıklığına göre geniş (a, e, o, ö) ve dar (ı, i, u, ü) ünlüler vardır.
Ünsüzler: sert ve yumuşak
Hava ağızdan çıkarken dil, diş ya da dudak gibi bir engele takılarak oluşan seslere ünsüz denir. Türkçede 21 ünsüz vardır. Bunların sekizi sert (tonsuz) ünsüzdür: ç, f, h, k, p, s, ş, t. Akılda tutmak için “fıstıkçı şahap” sözünü kullanırsın; bu sözdeki ünsüzlerin hepsi serttir. Geri kalan ünsüzler (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) yumuşak ünsüzdür.
Sert ve yumuşak ayrımı ezber için değil, ses olaylarını anlamak içindir. “Kitap” kelimesi aldığı eke göre bir yerde “kitabı”, bir yerde “kitapçı” olur; birinde p yumuşar, öbüründe ekin sesi sertleşir. Bu değişimlerin hepsi bu sınıflandırmaya dayanır; ilerleyen konularda adım adım göreceksin.
Nasıl sorulurBir dizeden alınmış kelimeler verilir; içlerindeki ünlüleri özelliklerine göre sınıflandırmanız ya da sert ünsüzle biten kelimeleri bulmanız istenir.
TuzakHarf ile sesi karıştırmak; “ğ” bir ünsüzdür ama kelime başında bulunmaz.
Tam puan içinHer ünlünün üç özelliğini birlikte yazın.
⇄Ünlüyü özellikleriyle eşleştir sınıflandırma
?Soru çöz ses
Aşağıdaki kelimelerin hangisi sert ünsüzle bitmektedir?
Yazılı sorusu“Gönül” ve “toprak” kelimelerindeki ünlüleri kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık yönünden sınıflandırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: “Gönül” kelimesindeki ö ince, yuvarlak ve geniş; ü ince, yuvarlak ve dar bir ünlüdür. “Toprak” kelimesindeki o kalın, yuvarlak ve geniş; a kalın, düz ve geniş bir ünlüdür. Gönül kelimesinin ünlülerinin hepsi ince, toprak kelimesinin ünlülerinin hepsi kalındır.
- “Gönül”deki iki ünlüyü üç ölçüte göre doğru sınıflandırmak — 5 puan
- “Toprak”taki iki ünlüyü üç ölçüte göre doğru sınıflandırmak — 5 puan