Şiirde ahenk ve yapı: nazım birimi, kafiye, redif, ölçü ve durak

Şiiri kulağa hoş getiren düzen; dize sonlarındaki ses benzerliği, tekrar eden ekler ve hece sayısıdır. Nazım birimini, kafiye ile redifi, kafiye düzenini ve ölçüyü bir Yunus Emre şiiri üzerinde bulmayı öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ŞİİR BİLGİSİ · NAZIM BİRİMİ

Nazım birimi: şiir kaç dizede bir nefes alır?

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâyenin yapı unsurları temaya nasıl katkı sağlar?Bağlantılı konudan (Hikâyenin yapı unsurları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hikâyede yapı unsurları temaya hizmet eder. Yazar zamanı, mekânı, kişileri, olay örgüsünü ve bakış açısını temayı en güçlü biçimde hissettirecek şekilde seçer. Hikâyeyi çözümlerken her unsuru bulmak yetmez; o unsurun temaya ne kattığını da göstermek gerekir.

Yapı unsurlarının temaya katkısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde bir anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir. Tek satırlık birime dize (mısra), iki dizelik birime beyit, dört dizelik birime dörtlük denir. Üç, beş ya da daha fazla dizeden oluşan kümelere bent adı verilir.

Bir şarkının sözlerine bakınca satırların kendiliğinden gruplara ayrıldığını görürsün: nakarat bir yerde, kıtalar başka yerde. Şiirde de dizeler rastgele alt alta yazılmaz.

Şiir türleri sayfasında bir şiirin ne anlattığına bakıp türünü bulmuştuk. Bu sayfada şiirin nasıl kurulduğuna bakacağız: dizeleri nasıl kümelendiğine, sonlarındaki ses benzerliklerine ve hece düzenine. Bu yapı unsurları şiire ahenk, yani kulağa hoş gelen bir uyum kazandırır. İlk unsur nazım birimidir.

Dize, beyit, dörtlük, bent

Şiirin her satırı bir dizedir; eskiler buna mısra derdi. Dizeler anlamca birbirine bağlanarak kümeler oluşturur. Şiirin bu en küçük anlam kümesine nazım birimi denir. İki dizelik birim beyittir; divan şiiri büyük ölçüde beyitlerle kurulur. Dört dizelik birim dörtlüktür; halk şiirinde en sık görülen birim budur. Kümeler üç, beş ya da daha çok dizeden oluşuyorsa bunlara bent denir.

Nazım birimi dize sayısıyla adlandırılır; ama asıl ölçüt, o kümenin bir anlam bütünü oluşturmasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Kümelenmenin anlama katkısı

Nazım birimi yalnız bir sayı değildir. Bir beyit çoğu zaman kendi içinde tamamlanan tek bir düşünce taşır. Bir dörtlükte ise ilk iki dize bir ortam kurabilir, son iki dize asıl duyguyu söyleyebilir. Aşağıdaki beyitte bütün anlam iki dizeye sığmıştır.

Bir ateş düşer içine, sessizce yakar gönül,
Kapanmış bir pencereye her gece bakar gönül.

Örnek metin (beyit)
Akılda kalsın: 1 → dize, 2 → beyit, 4 → dörtlük, 3 ya da 5+ → bent. Yazılıda sayıyı yazmak yetmez; kümenin tek bir anlam bütünü olduğunu da göster.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir şiir parçası verilir; nazım birimini belirlemen ya da dizelerin bu biçimde kümelenmesinin anlama katkısını açıklaman istenir.

TuzakBeş dizelik bir kümeyi “dörtlük” saymak ya da sayfadaki bütün dizeleri tek birim gibi saymak; boşlukla ayrılan her küme ayrı bir birimdir.

Tam puan içinBirimin adını, dize sayısını ve kümenin hangi düşünceyi tamamladığını birlikte yaz.

?Soru çöz metin · nazım birimi

Sokak lambaları yandı birer birer,
Pazarcılar topladı tezgâhlarını,
Bir kedi tırmandı bahçe duvarına,
Annem perdeyi çekti, çay demlendi,
Gün bitti, ev ısındı yavaş yavaş.

Örnek metin

Bu şiir parçasının nazım birimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça beş dizeden oluşan tek bir kümedir; üç, beş ya da daha fazla dizelik kümelere bent denir. B ilk dört dizeyi sayıp beşinciyi atlıyor; C iki dizelik birimi beş dizelik kümeyle karıştırıyor; D tek satırı, yani birimin parçasını birimin kendisi sanıyor.

⇄Birimi tanımıyla eşleştir kavram

Yazılı sorusuAşağıdaki iki şiir parçasının nazım birimini belirleyiniz. Her parçada dizelerin nasıl bir anlam bütünlüğü oluşturduğunu açıklayınız. (10 puan)

I. Bir ateş düşer içine, sessizce yakar gönül,
Kapanmış bir pencereye her gece bakar gönül.

II. Bahçede güller açar,
Arılar konar kaçar;
Sen geçtin bu yollardan,
Gönlüm ardından uçar. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. parçanın nazım birimi beyittir. İki dize, umutsuz bir sevginin gönlü yakması ve kapalı pencereye bakmayı sürdürmesi düşüncesini birlikte tamamlar. II. parçanın nazım birimi dörtlüktür. İlk iki dize bahar ve bahçe ortamını kurar, son iki dize ise asıl duyguyu, sevgilinin ardından giden gönlü anlatır. Doğa tablosu ile duygu, dört dizede tek bir bütün oluşturur.

  • I. parçanın birimini (beyit) ve anlam bütünlüğünü açıklamak — 5 puan
  • II. parçanın birimini (dörtlük) ve ilk iki dize ile son iki dize arasındaki ilişkiyi açıklamak — 5 puan

Nazım birimi

Cevabın nasıldı?
ŞİİR BİLGİSİ · KAFİYE VE REDİF

Kafiye ve redif: dize sonundaki ses yankısı

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNazım birimi nedir, dize, beyit, dörtlük ve bent nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nazım birimi, şiiri oluşturan ve kendi içinde bir anlam bütünlüğü taşıyan en küçük dize kümesidir. Tek satırlık birime dize (mısra), iki dizelik birime beyit, dört dizelik birime dörtlük denir. Üç, beş ya da daha fazla dizeden oluşan kümelere bent adı verilir.

Nazım birimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kafiye ve redif nedir, kafiye türleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Redif, dize sonlarında tekrarlanan, yazılışı ve görevi aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Kafiye (uyak), rediften önce gelen ve görevi aynı olmayan ama benzeşen seslerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ya da daha fazla ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiyeye cinaslı kafiye denir.

Bir rap şarkısında satır sonları birbirine benzediğinde kulağın bunu hemen yakalar. Şiir bu yankıyı yüzyıllardır kafiye ve redifle kurar.

Redif: aynı görevli tekrar

Dize sonlarında bazı ekler ya da sözcükler aynen tekrarlanır. Bu tekrar edenlerin yazılışı da görevi de aynıysa onlara redif denir. Redif bir ek olabilir (-ler, -de, -im) ya da bütün bir sözcük olabilir. Yukarıdaki beyitte “yakar gönül” ve “bakar gönül” sözlerindeki “-ar gönül” rediftir: “-ar” iki dizede de aynı zaman ekidir, “gönül” de aynı sözcüktür.

Kafiye: rediften önce kalan ses

Rediften önce, dize sonlarında benzeşen ama görevi aynı olmayan seslere kafiye (uyak) denir. Kafiye çoğu zaman kökün sonundadır. Benzeşen seslerin sayısı kafiyenin türünü belirler.

Kafiye türleri
TürBenzerlikÖrnek (kafiye kalın)
Yarım kafiyeTek sesgel-di / bil-di
Tam kafiyeİki sesgöz-lerinde / söz-lerinde
Zengin kafiyeÜç ya da daha çok sesyara-lar / para-lar
Cinaslı kafiyeYazılışı aynı, anlamı farklı sözcükyüz (çehre) / yüz (yüzmek)
Çözümlü örnek

“Bir ateş düşer içine, sessizce yakar gönül / Kapanmış bir pencereye her gece bakar gönül” beyitinde redifi ve kafiyeyi bulunuz.

  1. Dize sonlarını alt alta yaz: yakar gönül / bakar gönül.
  2. Sondan başla, aynı görevli olanları ayır: “gönül” aynı sözcük, “-ar” aynı zaman eki → redif: -ar gönül.
  3. Kalan köklere bak: yak / bak. Ortak sesler “a” ve “k” → iki ses.

Cevap: redif “-ar gönül”, kafiye “ak”, tam kafiye.

En sık tuzak: aynı görünen ama aynı olmayan ek

“Dağlar” ile “ağlar” sözcüklerinin sonu aynı görünür. Ama “dağ-lar”da “-lar” çokluk eki, “ağla-r”da “-r” zaman ekidir. Görevleri farklı olduğu için redif yoktur; “ağlar” seslerinin tamamı kafiyedir ve kafiye zengindir. Bu yüzden önce sözcüğü kök ve eklerine ayırmalısın.

Akılda kalsın: Önce redif, sonra kafiye. Sondan başla; görevi aynı olan her şey redif, ondan önce kalan benzer sesler kafiye. Sesleri harf harf say.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük ya da beyit verilir; redifi ve kafiyeyi göstermen, kafiyenin türünü yazman ya da dize sonundaki ses benzerliklerinin ahenge katkısını açıklaman istenir.

TuzakGörünüşü aynı ama görevi farklı ekleri (dağ-lar / ağla-r) redif saymak.

Tam puan içinSözcüğü köke ve eklere ayırarak göster, redifi ve kafiyeyi ayrı ayrı yaz, kafiye türünü ses sayısıyla gerekçelendir.

▭Boşluk doldurma kafiye

“gözlerinde / sözlerinde” sözcüklerinde aynı görevli ekler olan “-lerinde” olur. Rediften önce kalan “öz” sesleri oluşturur. Benzeşen ses sayısı iki olduğu için bu kafiyedir.

RedifKafiyeTamZenginYarım

?Soru çöz kafiye türü

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “-lar” aynı görevli çokluk eki olduğu için rediftir; kalan “ara” üç sestir ve zengin kafiye oluşturur. A rediften önce kalan “öz” iki ses olduğu için tam kafiyedir; B “-di” redif, kalan tek ses “l” yarım kafiyedir; D yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükler cinaslı kafiyedir.
Yazılı sorusuAşağıdaki dizelerde redifi ve kafiyeyi gösteriniz, kafiye türlerini yazınız. II. çiftte redif bulunup bulunmadığını sözcükleri köke ve eklere ayırarak açıklayınız. (10 puan)

I. Bahar gelmiş, çiçek açmış dalları,
Kar kapatmış uzak köyün yolları.

II. Duman çökmüş yine yüce dağlar,
Hasretinden gönlüm yine ağlar. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. çiftte “dal-lar-ı” ve “yol-lar-ı” sözcüklerinde “-ları” aynı görevli eklerdir (çokluk ve iyelik); bu yüzden “-ları” rediftir. Rediften önce kalan ortak ses “l” olduğu için kafiye yarımdır. II. çiftte “dağ-lar” sözcüğünde “-lar” çokluk eki, “ağla-r” sözcüğünde “-r” zaman ekidir. Görevleri farklı olduğu için redif yoktur; “ağlar” seslerinin tamamı kafiyedir ve üçten fazla ses benzeştiği için kafiye zengindir.

  • I. çiftte redifi ve yarım kafiyeyi doğru göstermek — 4 puan
  • II. çiftte sözcükleri köke ve eke ayırmak — 3 puan
  • II. çiftte redif olmadığını gerekçelendirip zengin kafiyeyi belirtmek — 3 puan

Kafiye ve redif

Cevabın nasıldı?
ŞİİR BİLGİSİ · KAFİYE DÜZENİ

Kafiye düzeni: harflerle çizilen şiir haritası

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye ve redif nedir, kafiye türleri nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Redif, dize sonlarında tekrarlanan, yazılışı ve görevi aynı olan ek ya da sözcüklerdir. Kafiye (uyak), rediften önce gelen ve görevi aynı olmayan ama benzeşen seslerdir. Tek ses benzerliği yarım, iki ses tam, üç ya da daha fazla ses zengin kafiyedir; yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle yapılan kafiyeye cinaslı kafiye denir.

Kafiye ve redif

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarmal, mâni tipi ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?

Kısa cevap: Kafiye düzeni, bir şiirde kafiyelerin dizelere sıralanış biçimidir. Kafiyeli dizeler aynı harfle gösterilir; ortaya çıkan şemaya kafiye örgüsü denir. Beş çeşidi vardır: düz (aa, bb / aaaa / aaab), çapraz (abab), sarmal (abba), mâni tipi (aaxa) ve örüşük (aba, bcb, cdc).

Bir dörtlüğü okurken hangi dizelerin birbirine “cevap verdiğini” fark edersin. Kafiye düzeni, bu cevaplaşmayı dört harfle gösteren küçük bir haritadır.

Harflerle gösterme

Önceki konuda kafiyeyi ve redifi bulmayı öğrendin. Şimdi aynı sesle biten dizeleri gruplayacağız. İlk dizeye “a” harfini ver. Onunla kafiyeli her dize de “a” olur. Kafiyesi farklı ilk dizeye “b”, sonra “c” verilir. Hiçbir dizeyle kafiyelenmeyen serbest dize “x” ile gösterilir. Böylece bir dörtlüğün kafiye örgüsü ortaya çıkar.

Aynı renkteki kutular birbiriyle kafiyelidir; mâni tipindeki kesik kutu kafiyesiz (serbest) dizedir.Görsel: Sınav Defteri

Beş düzen

Düz kafiyede kafiyeli dizeler art arda gelir: beyitlerde aa, bb, cc; dörtlükte aaaa ya da aaab. Çapraz kafiyede dizeler birer atlayarak kafiyelenir: abab. Sarmal kafiyede dış dizeler ile iç dizeler kafiyelidir: abba. Mâni tipinde birinci, ikinci ve dördüncü dizeler kafiyeli, üçüncü dize serbesttir: aaxa. Örüşük kafiye üç dizelik bentlerde görülür: her bendin ortadaki dizesi, sonraki bendin dış dizeleriyle kafiyelenir (aba, bcb, cdc).

İlk konudaki “Bahçede güller açar” dörtlüğüne dön. “açar, kaçar, uçar” birbiriyle kafiyelidir, “yollardan” serbest kalır. Bu dörtlüğün düzeni aaxa, yani mâni tipidir.

Akılda kalsın: Çapraz = atlayarak (abab). Sarmal = sarar, dış dış iç iç (abba). Mâni = üçüncü dize boşta (aaxa).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük ya da iki dörtlük verilir; kafiyeli dizeleri harflerle göstermen ve kafiye düzeninin adını yazman istenir.

TuzakYalnız son harflere bakıp redifi kafiye sanarak bütün dizeleri “a” yapmak; önce redifi ayır, sonra kafiyeye göre grupla.

Tam puan içinHer dizenin sonundaki kafiyeyi yazıp harfini ver, şemayı (abab gibi) ve düzenin adını birlikte yaz.

⇄Şemayı düzenin adıyla eşleştir şema

?Soru çöz metin · kafiye düzeni

Gurbet elde akşam olur, yanar fener,
Hasret akar annemin gözlerinden;
Her gece aynı yıldız gökte döner,
Bir dua kalır dilimde sözlerinden.

Örnek metin

Bu dörtlüğün kafiye düzeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “fener / döner” birinci ve üçüncü dizede, “gözlerinden / sözlerinden” ikinci ve dördüncü dizede kafiyelidir; dizeler birer atlayarak kafiyelendiği için düzen abab'dir. A kafiyeli dizelerin art arda geldiğini sanıyor; C dış ve iç dizeleri eşleştiriyor; D üçüncü dizeyi serbest sayıyor, oysa “döner” birinci dizeyle kafiyelidir.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlükte kafiyeli dizeleri harflerle gösteriniz, kafiye düzeninin adını yazınız. Kafiye düzeninin dörtlüğün söyleyişine katkısını açıklayınız. (10 puan)

Kapının önünde kurumuş bir ağaç,
Gölgesi bile kalmamış, yorgun ve yalnız;
Ne yağmur iyi gelir ona ne ilaç,
Bakınca kendi hâlimizi anlarız. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Birinci ve üçüncü dizelerin sonundaki “ağaç / ilaç” sözcüklerinde ortak sesler “aç”tır; iki ses benzeştiği için tam kafiye vardır ve bu dizeler “a” ile gösterilir. İkinci ve dördüncü dizelerin sonundaki “yalnız / anlarız” sözcüklerinde ortak sesler “ız”dır; bu da tam kafiyedir ve dizeler “b” ile gösterilir. Şema abab olduğu için düzen çapraz kafiyedir. Dizelerin birer atlayarak birbirine cevap vermesi okuyuşa düzenli bir dalga hissi verir; okur her ikinci dizede beklediği sesi duyar ve dörtlük kolay akılda kalır.

  • Kafiyeli dizeleri doğru harflerle göstermek (abab) — 4 puan
  • Düzenin adını (çapraz) yazmak — 2 puan
  • Düzenin söyleyişe katkısını açıklamak — 4 puan

Kafiye düzeni

Cevabın nasıldı?
ŞİİR BİLGİSİ · ÖLÇÜ VE DURAK

Ölçü ve durak: şiirin ritmi nasıl kurulur?

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKafiye düzeni nedir, düz, çapraz, sarmal, mâni tipi ve örüşük kafiye nasıl gösterilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kafiye düzeni, bir şiirde kafiyelerin dizelere sıralanış biçimidir. Kafiyeli dizeler aynı harfle gösterilir; ortaya çıkan şemaya kafiye örgüsü denir. Beş çeşidi vardır: düz (aa, bb / aaaa / aaab), çapraz (abab), sarmal (abba), mâni tipi (aaxa) ve örüşük (aba, bcb, cdc).

Kafiye düzeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde ölçü nedir, hece, aruz ve serbest ölçü nasıl ayırt edilir, durak nedir?

Kısa cevap: Ölçü, dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denk olmasına dayanan ahenk unsurudur. Hece ölçüsü hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık ya da kapalı olmasına dayanır; ikisi de yoksa şiir serbest ölçülüdür. Durak, hece ölçülü dizelerde anlam gereği yapılan duraklamadır (4+4, 6+5 gibi).

Marşa adım uyduran bir bando, her adımı aynı vuruşa denk getirir. Ölçülü şiir de dizelerini aynı vuruşa göre diziyor gibidir.

Hece ölçüsü: say

Hece ölçüsünde her dizenin hece sayısı eşittir. Türkçenin ses bilgisi sayfasında gördüğün gibi her ünlü bir hece oluşturur; bu yüzden heceyi bulmak için ünlüleri saymak yeter. Hece ölçüsü Türk halk şiirinin ölçüsüdür; yedili, sekizli ve on birli ölçüler en sık kullanılanlardır.

Çözümlü örnek

Ben gelmedim dava için
Benim işim sevi için
Dostun evi gönüllerdir
Gönüller yapmaya geldim

Yunus Emre (sevi: sevgi)
  1. Birinci dizeyi hecele: Ben-gel-me-dim-da-va-i-çin → 8 hece.
  2. Öbür dizeler: Be-nim-i-şim-se-vi-i-çin (8), Dos-tun-e-vi-gö-nül-ler-dir (8), Gö-nül-ler-yap-ma-ya-gel-dim (8).
  3. Duraklar: “Ben gelmedim / dava için” (4+4), “Benim işim / sevi için” (4+4), “Dostun evi / gönüllerdir” (4+4).

Cevap: 8'li hece ölçüsü; duraklar 4+4.

Durak: anlamla gelen soluk

Durak, hece ölçülü dizelerde ahengi artırmak için anlam gereği yapılan duraklamadır. Yedili ölçüde 4+3, sekizlide 4+4, on birlide 6+5 ya da 4+4+3 sık görülür. Durak bir sözcüğü ortasından bölmez. Yunus Emre'nin dördüncü dizesinde 4+4 durak yoktur; “yapmaya” sözcüğü bölünmeden duraklama ancak “Gönüller / yapmaya geldim” biçiminde yapılabilir. Demek ki her dizede durak bulunmak zorunda değildir.

Aruz ve serbest ölçü

Aruz ölçüsü hece sayısına değil, hecelerin ses değerine dayanır. Ünlüyle biten heceye açık, ünsüzle biten heceye kapalı hece denir. Aruzda dizelerde alt alta gelen hecelerin açıklığı ya da kapalılığı belli bir kalıba uyar. Divan şiiri aruzla yazılmıştır. Şiir türleri sayfasında çözümlediğin İstiklâl Marşı da aruzladır. Hece de aruz da kullanılmayan şiirler serbest ölçülüdür; ilk konudaki beş dizelik “Sokak lambaları” bendi buna örnektir.

Üç ölçüyü ayırt etme
ÖlçüNeye dayanır?Nasıl anlarsın?
HeceHece sayısının eşitliğineDizelerin hece sayısı aynı
AruzHecelerin açık ya da kapalı olmasınaAlt alta heceler aynı ses değerinde
SerbestBelli bir ölçüye bağlı değilDize uzunlukları farklı, kalıp yok
Akılda kalsın: Hece ölçüsü sayar, aruz tartar (açık-kapalı), serbest ölçü ikisini de yapmaz. Durak sözcüğü bölmez.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; hece sayısını ve durakları göstermen, ölçünün adını yazman ya da hece sayısı eşitliğinin şiire katkısını açıklaman istenir.

Tuzak“â” gibi uzun okunan ünlüyü iki hece saymak ya da durağı bir sözcüğün ortasına koymak.

Tam puan içinEn az bir dizeyi heceleyerek göster, ölçüyü “… hece ölçüsü” diye sayıyla yaz, durağı “4+4” gibi belirt.

▭Boşluk doldurma ölçü

Dizelerinin hepsi on bir heceden oluşan bir koşma ölçüsüyle yazılmıştır. Hecelerin açık ya da kapalı olmasına dayanan bir gazel ölçüsüyle yazılmıştır. Dize uzunlukları birbirinden farklı, belli bir kalıba uymayan bir şiir ise ölçülüdür.

HeceAruzSerbestDurakKafiye

?Soru çöz hece ve durak

“Köyümüzün yolu taşlı” dizesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Kö-yü-mü-zün-yo-lu-taş-lı sekiz hecedir; durak “Köyümüzün / yolu taşlı” biçiminde 4+4'tür. A heceleri eksik sayıyor; B hecelerin sayılabildiği bir dizeyi aruzla karıştırıyor; C durağı sözcüğün ortasına koyuyor, oysa durak sözcüğü bölmez.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğün ölçüsünü ve duraklarını gösteriniz. Dizelerdeki hece sayısı eşitliğinin şiirin söyleyişine katkısını açıklayınız. (10 puan)

Kalktı göç eyledi Avşar elleri,
Ağır ağır giden eller bizimdir;
Arap atlar yakın eder ırağı,
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir.
(Dadaloğlu)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Dörtlüğün her dizesi on bir hecedir; örneğin Kalk-tı-göç-ey-le-di-Av-şar-el-le-ri. Şiir 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır. Duraklar 6+5'tir: “Kalktı göç eyledi / Avşar elleri”, “Ağır ağır giden / eller bizimdir”, “Arap atlar yakın / eder ırağı”, “Yüce dağdan aşan / yollar bizimdir”. Hece sayısının eşit olması dizelere düzenli bir ritim verir. Bu ritim göç eden obanın ağır ve kararlı yürüyüşünü hissettirir, şiirin sazla söylenmesini ve akılda kalmasını kolaylaştırır.

  • Ölçüyü (11'li hece) en az bir dizeyi heceleyerek göstermek — 3 puan
  • Durakları (6+5) doğru göstermek — 3 puan
  • Hece eşitliğinin ritme ve söyleyişe katkısını açıklamak — 4 puan

Ölçü ve durak

Cevabın nasıldı?
ÇÖZÜMLEME · AHENK VE ANLAM

Bir dörtlüğü baştan sona çözümlemek: altı adım

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde ölçü nedir, hece, aruz ve serbest ölçü nasıl ayırt edilir, durak nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ölçü, dizelerin hece sayısı ya da hecelerin ses değeri bakımından denk olmasına dayanan ahenk unsurudur. Hece ölçüsü hece sayısının eşitliğine, aruz ölçüsü hecelerin açık ya da kapalı olmasına dayanır; ikisi de yoksa şiir serbest ölçülüdür. Durak, hece ölçülü dizelerde anlam gereği yapılan duraklamadır (4+4, 6+5 gibi).

Ölçü ve durak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir şiirin yapı özellikleri (nazım birimi, kafiye, redif, ölçü) adım adım nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir şiirin yapısını çözümlerken sırayla nazım birimi, redif, kafiye ve türü, kafiye düzeni, ölçü ve durak bulunur. Son adımda bu ahenk unsurlarının şiirin anlamına ve söyleyişine katkısı açıklanır. Yapı unsurları süs değildir; şiirin duygusunu okura daha güçlü ulaştırır.

Bir saati söküp parçalarını masaya dizdiğinde onu tanırsın; doğru sırayla takarsan yeniden çalışır. Şiiri çözümlemek de böyledir.

Altı adımlı yöntem

Bu sayfada yapı unsurlarını tek tek öğrendin. Yazılıda ise çoğu zaman hepsi birden, tek bir dörtlük üzerinden sorulur. Karıştırmamak için hep aynı sırayı izle. Önce dizeleri say ve nazım birimini belirle. Sonra dize sonlarını alt alta yazıp redifi ayır. Kalan seslerden kafiyeyi ve türünü bul. Kafiyeli dizeleri harflerle göstererek düzeni yaz. Ardından heceleri say ve durağı belirle. En sonda bütün bunların anlama katkısını bir iki cümleyle açıkla.

Köyümüzün yolu taşlı,
Kenarında söğüt dalı;
Annem durur gözü yaşlı,
Omzunda yün örme şalı.

Örnek metin
Dörtlüğün yapı çözümlemesi
AdımBulgu
1. Nazım birimiDörtlük (dört dize, tek anlam bütünü)
2. Rediftaş-lı / yaş-lı → “-lı”; dal-ı / şal-ı → “-ı”
3. Kafiye“aş” (taş/yaş) ve “al” (dal/şal): iki ses, tam kafiye
4. Kafiye düzenia b a b → çapraz kafiye
5. Ölçü ve durakHer dize 8 hece; durak 4+4 (Köyümüzün / yolu taşlı)
6. Anlama katkıDüzenli ritim ve çapraz kafiye, beklemenin sakin ve tekrarlanan hâlini hissettirir

Ahenk anlama nasıl katkı verir?

Yazılı çoğu zaman yalnız “kafiyeyi bul” demez, “ahenge ne kattığını açıkla” der. Bu soruya cevap verirken genel bir cümleyle yetinme. Ses benzerliklerinin şiirin hangi duygusunu desteklediğini göster. Örnekte “taşlı / yaşlı” kafiyesi, köy yolunun taşı ile annenin gözyaşını aynı seste buluşturur. Böylece zor yol ile özlem birbirine bağlanır. Sekizli ölçünün düzenli ritmi ise her gün tekrarlanan bir beklemeyi hissettirir.

Akılda kalsın: Sıra: birim → redif → kafiye → düzen → ölçü ve durak → anlama katkı. Son adımda kafiyeli iki sözcüğün anlamca nasıl buluştuğunu söyle.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; yapı özelliklerini (nazım birimi, kafiye ve redif, kafiye düzeni, ölçü) tablo hâlinde göstermen ya da ahenk unsurlarının anlama katkısını açıklaman istenir.

TuzakSırayı karıştırıp redifi ayırmadan kafiyeyi bulmaya çalışmak; ya da katkıyı “şiire ahenk katmıştır” diye tek cümleyle geçmek.

Tam puan içinHer bulguyu dizeden örnekle göster, katkıda ses benzerliğini şiirin duygusuna bağla.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Şiirin yapısı sayfasında.

↕Çözümleme adımlarını sırala

  1. Kafiyeli dizeleri harflerle göster, düzeni adlandır
  2. Dize sonlarını alt alta yaz, redifi ayır
  3. Ahenk unsurlarının anlama katkısını açıkla
  4. Dizeleri say, nazım birimini belirle
  5. Heceleri say, ölçüyü ve durağı belirle
  6. Kalan ortak seslerden kafiyeyi ve türünü bul

?Soru çöz metin · yapı

Bahçede güller açar,
Arılar konar kaçar;
Sen geçtin bu yollardan,
Gönlüm ardından uçar.

Örnek metin

Bu dörtlüğün yapı özellikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Birinci, ikinci ve dördüncü dizeler (açar, kaçar, uçar) kafiyeli, üçüncü dize serbesttir; düzen aaxa, yani mâni tipidir, bu yüzden A yanlıştır. B doğru, Bah-çe-de-gül-ler-a-çar yedi hecedir; C doğru, “-ar” üç dizede de aynı görevli zaman ekidir; D doğru, parça dört dizelik tek kümedir.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlükte dize sonlarındaki ses benzerliklerini (kafiye ve redif) gösteriniz. Bu ses benzerliklerinin dörtlüğün anlamına ve ahengine katkısını açıklayınız. (10 puan)

Annem her akşam köyün yolunda,
Sabırla gurbetteki oğlunu bekliyor;
Dilinde dua, eski bir yazma kolunda,
Her gün umuduna bir gün daha ekliyor. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Birinci ve üçüncü dizelerde “yol-unda / kol-unda” sözcüklerinde “-unda” aynı görevli eklerdir, rediftir; kalan “ol” sesleri tam kafiyedir. İkinci ve dördüncü dizelerde “bekl-iyor / ekl-iyor” sözcüklerinde “-iyor” şimdiki zaman eki rediftir; kalan “ekl” sesleri zengin kafiyedir. Şimdiki zaman redifinin tekrarı, annenin beklemesinin hiç bitmeden sürdüğünü hissettirir. “bekliyor / ekliyor” kafiyesi ise beklemek ile umudu çoğaltmayı aynı seste buluşturur; böylece ahenk, sabırlı ve umutlu bekleyiş duygusunu güçlendirir.

  • Redifleri (-unda, -iyor) aynı görevli ek olarak doğru göstermek — 3 puan
  • Kafiyeleri ve türlerini (tam, zengin) belirtmek — 3 puan
  • Ses benzerliklerini şiirin anlamına (süren, umutlu bekleyiş) bağlamak — 4 puan

Bir şiiri baştan sona çözümlemek

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İstiklâl Marşı'ndaki “Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner aşarım” dizesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Benzeyen (ben, yani millet), benzetilen (sel) ve edat (gibi) dizede açıkça yer alır; bu bir teşbihtir ve milletin durdurulamaz gücünü anlatır. A benzetilen seli kişileştirilmiş varlık sanıyor; C benzeyenin (“-yim”) söylendiğini gözden kaçırıyor; D dizede öğüt değil meydan okuma var.Kaynak: Şiir türleri · İstiklâl Marşı: dil, tür, karşılaştırma

?Soru 2

Anıyı otobiyografiden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Otobiyografi kişinin kendisiyle sınırlıdır; anı ise bir döneme, çevreye ve başka insanlara açılır. A, B ve C iki türde de ortak özelliklerdir; ortak özellik iki türü birbirinden ayıramaz.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Anı, günlük, otobiyografi

?Soru 3

Okul bahçesinde son zil çaldı bugün,
Sıralar boşaldı, tebeşir tozu kaldı;
Panoda solmuş bir resim, köşede top,
Bir yaz daha geldi, arkadaşlar dağıldı.

Örnek metin

Bu dörtlüğe egemen olan duygu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Boşaldı”, “solmuş”, “dağıldı” sözcükleri bir sona ve ayrılığa duyulan hüznü taşır. A yalnız “yaz geldi” bilgisine bakıp duygu sözcüklerini atlıyor; C nesneleri şiirin duygusu sanıyor, eşyalar burada boşluğun işaretidir; D şiirde hiç olmayan bir alayı metne ekliyor.Kaynak: Şiir türleri · Şiirin içeriği: tema ve ana duygu

?Soru 4

Kadın pazarın en ucundaki tezgâha geldi. Domatesleri tek tek eline alıp bıraktı. Satıcı bir şey söyledi, kadın gülümsedi. Fileye üç domates koyup parayı uzattı ve kalabalığa karıştı.

Bu parçanın anlatıcısı ve bakış açısı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Anlatıcı kadının ve satıcının ne düşündüğünü söylemez, satıcının sözünü bile bilmez; yalnız davranışları aktarır. A 3. kişi anlatımı “her şeyi bilmek” sanıyor; B parçada “ben” diyen bir anlatıcı yok; C kurmaca bir metindeki anlatıcıyı yazarla karıştırıyor.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Anlatıcı ve üç bakış açısı

?Soru 5

Bir hikâyede, yıllardır görüşmeyen iki kardeş babalarının cenazesinden sonra boşalmış baba evinde, elektriklerin kesildiği yağmurlu bir gecede yalnız kalır. Mum ışığında eski fotoğraflara bakarken ilk kez konuşmaya başlarlar.

Bu hikâyede mekân ve zamanın seçimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Baba evi ortak geçmişi, kesilen elektrik dış dünyayı uzaklaştırır; kardeşler yalnız kalıp konuşmak zorunda kalır, bu da yakınlaşma temasını güçlendirir. A unsurun temaya katkısını görmezden geliyor; B parçada uzaklaşma değil yakınlaşma var; D gerçek bir mekânın kurmacayı ortadan kaldırdığını sanıyor, oysa hikâye mekân gerçek olsa da kurmacadır.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Yapı unsurlarının temaya katkısı

?Soru 6

Türk edebiyatında anı türüyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kök Türk Kitabeleri anı özellikleri taşır ama anı türündeki ilk eser Bâbürname kabul edilir; A bu yüzden yanlıştır. B, C ve D doğru bilgilerdir: Bâbürname XVI. yüzyıl eseridir, divan döneminin gezi ve şair eserlerinde anı izleri vardır, tür Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Türk edebiyatında anı

?Soru 7

Bayram sabahıydı ama Mehmet Dede'nin evinde ses yoktu. Torunları bu yıl şehirden gelememişti. Dede, eski ceviz sandığın üstündeki fotoğrafları tek tek sildi, çayını iki bardağa koydu. Komşunun oğlu Murat kapıyı çaldığında ikinci bardak boşa gitmedi.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Olayların merkezinde Mehmet Dede vardır; Murat sona katkı veren yardımcı karakterdir, bu yüzden A söylenemez. B doğru, bayram kalabalık beklenen bir zamandır ve sessizliği büyütür; C doğru, ev gerçek bir mekândır; D doğru, fotoğrafları silmesi ve iki bardak çay koyması özlemini gösterir.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Şahıs kadrosu, mekân, zaman

?Soru 8

(I) Köyün en yaşlı ceviz ağacı, okulun bahçesinde yüz yıldır duruyordu. (II) Bir sabah belediye ağacın yol için kesileceğini duyurdu. (III) Çocuklar ağacın çevresinde el ele tutuşup bekledi; iş makinesi bahçe kapısına dayandı. (IV) Sonunda yol, ağacın etrafından dolaşacak biçimde yeniden çizildi.

Bu hikâyede merakın en yüksek olduğu düğüm bölümü hangi cümlelerdir?

✓ C. II. cümlede çatışma başlar (ağaç kesilecek), III. cümlede iş makinesinin kapıya dayanmasıyla merak doruğa çıkar. A tanıtım cümlesi olan I'i düğüme katıyor; B serimi düğüm sanıyor; D merakın giderildiği çözümü düğümle karıştırıyor.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm

?Soru 9

1999 depreminin olduğu gece on yaşındaydım. Babamın beni kucaklayıp merdivenlerden nasıl indirdiğini bugün bile adım adım hatırlarım. O gece sokakta, yorgana sarılmış komşularla sabahı beklerken insanların birbirine ne kadar ihtiyaç duyduğunu ilk kez anladım.

Örnek metin

Bu parçanın anı türünden olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gerçek bir tarih, birinci kişi anlatım, “bugün bile hatırlarım” sözü ve yazarın o geceden çıkardığı ders, yaşanmış bir olayın sonradan ve kişisel bakışla anlatıldığını gösteriyor. A öğretici bilimsel metne ait; B tiyatronun özelliği; D kurmaca türlere ait, anı kurmaca değildir.Kaynak: Anı ve öğretici metin · Anı (hatıra) türü

?Soru 10

Muhtar meydanda “sıra herkese” der,
Değirmende önce ağanın buğdayı döner;
Yoksulun çuvalı kapıda sabahlar,
Sıra ona gelince değirmen tatile gider.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Söz ile davranış arasındaki çelişki (“sıra herkese” deyip ağaya öncelik vermek) alaycı bir dille gösteriliyor; bu bir taşlamadır. B köy ortamını şiirin konusu sanıyor, oysa köy eleştirinin sahnesidir; C şiirde emir cümlesi ya da doğrudan öğüt yok; D kahramanlık değil haksızlık anlatılıyor.Kaynak: Şiir türleri · Pastoral, didaktik, satirik şiir
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →