Anı ve öğretici metin: hikâyeden, günlükten, otobiyografiden farkı

Anı da hikâye gibi olay anlatır ama olaylar gerçekten yaşanmıştır. Anıyı hikâyeden, günlükten ve otobiyografiden ayırmayı, metinleri edebî ve öğretici diye sınıflandırmayı öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
2. TEMA · METİN TÜRLERİ

Metinlerin haritası: edebî metin grupları ve öğretici metinler

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYazılıda hikâye parçası verildiğinde konu, tema, ileti ve duygu nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Hikâyede içerik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir hikâyeyi yazılıya hazırlanır gibi okumak için beş soru sorarsın: Konu ne? Tema ne? Ana duygu ne? Açık ve örtük iletiler neler? Yazarın amacı ve tutumu ne? Her cevabı metinden bir kanıtla desteklersen hikâye sorularının hepsine hazır olursun.

Bir hikâyeyi baştan sona okumak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edebî metinler kaça ayrılır, öğretici metinler hangileridir?

Kısa cevap: Metinler edebî ve öğretici diye ikiye ayrılır. Edebî metinler de coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ile olay çevresinde gelişen metinlere ayrılır; olay çevresindekiler anlatmaya bağlı (hikâye, roman, masal, destan) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olur. Gezi yazısı, anı, deneme, makale, fıkra ve eleştiri öğretici metinlerdir.

Kütüphanede rafların bir düzeni vardır: şiir kitapları bir yanda, romanlar öbür yanda, ansiklopediler başka bir köşede. Metin türleri de böyle bir rafa dizilir; hangi rafa ait olduğunu bilmek, metni nasıl okuyacağını belirler.

İki büyük grup

Edebî dil ve imge sayfasında edebî metin ile öğretici metni karşılaştırdık: edebî metin kurmacadır, hissettirir, çok anlamlıdır; öğretici metin bilgi verir, gerçekliği aktarır, kelimeleri çoğunlukla gerçek anlamıyla kullanır. Bu iki büyük grubun her biri kendi içinde türlere ayrılır. Bu sayfada okuyacağın anı, öğretici metinler rafında yer alır.

Edebî metinlerin üç kolu

Edebî metinler önce ikiye ayrılır. Duyguyu ve coşkuyu ön plana çıkaran metinler coşku ve heyecanı dile getiren metinlerdir; şiir bu gruptadır. Bir olayı merkeze alan metinler ise olay çevresinde gelişen metinlerdir ve bunlar da kendi içinde ikiye ayrılır. Olay bir anlatıcı tarafından okura aktarılıyorsa anlatmaya bağlı metindir: hikâye, roman, masal, destan. Olay sahnede oyuncular tarafından canlandırılıyorsa göstermeye bağlı metindir: tiyatro.

Önce metnin amacına (hissettirmek mi, bilgi vermek mi), sonra anlatım biçimine bak.Görsel: Sınav Defteri

Öğretici metinler

Okuru bilgilendirmek amacıyla yazılan metinlere öğretici metin denir. Bir bitkinin yetiştirilmesinden bir şehrin tarihine kadar akla gelen her şey bu metinlerin konusu olabilir. Bu grubun başlıca türleri gezi yazısı, anı, deneme, makale, fıkra ve eleştiridir. Deneme ve mülakat sayfasında denemenin öğretici olmakla birlikte kişisel ve edebî bir tat taşıdığını gördük; anı da böyledir. Öğretici metinler gerçek bilgiye dayanır, ama bazıları yazarın kişisel bakışını da yansıtır.

Akılda kalsın: Edebî: coşku-heyecan (şiir) / anlatmaya bağlı (hikâye, roman, masal, destan) / göstermeye bağlı (tiyatro). Öğretici: gezi yazısı, anı, deneme, makale, fıkra, eleştiri.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç kısa metin parçası verilir; her birinin edebî mi öğretici mi olduğunu, edebîyse hangi gruba girdiğini gerekçesiyle belirlemeniz istenir.

TuzakOlay anlattığı için anıyı anlatmaya bağlı edebî metin saymak; anı gerçek olayları anlatan öğretici bir metindir.

Tam puan içinGrubu adıyla yazın ve amaç ya da gerçeklik ölçütüyle gerekçelendirin.

⇄Türü grubuyla eşleştir sınıflandırma

?Soru çöz sınıflandırma

I. Bir masalda üç kardeşin dev ile karşılaşması anlatılıyor.
II. Bir makalede iklim değişikliğinin tarıma etkisi verilerle açıklanıyor.
III. Bir oyun metninde iki komşunun tartışması sahne için yazılmış.

Bu metinler sırasıyla hangi gruplara girer?

✓ A. Masal olayı anlatıcıyla aktarır (anlatmaya bağlı), makale bilgi verir (öğretici), oyun metni sahnede gösterilir (göstermeye bağlı). B masal ile tiyatroyu yer değiştiriyor; C makaleyi şiirin grubuna koyuyor; D masalı öğretici sanıyor.
Yazılı sorusuHikâye ve tiyatro, olay çevresinde gelişen edebî metinlerdir. Bu iki türü olayın okura ya da izleyiciye ulaştırılma biçimi yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hikâye ve tiyatro olay çevresinde gelişen edebî metinlerdir. Hikâyede olay bir anlatıcı tarafından okura anlatılır; bu yüzden hikâye anlatmaya bağlı bir metindir. Tiyatroda ise anlatıcı yoktur; olay sahnede oyuncuların konuşmaları ve hareketleriyle izleyiciye gösterilir; bu yüzden tiyatro göstermeye bağlı bir metindir.

  • İkisinin de olay çevresinde gelişen edebî metin olduğunu belirtmek — 2 puan
  • Hikâyede anlatıcının olayı aktarmasını açıklamak — 4 puan
  • Tiyatroda olayın sahnede gösterilmesini açıklamak — 4 puan

Edebî ve öğretici metin grupları

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · ANI

Anı: yaşanmış bir hayattan sonradan çekilmiş fotoğraf

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebî metinler kaça ayrılır, öğretici metinler hangileridir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Metinler edebî ve öğretici diye ikiye ayrılır. Edebî metinler de coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ile olay çevresinde gelişen metinlere ayrılır; olay çevresindekiler anlatmaya bağlı (hikâye, roman, masal, destan) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olur. Gezi yazısı, anı, deneme, makale, fıkra ve eleştiri öğretici metinlerdir.

Edebî ve öğretici metin grupları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anı nedir, anı türünün özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Anı (hatıra), yazarın hayatının tamamına ya da bir dönemine ait yaşadıklarını, tanık olduğu olayları ve bunlarla ilgili düşüncelerini kendi bakış açısıyla, üzerinden zaman geçtikten sonra anlattığı yazı türüdür. Anlatılanlar gerçektir; olaylar sebep-sonuç ilişkisi içinde verilir ve anı hikâyeye benzer bir yapı taşır.

Deden sana ilk kez okula gittiği günü anlatıyor: kar yağıyormuş, ayağında yamalı çizmeler varmış, öğretmeni ona bir kalem hediye etmiş. Bu anlatı uydurma değil, yaşanmış; ama dedenin gözünden ve yıllar sonra anlatılıyor. İşte anı budur.

Anının tanımı

Anı (hatıra), yazarın kendi yaşadığı ya da tanık olduğu olayları, tanıdığı insanları ve bu olaylar karşısındaki duygu ve düşüncelerini anlattığı öğretici bir yazı türüdür. Anılar genellikle geçmişte yaşananları paylaşmak, bir dönemi ya da bir olayı gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla yazılır. Çoğunlukla siyaset, bilim, sanat ya da spor gibi alanlarda tanınmış kişiler anılarını yayımlar.

Anının özellikleri

Anıda anlatılanlar gerçektir; yazar kurmaca bir dünya yaratmaz. Ama olaylar kişisel bakış açısıyla yeniden kurulur; aynı olayı yaşayan iki kişinin anısı birbirinden farklı olabilir. Anı genellikle birinci kişi ağzından yazılır: “gittim, gördüm, hissettim”. Olaylar sebep-sonuç ilişkisi içinde verilir ve olayın geçtiği çevre, zaman ve kişiler hakkında da bilgi sunulur.

Anının yapısı hikâyeye benzer: bir plan içinde ilerler, olayları sıralar, mekânları ve kişileri betimler. Yazar bazen geriye dönüşler yapar, bazen bir olayı önceden sezdirir. Bu nedenle edebî değeri yüksek anılar, sürükleyici bir dille yazıldığında bir hikâye kadar zevkle okunur. Okur hem bir insanın hayatını hem de onun yaşadığı dönemin toplumunu, âdetlerini ve sorunlarını tanır.

Anıyı tanıma ipuçları
İpucuAnıda nasıldır?
GerçeklikAnlatılanlar yaşanmıştır; kurmaca değildir
AnlatıcıGenellikle birinci kişi: “ben, biz”
ZamanOlaylar üzerinden zaman geçtikten sonra yazılır
BakışÖznel; yazarın kendi yorumu ve duyguları
ÇevreOlayın yaşandığı dönem, yer ve kişiler de anlatılır
YapıHikâyeye benzer: plan, betimleme, geriye dönüş
Akılda kalsın: Anı = gerçek olay + yazarın bakışı + sonradan yazılır. Genellikle birinci kişi; olaylar sebep-sonuç içinde; yapısı hikâyeye benzer ama kurmaca değildir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir anıdan kısa bir bölüm verilir; metnin anı türünden olduğunu özelliklerini göstererek açıklamanız ya da yazarın bu anıyı yazma amacını belirtmeniz istenir.

TuzakBirinci kişi anlatımı tek başına yeterli kanıt saymak; hikâyeler de birinci kişiyle yazılabilir, asıl ölçüt olayların gerçekten yaşanmış olmasıdır.

Tam puan içinGerçeklik, öznel bakış ve sonradan yazılma özelliklerinden en az ikisini metinden kanıtla gösterin.

▭Boşluk doldurma anı

Anıda anlatılan olaylar olaylardır; ancak yazar onları kendi bakış açısıyla, biçimde yeniden kurar. Anı, olaylar yaşandıktan bir süre kaleme alınır.

GerçekÖznelSonraKurmacaGünü gününe

?Soru çöz anı

1999 depreminin olduğu gece on yaşındaydım. Babamın beni kucaklayıp merdivenlerden nasıl indirdiğini bugün bile adım adım hatırlarım. O gece sokakta, yorgana sarılmış komşularla sabahı beklerken insanların birbirine ne kadar ihtiyaç duyduğunu ilk kez anladım.

Örnek metin

Bu parçanın anı türünden olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Gerçek bir tarih, birinci kişi anlatım, “bugün bile hatırlarım” sözü ve yazarın o geceden çıkardığı ders, yaşanmış bir olayın sonradan ve kişisel bakışla anlatıldığını gösteriyor. A öğretici bilimsel metne ait; B tiyatronun özelliği; D kurmaca türlere ait, anı kurmaca değildir.
Yazılı sorusuYukarıdaki deprem parçasının anı türünden olduğunu iki özelliğini metinden kanıt göstererek açıklayınız. Yazarın bu anıyı yazma amacı ne olabilir? (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parçada anlatılan olay, 1999 depremi gibi gerçekten yaşanmış bir olaydır; yazar o gece on yaşında olduğunu belirterek kendi yaşadıklarını anlatır. Ayrıca olay üzerinden yıllar geçtikten sonra yazılmıştır; “bugün bile adım adım hatırlarım” ifadesi bunu gösterir. Yazarın amacı, zor zamanlarda insanların birbirine ne kadar ihtiyaç duyduğunu kendi yaşantısından hareketle okurla paylaşmak olabilir.

  • Gerçek, yaşanmış olay özelliğini kanıtla göstermek — 3 puan
  • Sonradan yazılma ya da öznel bakış özelliğini kanıtla göstermek — 3 puan
  • Yazma amacını metne uygun yazmak — 4 puan

Anı (hatıra) türü

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · KARŞILAŞTIRMA

Hikâye mi, anı mı? İki türü karşılaştırmak

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnı nedir, anı türünün özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anı (hatıra), yazarın hayatının tamamına ya da bir dönemine ait yaşadıklarını, tanık olduğu olayları ve bunlarla ilgili düşüncelerini kendi bakış açısıyla, üzerinden zaman geçtikten sonra anlattığı yazı türüdür. Anlatılanlar gerçektir; olaylar sebep-sonuç ilişkisi içinde verilir ve anı hikâyeye benzer bir yapı taşır.

Anı (hatıra) türü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâye ile anı arasındaki benzerlik ve farklılıklar nelerdir?

Kısa cevap: Hikâye ve anı ikisi de olay anlatır; olay, zaman, mekân ve kişilerden oluşan benzer bir yapıya sahiptir. Temel fark gerçeklikle ilişkileridir: hikâye kurmacadır, yaşanabilir olanı anlatır; anı ise gerçekten yaşanmış olanı anlatır. Hikâye edebî, anı öğretici bir metindir; anıda yazar ile anlatıcı aynı kişidir.

Bir arkadaşın “Geçen yaz köyde başıma gelen bir şeyi anlatayım.” diyor, bir başkası “Bir köyde yaşayan bir çocuğun hikâyesini anlatayım.” diyor. İkisi de bir köyü, bir çocuğu, bir yazı anlatacak; ama biri yaşadığını, öbürü kurduğunu anlatıyor.

Benzerlikler

Hikâyede içerik sayfasında hikâyenin olay, yer, zaman ve kişilerden oluştuğunu gördük. Anıda da aynı ögeler vardır: anlatılan bir olay, bu olayın geçtiği bir mekân, bir zaman dilimi ve olayı yaşayan kişiler. İki türde de olaylar belli bir sıra ve sebep-sonuç ilişkisi içinde anlatılır, betimlemelere ve geriye dönüşlere yer verilir. Bu yüzden bir anı ilk okumada bir hikâye gibi görünebilir.

Farklılıklar

İki türü ayıran en önemli ölçüt gerçeklikle ilişkidir. Hikâyede yazar hayattan aldığı malzemeyi hayal gücüyle yeniden kurar; olaylar yaşanmış olmak zorunda değildir. Anıda ise olaylar gerçekten yaşanmıştır ve yazar bunları kendi bakış açısıyla aktarır. Hikâyede yazar ile anlatıcı farklı olabilir; anlatıcı da kurgunun bir parçasıdır. Anıda yazar, anlatıcı ve olayı yaşayan kişi çoğu zaman aynıdır.

Hikâye ve anı karşılaştırma tablosu
ÖlçütHikâyeAnı
Yazma amacıOkurda duygu uyandırmak, düşündürmek, estetik zevk vermekYaşananları paylaşmak, bir dönemi gelecek kuşaklara aktarmak
Gerçekliği aktarmaKurmaca; yaşanmış ya da yaşanabilirGerçek; yaşanmış olaylar, yazarın bakışıyla
Metin grubuAnlatmaya bağlı edebî metinÖğretici metin
AnlatıcıKurmaca bir anlatıcı; birinci ya da üçüncü kişiÇoğunlukla yazarın kendisi, birinci kişi
Dil ve anlatımİmgeli, mecazlı; öyküleyici ve betimleyiciSamimi, açık; öyküleyici ve betimleyici; yer yer açıklayıcı
Yapı (olay, zaman, mekân, kişi)Var; yazar tarafından kurulurVar; gerçek olay, tarih, yer ve kişiler

Kararsız kalınca ne yapmalı?

Yazılıda bazen hem hikâyeye hem anıya benzeyen bir metin verilir ve türünü gerekçesiyle belirlemen istenir. Önce metinde gerçek bir tarih, gerçek bir yer ya da yazarın kendisini işaret eden ifadeler (“o gece on yaşındaydım”) olup olmadığına bak. Sonra anlatılanların bir hayal ürünü mü, yoksa yaşanmış bir hatıra mı olarak sunulduğunu sorgula. Cevabını tek bir ipucuna değil, birkaç ipucunun birlikte gösterdiği sonuca dayandır.

Akılda kalsın: Benzer: olay, zaman, mekân, kişi; sebep-sonuç, betimleme. Fark: hikâye kurmaca ve edebî, anı gerçek ve öğretici. Anıda yazar = anlatıcı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metin parçası verilir; hikâyeye ve anıya ait özellikleri belirleyip metnin hangi türde yazıldığını gerekçesiyle açıklamanız ya da iki türü bir tabloyla karşılaştırmanız istenir.

TuzakBirinci kişi anlatım görünce hemen anı demek; hikâyeler de birinci kişiyle yazılabilir.

Tam puan içinHem benzerliği hem farkı yazın; farkı gerçeklik ve yazma amacı ölçütleriyle açıklayın.

⇄Özelliği türüyle eşleştir karşılaştırma

?Soru çöz tür belirleme

Mahallenin en yaşlı ağacı olan dut, bir sabah kesilmek üzere işaretlendi. O gün çocuklar okuldan dönünce ağacın gövdesine el ele sarıldılar. Akşama doğru belediyeden gelen adamlar, testerelerini sessizce kamyona geri koydu.

Örnek metin

Bu parçanın türüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi en doğru yorumdur?

✓ B. Parçada bir tarih, gerçek bir yer adı ya da “ben” diyen bir yazar yok; yaşanabilir bir olay kurmaca bir dünyada anlatılıyor. A parçada olmayan ipuçlarını varmış gibi gösteriyor; C parçanın amacı bilgi değil duygu uyandırmak; D olay sahnede değil anlatıcıyla aktarılıyor.
Yazılı sorusuHikâye ile anıyı gerçekliği aktarma biçimi ve yazma amacı yönünden karşılaştırınız. İki türün ortak bir özelliğini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hikâye kurmaca bir metindir; yazar yaşanmış ya da yaşanabilir olayları hayal gücüyle yeniden kurar. Anıda ise olaylar gerçekten yaşanmıştır ve yazar onları kendi bakış açısıyla aktarır. Hikâye okurda bir duygu uyandırmak, onu düşündürmek ve estetik zevk vermek amacıyla yazılırken anı, yazarın yaşadıklarını paylaşmak ve bir dönemi gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla yazılır. İki türde de olay, zaman, mekân ve kişiler bulunur.

  • Gerçekliği aktarma yönünden karşılaştırma — 4 puan
  • Yazma amacı yönünden karşılaştırma — 4 puan
  • Doğru bir ortak özellik — 2 puan

Hikâye mi, anı mı?

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · KOMŞU TÜRLER

Anı, günlük ve otobiyografi: üç kişisel tür

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâye ile anı arasındaki benzerlik ve farklılıklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hikâye ve anı ikisi de olay anlatır; olay, zaman, mekân ve kişilerden oluşan benzer bir yapıya sahiptir. Temel fark gerçeklikle ilişkileridir: hikâye kurmacadır, yaşanabilir olanı anlatır; anı ise gerçekten yaşanmış olanı anlatır. Hikâye edebî, anı öğretici bir metindir; anıda yazar ile anlatıcı aynı kişidir.

Hikâye mi, anı mı?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anı ile günlük ve otobiyografi arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Günlükte yaşananlar günü gününe yazılır; anıda ise olaylar üzerinden zaman geçtikten sonra kaleme alınır. Otobiyografide kişi kendi hayatını anlatır ve anlatılanlar kişinin kendisiyle sınırlıdır; anıda ise olayların yaşandığı çevre, zaman ve öteki kişiler de anlatılır, olaylardan sonuç çıkarılmaya çalışılır.

Bir okul gezisini üç biçimde yazabilirsin: o akşam defterine “Bugün müzeye gittik” diye not düşebilir, yirmi yıl sonra “O geziyi hiç unutmadım” diye başlayan bir yazı yazabilir ya da kendi hayat öykünü anlatırken o geziye bir cümleyle değinebilirsin. Üç farklı türü yazmış olursun.

Anı ve günlük: zaman farkı

Anı ve günlük, yazarın yaşadıklarını ve izlenimlerini yazıya geçirmesi bakımından birbirine benzer. Aralarındaki temel fark yazılma zamanıdır. Günlükte yaşananlar o gün, günü gününe yazılır; her yazının başında genellikle bir tarih bulunur. Anıda ise olaylar üzerinden bir süre, bazen yıllar geçtikten sonra hatırlanarak yazılır. Bu yüzden günlükte olayın sıcaklığı, anıda ise geçen zamanın kazandırdığı yorum ve olgunluk öne çıkar.

Anı ve otobiyografi: kapsam farkı

Anı da otobiyografi de kişinin özel hayatını, duygu ve düşüncelerini anlatır. Otobiyografide kişi kendi hayat öyküsünü anlatır; anlatılanlar kişinin kendisiyle sınırlıdır: doğduğu yer, ailesi, eğitimi, yaptıkları. Anıda ise yazar geçmişte yaşanmış olayları anlatırken o olayların yaşandığı çevreyi, dönemi ve başka kişileri de anlatır; olayların nedenlerini bulmaya ve onlardan bir sonuç çıkarmaya çalışır. Anı, kişiden çok yaşanan döneme açılan bir penceredir.

Günlük zamanla, otobiyografi kapsamla anıdan ayrılır.Görsel: Sınav Defteri

Bu üç tür birbirine sıkça karışır, çünkü bir otobiyografide anı bölümleri, bir anıda günlükten alınmış sayfalar bulunabilir. Yazılıda türü belirlerken metnin ağırlıklı özelliğine bak: Yazı bir günün sıcağında mı yazılmış, yıllar sonra mı? Odakta yalnızca yazarın kendi hayatı mı var, yoksa bir dönem ve başka insanlar da mı?

Akılda kalsın: Günlük = günü gününe. Anı = sonradan, çevre ve dönemle. Otobiyografi = kişinin kendi hayatı, kendisiyle sınırlı. Ölçüler: yazılma zamanı ve kapsam.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki kısa metin verilir (biri tarihli bir günlük sayfası, biri yıllar sonra yazılmış bir anı gibi); türlerini belirleyip aralarındaki farkı açıklamanız istenir.

Tuzakİkisi de birinci kişiyle yazıldığı için türleri aynı sanmak.

Tam puan içinFarkı “yazılma zamanı” ya da “kapsam” ölçütüyle adlandırın ve metinlerden birer kanıt gösterin.

⇄Metin parçasını türüyle eşleştir komşu türler

?Soru çöz ayırt etme

Anıyı otobiyografiden ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Otobiyografi kişinin kendisiyle sınırlıdır; anı ise bir döneme, çevreye ve başka insanlara açılır. A, B ve C iki türde de ortak özelliklerdir; ortak özellik iki türü birbirinden ayıramaz.
Yazılı sorusuAşağıdaki iki parçanın türünü belirleyiniz. Bu iki türü yazılma zamanı yönünden karşılaştırınız. (10 puan)

I. “3 Haziran. Karne günü! Matematikten beklediğimden yüksek aldım, eve koşarak döndüm.”
II. “Lisedeki ilk karne günümü hâlâ hatırlarım. Babam o akşam bana bir kitap almış, ilk kez benimle bir yetişkin gibi konuşmuştu.” (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. parça bir günlüktür; başındaki tarih ve “Karne günü!” ifadesi olayın o gün yazıldığını gösterir. II. parça bir anıdır; “hâlâ hatırlarım” ifadesi olayın üzerinden zaman geçtikten sonra yazıldığını gösterir. Günlükte yaşananlar günü gününe yazılır ve olayın sıcaklığı hissedilir; anıda ise olaylar sonradan hatırlanarak yazılır ve yazar o güne yıllar sonraki bakışıyla yorum katar.

  • I. parçanın türünü kanıtla belirlemek — 3 puan
  • II. parçanın türünü kanıtla belirlemek — 3 puan
  • Yazılma zamanı yönünden karşılaştırmak — 4 puan

Anı, günlük, otobiyografi

Cevabın nasıldı?
VIII. YÜZYIL → GÜNÜMÜZ · ANI TÜRÜ

Türk edebiyatında anı: yazıtlardan Bâbürname'ye, Tanzimat'tan bugüne

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnı ile günlük ve otobiyografi arasındaki farklar nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Günlükte yaşananlar günü gününe yazılır; anıda ise olaylar üzerinden zaman geçtikten sonra kaleme alınır. Otobiyografide kişi kendi hayatını anlatır ve anlatılanlar kişinin kendisiyle sınırlıdır; anıda ise olayların yaşandığı çevre, zaman ve öteki kişiler de anlatılır, olaylardan sonuç çıkarılmaya çalışılır.

Anı, günlük, otobiyografi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk edebiyatında ilk anı eseri hangisidir, anı türü nasıl gelişti?

Kısa cevap: Türk edebiyatının ilk yazılı metinleri olan Kök Türk Kitabeleri söylev özelliklerinin yanında anı özellikleri de taşır. Anı türündeki ilk eser Babür Şah'ın XVI. yüzyılda yazdığı Bâbürname'dir. Divan edebiyatında bazı tarih ve gezi eserlerinde anı özellikleri görülür; tür, Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.

Orhun Vadisi'ndeki taşlara bir kağan, kendi yaptıklarını ve halkı için çektiği zorlukları birinci ağızdan kazıtmış. Bin üç yüz yıl önce taşa yazılmış bu satırlar, Türkçenin ilk “hatıra” izleri sayılır.

İlk izler: Kök Türk Kitabeleri

VIII. yüzyılda dikilen Kök Türk (Orhun) Kitabeleri, Türk edebiyatının ilk yazılı metinleridir. Kitabelerde Bilge Kağan halkına seslenir; bu yönüyle metinler bir söylev özelliği taşır. Ama kağan aynı zamanda kendi yaşadıklarını, savaşlarını ve verdiği kararları birinci ağızdan anlatır. Bu yüzden kitabeler anı türünün özelliklerini de taşır.

“Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım.”

Orhun Kitabeleri, Bilge Kağan'ın sözleri; günümüz Türkçesiyle

Bu cümlede kağan kendi çabasını birinci kişi ağzından anlatıyor; bir anı yazarı gibi yaptıklarını ve duygusunu okura aktarıyor.

İlk anı eseri: Bâbürname

Türk edebiyatında anı türünde yazılmış ilk eser, Babür İmparatorluğu'nun kurucusu Babür Şah'ın XVI. yüzyılda Çağatay Türkçesiyle yazdığı Bâbürname'dir. Babür bu eserde hayatını, savaşlarını, gezdiği yerleri ve tanıdığı insanları anlatır. Divan edebiyatında ise vakayiname (tarih), sefaretname (elçilik raporu), seyahatname (gezi kitabı) ve tezkire (şairler sözlüğü) gibi eserlerde yer yer tanınmış kişilerin hayatlarından ve yaşanan olaylardan söz edildiği için anı özelliği taşıyan bölümlere rastlanır.

Türk edebiyatında anının yolculuğu
DönemEser ya da gelişmeAnı ile ilişkisi
VIII. yüzyılKök Türk KitabeleriSöylev + anı özellikleri
XVI. yüzyılBâbürname (Babür Şah)Anı türünde ilk eser
Divan edebiyatıVakayiname, sefaretname, seyahatname, tezkireYer yer anı özelliği taşıyan bölümler
Tanzimat'tan sonraAnı türü yaygınlaşırBağımsız bir tür olarak gelişir

Anıdan beslenen eserler

Anı türü başka türlere de kaynaklık etmiştir. Ömer Seyfettin, çocukluk anılarından yararlanarak “Kaşağı” ve “İlk Namaz” hikâyelerini yazmıştır. Peyami Safa'nın “Dokuzuncu Hariciye Koğuşu” romanı da yazarın kendi yaşantısından izler taşır. Batı edebiyatında anının geçmişi çok eskilere uzansa da tür XVII. yüzyılda önem kazanmış ve yaygınlaşmıştır. Politikacıların ve sanatçıların yaptıklarını gelecek kuşaklara aktarma isteği türün gelişmesini sağlamıştır.

Tarihçe ezberinden çok anlam

Yazılıda bu bilgiler genellikle “Bir metnin anı özelliği taşıdığını nasıl anlarız?” sorusuyla birlikte gelir. Kitabelerin anı sayılmasının nedeni kağanın kendi yaşadıklarını birinci ağızdan anlatmasıdır; hikâyelerin anıdan beslenmesi ise yazarın kendi hayatından bir kesiti kurmacaya dönüştürmesidir. Bu iki farkı gördüğünde “Hikâye mi, anı mı?” sorusunun cevabını da daha kolay verirsin.

Akılda kalsın: İlk izler: Kök Türk Kitabeleri (söylev + anı). İlk anı eseri: Bâbürname (Babür Şah, XVI. yy). Divanda: vakayiname, sefaretname, seyahatname, tezkire. Yaygınlaşma: Tanzimat'tan sonra.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir yazıttan ya da eski bir eserden kısa bir bölüm verilir; metnin anı özelliği taşıdığını gerekçesiyle açıklamanız ya da anı türünün Türk edebiyatındaki ilk örneğini yazmanız istenir.

TuzakKök Türk Kitabelerini “ilk anı eseri” saymak; kitabeler anı özelliği taşır ama ilk anı eseri Bâbürname'dir.

Tam puan içinEseri ve yazarını doğru eşleştirin, anı özelliğini (birinci ağızdan yaşananları anlatma) metinle gösterin.

↕Kronolojik sıralama

  1. Divan edebiyatında elçilerin sefaretnameleri yazılır
  2. Kök Türk Kitabeleri dikilir
  3. Ömer Seyfettin çocukluk anılarından hikâyeler yazar
  4. Babür Şah Bâbürname'yi yazar
  5. Tanzimat'tan sonra anı türü yaygınlaşır

?Soru çöz anı tarihi

Türk edebiyatında anı türüyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kök Türk Kitabeleri anı özellikleri taşır ama anı türündeki ilk eser Bâbürname kabul edilir; A bu yüzden yanlıştır. B, C ve D doğru bilgilerdir: Bâbürname XVI. yüzyıl eseridir, divan döneminin gezi ve şair eserlerinde anı izleri vardır, tür Tanzimat'tan sonra yaygınlaşmıştır.
Yazılı sorusu“Türk milleti için gece uyumadım, gündüz oturmadım.” cümlesinden hareketle Kök Türk Kitabelerinin anı türünün özelliklerini taşıdığını açıklayınız. Türk edebiyatında anı türündeki ilk eserin adını ve yazarını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Cümlede Bilge Kağan, halkı için gösterdiği çabayı ve yaşadığı zorlukları birinci kişi ağzından, kendi bakış açısıyla anlatmaktadır. Gerçekten yaşanmış olayların ve duyguların yazarın ağzından aktarılması anı türünün özelliğidir. Bu nedenle kitabeler söylev özelliğinin yanında anı özelliği de taşır. Türk edebiyatında anı türündeki ilk eser Babür Şah'ın yazdığı Bâbürname'dir.

  • Birinci kişi anlatımı ve kişisel bakışı cümleden göstermek — 4 puan
  • Bunun anı özelliği olduğunu gerekçelendirmek — 3 puan
  • İlk anı eserini ve yazarını doğru yazmak — 3 puan

Türk edebiyatında anı

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Öğretici metinler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. “Ege Denizi” tek bir denizin adıdır; özel adın her kelimesi büyük yazılır: Ege Denizi'nde. A doğru, dağ adının her kelimesi büyük; B doğru, tarih bildirmeyen gün adı ve tek başına akrabalık adı küçük; D doğru, adla kullanılan unvan büyük harfle başlar.Kaynak: Yazım ve noktalama · Büyük harflerin kullanımı

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

✓ D. Sayılar kelimeyle yazıldığında ayrı yazılır: on beş. A doğru, “gelenek” anlamında âdet şapkalı; B doğru, sıra sayısında yalnız nokta kullanılmış; C doğru, k ve g'den sonraki ince a şapkayla gösterilmiş.Kaynak: Yazım ve noktalama · Güncel yazım, şapka, sayılar

?Soru 3

Dedem okuma yazmayı kırk yaşında öğrendi. Önce torunlarının ders kitaplarını hecelerdi, sonra gazeteyi baştan sona okumaya başladı. Bugün seksen yaşında, her sabah bir şiir ezberliyor. Ona bakınca öğrenmenin bir yaşı olmadığını anlıyorum.

Örnek metin

Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Dedenin hikâyesindeki bütün ayrıntılar “öğrenmenin yaşı yoktur” yargısını destekliyor; son cümle bunu açıkça söylüyor. B bir yardımcı düşünceyi, metindeki örneği ana düşünce sanıyor; C ve D metinde geçen ayrıntılardan metnin söylemediği genel yargılar türetiyor.Kaynak: Deneme ve mülakat · Ana düşünce, yardımcı düşünce

?Soru 4

Selim her akşam balkona çıkıp karşı apartmandaki ışıkları sayardı. Binada yüz kişi yaşıyordu ama hiçbirinin adını bilmiyordu. Bir gün asansörde komşusu ona selam verdi; Selim o gece ışıkları saymadı.

Örnek metin

Bu parçanın teması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yüz kişinin yaşadığı binada kimseyi tanımamak ve bir selamın bu durumu değiştirmesi, kalabalık içindeki yalnızlığı işliyor; tema soyut bir kavramdır. A ve B olayın kendisini, yani konuya ait ayrıntıları yazıyor; C parçada hiç işlenmeyen bir şeydir.Kaynak: Hikâyede içerik · Konu ve tema

?Soru 5

Okul dergisi için bir ressamla mülakat yapan Elif, ressamın “Renkleri değil, ışığı resmederim.” sözünü dergide “Ressam renklerin önemsiz olduğunu düşünüyor.” biçiminde yazmıştır.

Elif mülakatın hangi kuralına uymamıştır?

✓ D. Ressamın sözü “ışığı öne çıkarmak” anlamındayken Elif onu “renkler önemsiz” yargısına çevirmiş; görüşü saptırmış. A, B ve C metinde hiç söz edilmeyen aşamalara dair; Elif'in hatası hazırlıkta ya da görüşme sırasında değil, yazıya geçirmede.Kaynak: Deneme ve mülakat · Mülakat

?Soru 6

Bir mülakattan alınan cümleler:
I. Yazar ilk romanını 1998 yılında yayımladı.
II. Bence edebiyat, insanın kendine yazdığı en uzun mektuptur.
III. Romanları on iki dile çevrildi.
IV. Çocukluğumun geçtiği o mahalle, dünyanın en güzel yeriydi.

Bu cümlelerden hangileri özneldir?

✓ B. II “bence” sözüyle kişisel bir yorum, IV “dünyanın en güzel yeri” değerlendirmesiyle bir beğeni bildirir; ikisi de kanıtlanamaz. A tam tersini seçiyor, I ve III tarih ve sayıyla doğrulanabilen nesnel bilgilerdir; C nesnel I'i öznel sanıyor; D IV'teki değerlendirme sözünü gözden kaçırıyor.Kaynak: Deneme ve mülakat · Öznel-nesnel, düşünceyi geliştirme

?Soru 7

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti doğru kullanılmıştır?

✓ C. Rakama gelen çekim eki kesmeyle ayrılır: 1071'de. A'da -lı yapım ekidir, ayrılmaz: Sivaslı; B'de kurum adına gelen ek ayrılmaz: Türk Dil Kurumunun; D'de “deniz” cins addır, kesme kullanılmaz: denize.Kaynak: Yazım ve noktalama · İki nokta, tırnak, kesme

?Soru 8

Köyün çeşmesi kurudu kuruyalı kimse meydana uğramıyordu. Yeni barajın suyu şehre gidiyor, köylüler susuz tarlalarına bakıp iç çekiyordu. Muhtar her sabah boş çeşmenin musluğunu açıp kapatıyor, sonra hiçbir şey söylemeden kahveye dönüyordu.

Örnek metin

Bu parçanın yazılma amacı aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ A. Suyun şehre gitmesi, köylülerin iç çekmesi ve muhtarın sessizce boş çeşmeyi denemesi, kalkınmanın köyde yarattığı kaybı gösteriyor. B öğretici bir amaçtır, parçada baraj yapımı anlatılmıyor; C metindeki hüzünlü tabloyla çelişiyor; D bir ayrıntıyı amaç sanıyor.Kaynak: Hikâyede içerik · Yazma amacı, yazarın tutumu

?Soru 9

Ahmet sınıfın en hızlı koşucusuydu ve kimseyle takım olmak istemezdi. Bayrak yarışında ise üç arkadaşı yavaş kaldı, Ahmet ne kadar hızlı koşsa da takımı sonuncu oldu. Ertesi hafta antrenmana herkesten önce geldi; bu kez arkadaşlarına bayrağı nasıl daha hızlı vereceklerini gösteriyordu.

Örnek metin

Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ahmet'in tek başına hızlı olmasının yetmediği, sonunda yeteneğini arkadaşlarıyla paylaştığı görülüyor; yazarın yargısı budur. A başlangıçtaki bir ayrıntıyı, yani yardımcı bir bilgiyi yazıyor; B temayı tek kavramla veriyor, yargı değil; D metinden çıkarılamayan bir bilgidir.Kaynak: Hikâyede içerik · Ana düşünce ve yardımcı düşünce

?Soru 10

Saatçi hikâyesinde Hayri Efendi'nin yeni mağazayı gördükten sonra eski saatleri “tek tek kurması” aşağıdakilerden hangisini sezdirmektedir?

✓ D. Ucuz saatlerin karşısında dükkânı erken açıp eski saatleri özenle kurması, ustanın emeğine sahip çıktığını sezdiriyor. A ve B metindeki davranışla çelişiyor; C metne dayanmıyor, saatlerin bozuk olduğuna dair hiçbir ipucu yok.Kaynak: Hikâyede içerik · Bir hikâyeyi baştan sona okumak
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →