Metinlerin haritası: edebî metin grupları ve öğretici metinler
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYazılıda hikâye parçası verildiğinde konu, tema, ileti ve duygu nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Hikâyede içerik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bir hikâyeyi yazılıya hazırlanır gibi okumak için beş soru sorarsın: Konu ne? Tema ne? Ana duygu ne? Açık ve örtük iletiler neler? Yazarın amacı ve tutumu ne? Her cevabı metinden bir kanıtla desteklersen hikâye sorularının hepsine hazır olursun.
Bir hikâyeyi baştan sona okumak
✎Konu anlatımı
Edebî metinler kaça ayrılır, öğretici metinler hangileridir?
Kısa cevap: Metinler edebî ve öğretici diye ikiye ayrılır. Edebî metinler de coşku ve heyecanı dile getiren metinler (şiir) ile olay çevresinde gelişen metinlere ayrılır; olay çevresindekiler anlatmaya bağlı (hikâye, roman, masal, destan) ve göstermeye bağlı (tiyatro) olur. Gezi yazısı, anı, deneme, makale, fıkra ve eleştiri öğretici metinlerdir.Kütüphanede rafların bir düzeni vardır: şiir kitapları bir yanda, romanlar öbür yanda, ansiklopediler başka bir köşede. Metin türleri de böyle bir rafa dizilir; hangi rafa ait olduğunu bilmek, metni nasıl okuyacağını belirler.
İki büyük grup
Edebî dil ve imge sayfasında edebî metin ile öğretici metni karşılaştırdık: edebî metin kurmacadır, hissettirir, çok anlamlıdır; öğretici metin bilgi verir, gerçekliği aktarır, kelimeleri çoğunlukla gerçek anlamıyla kullanır. Bu iki büyük grubun her biri kendi içinde türlere ayrılır. Bu sayfada okuyacağın anı, öğretici metinler rafında yer alır.
Edebî metinlerin üç kolu
Edebî metinler önce ikiye ayrılır. Duyguyu ve coşkuyu ön plana çıkaran metinler coşku ve heyecanı dile getiren metinlerdir; şiir bu gruptadır. Bir olayı merkeze alan metinler ise olay çevresinde gelişen metinlerdir ve bunlar da kendi içinde ikiye ayrılır. Olay bir anlatıcı tarafından okura aktarılıyorsa anlatmaya bağlı metindir: hikâye, roman, masal, destan. Olay sahnede oyuncular tarafından canlandırılıyorsa göstermeye bağlı metindir: tiyatro.
Öğretici metinler
Okuru bilgilendirmek amacıyla yazılan metinlere öğretici metin denir. Bir bitkinin yetiştirilmesinden bir şehrin tarihine kadar akla gelen her şey bu metinlerin konusu olabilir. Bu grubun başlıca türleri gezi yazısı, anı, deneme, makale, fıkra ve eleştiridir. Deneme ve mülakat sayfasında denemenin öğretici olmakla birlikte kişisel ve edebî bir tat taşıdığını gördük; anı da böyledir. Öğretici metinler gerçek bilgiye dayanır, ama bazıları yazarın kişisel bakışını da yansıtır.
Nasıl sorulurBirkaç kısa metin parçası verilir; her birinin edebî mi öğretici mi olduğunu, edebîyse hangi gruba girdiğini gerekçesiyle belirlemeniz istenir.
TuzakOlay anlattığı için anıyı anlatmaya bağlı edebî metin saymak; anı gerçek olayları anlatan öğretici bir metindir.
Tam puan içinGrubu adıyla yazın ve amaç ya da gerçeklik ölçütüyle gerekçelendirin.
⇄Türü grubuyla eşleştir sınıflandırma
?Soru çöz sınıflandırma
I. Bir masalda üç kardeşin dev ile karşılaşması anlatılıyor.
II. Bir makalede iklim değişikliğinin tarıma etkisi verilerle açıklanıyor.
III. Bir oyun metninde iki komşunun tartışması sahne için yazılmış.
Bu metinler sırasıyla hangi gruplara girer?
Yazılı sorusuHikâye ve tiyatro, olay çevresinde gelişen edebî metinlerdir. Bu iki türü olayın okura ya da izleyiciye ulaştırılma biçimi yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Hikâye ve tiyatro olay çevresinde gelişen edebî metinlerdir. Hikâyede olay bir anlatıcı tarafından okura anlatılır; bu yüzden hikâye anlatmaya bağlı bir metindir. Tiyatroda ise anlatıcı yoktur; olay sahnede oyuncuların konuşmaları ve hareketleriyle izleyiciye gösterilir; bu yüzden tiyatro göstermeye bağlı bir metindir.
- İkisinin de olay çevresinde gelişen edebî metin olduğunu belirtmek — 2 puan
- Hikâyede anlatıcının olayı aktarmasını açıklamak — 4 puan
- Tiyatroda olayın sahnede gösterilmesini açıklamak — 4 puan
Edebî ve öğretici metin grupları