Üslup ve eleştiri: anlatım özellikleri, tenkit ve otobiyografi

Aynı olayı iki yazar iki farklı biçimde anlatır; aradaki fark üsluptur. Anlatım özelliklerini, bunlar bozulunca ortaya çıkan anlatım bozukluğunu, eleştiri türünü ve otobiyografinin biyografiden farkını öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÜSLUP

Üslup: aynı olay, iki ayrı ses

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTiyatro metni nedir, romandan farkı nedir, perde, tablo ve yan metin ne demek?Bağlantılı konudan (Roman ve tiyatro). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tiyatro metni sahnede oynanmak için yazılan, göstermeye bağlı bir edebî metindir. Romandan farkı, olayların bir anlatıcı tarafından anlatılmayıp kişilerin konuşmaları ve hareketleriyle gösterilmesidir. Metin büyük bölümlere (perde) ve perdelerin içindeki küçük bölümlere (tablo) ayrılır; parantez içindeki sahne açıklamalarına yan metin denir.

Tiyatro metni ve roman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üslup nedir, bir yazarın üslubu nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Üslup, “yazar düşüncelerini nasıl dile getiriyor?” sorusunun cevabıdır; herkesin kullandığı ortak dilin bir yazar tarafından kişisel ve özgün biçimde kullanılmasıdır. Yazarın sözcük seçimi, cümle yapısı, söz sanatları ve bakışı üslubunu oluşturur. Üslup, yazarın dünya görüşünün ve kişiliğinin dildeki yansımasıdır.

Sınıfta herkes aynı konuda kompozisyon yazar, ama öğretmen kâğıtları isim okumadan kimin yazdığını çoğu zaman tahmin eder. Çünkü her yazanın kendine özgü bir sesi vardır.

“Ne” değil, “nasıl”

Bir metnin içeriği “ne söylediği”, üslubu ise “nasıl söylediği”dir. Dil herkesin ortak malıdır; aynı sözcükler, aynı kurallar herkesin elindedir. Yazar bu ortak malzemeyi kendine göre seçer, dizer ve biçimlendirir. Bu kişisel kullanım onun üslubudur. Üslup yalnız bir teknik değildir; yazarın hayata bakışı, duyarlılığı ve kişiliği diline yansır.

Aynı sahne, iki üslup

I. Sabah yağmur yağdı. Okula ıslanarak gittim. Ders başlamıştı, sessizce yerime oturdum.

II. Gökyüzü sabaha kadar ağlamıştı; ben de onun gözyaşlarına bulanarak okulun yolunu tuttum. Kapıyı araladığımda ders çoktan başlamış, sınıf bir kitap sayfası gibi sessizdi.

İki parça aynı olayı anlatır, ama sesleri bambaşkadır. Birincisi kısa ve yalın cümlelerle, süssüz bir anlatım kurar. İkincisi kişileştirme ve benzetmeyle, daha uzun ve duygulu cümlelerle konuşur. İkisi de doğrudur; fark üsluptadır.

Üslubu oluşturan ögeler
ÖgeSorulacak soruI. parçaII. parça
Sözcük seçimiGündelik mi, imgeli mi?Gündelikİmgeli
Cümle yapısıKısa mı, uzun mu?Kısa, yalınUzun, bağlaçlı
Söz sanatıVar mı?YokTeşhis, teşbih
TonNesnel mi, duygulu mu?NesnelDuygulu

Romanın yapı ve içerik unsurları da üslubu belirler. Roman ve tiyatro sayfasında gördüğün anlatım teknikleri, seçilen bakış açısı, olayların geçtiği mekân ve dönem yazarın dilini etkiler. Köyde geçen bir romanın üslubu yöresel söyleyişlerle, büyük şehirde geçen bir romanınki şehir konuşmasıyla renklenebilir.

Akılda kalsın: İçerik ne, üslup nasıl. Üslubu bulmak için dört şeye bak: sözcük, cümle, sanat, ton.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir ya da iki metin parçası verilir; yazarın üslup özelliklerini belirlemen ya da iki metni üslup bakımından karşılaştırman istenir.

TuzakÜslubu içerikle karıştırıp metnin konusunu anlatmak.

Tam puan içinSözcük seçimi, cümle yapısı ve söz sanatı gibi en az iki ölçütü metinden alıntıyla göster.

?Soru çöz metin · üslup

I. Liman sabah altıda açıldı. Balıkçılar ağlarını topladı, tekneler denize çıktı.
II. Liman, uykulu bir kedi gibi gerinerek uyandı; balıkçıların ağları gökyüzüne serilmiş gümüş birer düş gibiydi.

Bu iki parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. İki parça da sabah limanını anlatır; I kısa cümleler ve gündelik sözcüklerle, II benzetme ve kişileştirmeyle konuşur. Fark içerikte değil üsluptadır. B konunun aynı olduğunu görmüyor; C söz sanatlarını II'den I'e aktarıyor; D imgeli bir dili bilgi veren anlatımla karıştırıyor.

⇄Soruyu üslup ögesiyle eşleştir üslup

Yazılı sorusuAşağıdaki iki parçayı üslup bakımından karşılaştırınız. Karşılaştırmanızda en az iki ölçüt kullanınız. (10 puan)

I. Kar gece boyunca yağdı. Sabah yollar kapanmıştı. Okullar tatil edildi.

II. Gece boyunca gökyüzü bütün beyazlığını şehrin üstüne boşalttı; sabah, yollar beyaz bir yorganın altında uyuyordu ve okulların kapısı bu sessiz misafire açılmadı. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki parça aynı olayı, karın yolları kapatıp okulları tatil ettirmesini anlatır. I. parçada sözcükler gündeliktir, cümleler kısa ve yalındır; anlatım nesnel bir haber gibidir. II. parçada ise “beyaz bir yorganın altında uyuyordu” gibi benzetme ve kişileştirmeler vardır; kar “sessiz misafir” olarak kişileştirilmiştir. Cümleler uzun ve bağlaçlıdır, anlatım duygulu ve imgelidir. Bu nedenle I. parçanın üslubu yalın ve nesnel, II. parçanınki sanatlı ve öznel bir üsluptur.

  • Birinci ölçütte (sözcük seçimi ya da söz sanatı) karşılaştırma — 4 puan
  • İkinci ölçütte (cümle yapısı ya da ton) karşılaştırma — 4 puan
  • Her ölçütü metinden alıntıyla desteklemek — 2 puan

Üslup: nasıl söylüyor?

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · ANLATIM ÖZELLİKLERİ

Yedi anlatım özelliği: iyi bir metnin ölçüleri

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslup nedir, bir yazarın üslubu nasıl belirlenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Üslup, “yazar düşüncelerini nasıl dile getiriyor?” sorusunun cevabıdır; herkesin kullandığı ortak dilin bir yazar tarafından kişisel ve özgün biçimde kullanılmasıdır. Yazarın sözcük seçimi, cümle yapısı, söz sanatları ve bakışı üslubunu oluşturur. Üslup, yazarın dünya görüşünün ve kişiliğinin dildeki yansımasıdır.

Üslup: nasıl söylüyor?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatım özellikleri nelerdir: açıklık, yalınlık, duruluk, özgünlük, akıcılık, doğallık, tutarlılık?

Kısa cevap: Duygu ve düşünceyi doğru ve etkili anlatmak için yedi özelliğe dikkat edilir: açıklık (tek ve net anlam), yalınlık (süssüz anlatım), duruluk (gereksiz sözcük yok), özgünlük (benzerlerinden farklı), akıcılık (takılmadan okunma), doğallık (yapmacıksız, içten) ve tutarlılık (düşüncelerin çelişmemesi).

Bir sınav sorusu açık yazılmazsa herkes başka türlü anlar; bir mesaj fazla süslenirse asıl söylenmek istenen kaybolur. İyi bir metnin ölçüleri bu kayıpları önler.

Üslup her yazarda farklıdır, ama her iyi metnin paylaştığı bazı ölçüler vardır. Bu ölçülere anlatım özellikleri denir. Bir paragraf yazarken ya da bir metni değerlendirirken bu yedi özelliği bir kontrol listesi gibi kullanabilirsin.

Anlamla ilgili üç özellik

Açıklık, düşüncenin okura tartışmaya yer bırakmadan, tek ve net bir anlamla ulaşmasıdır. Okur metni okuyunca “ne demek istedi?” diye sormaz. Tutarlılık, metindeki duygu ve düşüncelerin birbiriyle çelişmemesidir; bir paragrafta savunulan görüş, sonraki cümlede inkâr edilmez. Duruluk ise anlatımda gereksiz sözcük ve tekrarın bulunmamasıdır; her sözcük bir iş görür.

Söyleyişle ilgili dört özellik

Yalınlık, anlatımın süsten ve gösterişten uzak olmasıdır; özellikle bilgi veren metinlerde gerekmeyen sanat ve süslü sözcük anlamı perdeler. Doğallık, anlatımın yapmacıktan uzak, içten olmasıdır; yazar kendisi gibi konuşur. Akıcılık, metnin bir engele takılmadan rahatça okunmasıdır; ses ve sözcük tekrarı, uzun ve karışık cümleler akıcılığı bozar. Özgünlük ise anlatımın benzerlerinden farklı, kişiye özgü olmasıdır; herkesin söylediğini herkes gibi söylemek yerine yeni bir bakış sunmaktır.

Anlatım özellikleri ve kontrol soruları
ÖzellikKontrol sorusu
AçıklıkCümle tek bir anlama mı geliyor?
DurulukAtılabilecek gereksiz sözcük var mı?
TutarlılıkDüşünceler birbiriyle çelişiyor mu?
YalınlıkGereksiz süs ve gösteriş var mı?
DoğallıkSöyleyiş içten mi, yapmacık mı?
AkıcılıkOkurken takılan bir yer var mı?
ÖzgünlükBenzerlerinden farklı bir söyleyiş mi?
Akılda kalsın: Anlam üçlüsü: açık, tutarlı, duru. Söyleyiş dörtlüsü: yalın, doğal, akıcı, özgün. Yazdığın paragrafı bu yedi soruyla denetle.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir paragraf verilir; hangi anlatım özelliklerini taşıdığını ya da hangisinin eksik olduğunu gerekçesiyle yazman istenir. Yazma sorusunda da paragrafın bu özelliklere göre puanlanır.

TuzakYalınlık ile duruluğu karıştırmak; yalınlık süssüzlük, duruluk gereksiz sözcüksüzlüktür.

Tam puan içinÖzelliğin adını, kısa tanımını ve metinden bir örneği birlikte yaz.

▭Boşluk doldurma kavram

Bir metinde atılabilecek hiçbir gereksiz sözcük yoksa o metin bir anlatıma sahiptir. Süsten ve gösterişten uzak anlatıma denir. Düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi ise özelliğidir.

DuruYalınlıkTutarlılıkÖzgünlükAkıcılık

?Soru çöz metin · anlatım özelliği

“Yazar romanında köyden kente göçü, kimsenin daha önce denemediği bir açıdan, şehre ilk kez gelen bir köpeğin gözünden anlatıyor. Bu bakış, bildiğimiz bir konuyu bambaşka bir hikâyeye dönüştürüyor.”

Bu yorumda roman için özellikle hangi anlatım özelliği vurgulanmaktadır?

✓ C. “Kimsenin daha önce denemediği bir açı” ve “bildiğimiz konuyu bambaşka hikâyeye dönüştürmek” anlatımın benzerlerinden farklı olduğunu, yani özgünlüğü vurgular. A gereksiz sözcükten söz edilmiyor; B düşüncelerin çelişip çelişmediği konu edilmiyor; D süssüzlük değil, yeni bir bakış öne çıkıyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki paragrafı açıklık, duruluk ve yalınlık özellikleri bakımından değerlendiriniz. Her değerlendirmenizi paragraftan bir örnekle destekleyiniz. (10 puan)

Kütüphanemiz hafta içi her gün 09.00–17.00 saatleri arasında açıktır. Kitaplar iki hafta süreyle ödünç alınabilir. Geciken kitaplar için kullanıcıya bir hatırlatma mesajı gönderilir. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Paragraf açıktır; “09.00–17.00 saatleri arasında açıktır” ve “iki hafta süreyle” ifadeleri tek bir anlama gelir, okur ne zaman gideceğini ve ne kadar tutabileceğini kesin olarak bilir. Paragraf durudur; çıkarılabilecek gereksiz bir sözcük ya da tekrar yoktur. Paragraf yalındır; bilgi veren bir metin olduğu için benzetme ya da süslü sözcük kullanılmamış, düşünce doğrudan söylenmiştir.

  • Açıklığı örnekle değerlendirmek — 4 puan
  • Duruluğu değerlendirmek — 3 puan
  • Yalınlığı metnin türüyle ilişkilendirerek değerlendirmek — 3 puan

Yedi anlatım özelliği

Cevabın nasıldı?
UYGULAMA · BOZUKLUK VE DÜZELTME

Anlatım bozukluğu: bir özellik bozulunca

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlatım özellikleri nelerdir: açıklık, yalınlık, duruluk, özgünlük, akıcılık, doğallık, tutarlılık?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duygu ve düşünceyi doğru ve etkili anlatmak için yedi özelliğe dikkat edilir: açıklık (tek ve net anlam), yalınlık (süssüz anlatım), duruluk (gereksiz sözcük yok), özgünlük (benzerlerinden farklı), akıcılık (takılmadan okunma), doğallık (yapmacıksız, içten) ve tutarlılık (düşüncelerin çelişmemesi).

Yedi anlatım özelliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatım bozukluğu nedir, nasıl bulunur ve düzeltilir?

Kısa cevap: Anlatım bozukluğu, bir cümlede ya da metinde anlatım özelliklerinden birinin bozulmasıdır. Gereksiz sözcük duruluğu, çelişki tutarlılığı, iki anlama gelme açıklığı, gereksiz süs yalınlığı, aynı sözcüğün tekrarı akıcılığı bozar. Düzeltmek için bozulan özelliği bulup gereksiz sözcüğü atar, çelişkiyi giderir ya da anlamı netleştirirsin.

Bir arkadaşın “Yarın kesinlikle gelirim, belki de gelemem.” diye mesaj atsa ne yapacağını bilemezsin. Cümle dil bilgisi bakımından düzgün görünür, ama anlatım bozuktur.

Bozukluğu özellikle eşleştir

Önceki konuda yedi anlatım özelliğini gördün. Anlatım bozukluğu, bu özelliklerden birinin cümlede ya da metinde bozulmasıdır. Bozukluğu bulmanın en kolay yolu, her cümleye kontrol sorularını sormaktır: Gereksiz sözcük var mı? Çelişki var mı? İki anlama geliyor mu?

Bozulan özellik ve düzeltme
Bozuk cümleBozulan özellikDüzeltilmiş hâli
Yaklaşık beş saat kadar bekledik.Duruluk (“yaklaşık” ile “kadar” aynı işi görür)Yaklaşık beş saat bekledik.
Kesinlikle gelirim, belki de gelemem.Tutarlılık (kesinlik ile olasılık çelişir)Gelmeye çalışacağım, ama gelemeyebilirim.
Eski öğretmenimin evine gittim.Açıklık (eski olan ev mi, öğretmen mi?)Eskiden öğretmenim olan kişinin evine gittim.
Bu sabah bu otobüsle bu okula geldim.Akıcılık (“bu” tekrarı)Bu sabah okula otobüsle geldim.

Bilgi metninde gereksiz süs

Yalınlık ve doğallık metnin türüne göre değerlendirilir. Bir şiirde imge ve benzetme beklenir. Ama bir duyuruda “Güneşin altın parmakları okulumuzun bahçesini okşarken, değerli velilerimizi şenliğimizin büyülü dünyasına davet ediyoruz” demek gereksiz süstür. Yalın hâli şöyledir: “Bahar şenliğimiz cumartesi saat 10.00'da okul bahçesinde yapılacaktır.”

Sosyal medya dili ve edebî dil

Sosyal medya dili hızlı ve kısadır. Kısaltmalar (“slm”, “tşk”), yazım ve noktalama ihmali, gereksiz yabancı sözcükler ve simgeler sık görülür. Bu dil arkadaşlar arasındaki kısa yazışmada iş görür, ama açıklığı ve doğruluğu çoğu zaman zayıftır. Edebî dil ise özenlidir: sözcükler dikkatle seçilir, imge ve çağrışım taşır, yazım kurallarına uyar. Yazılıda ve resmî bir metinde sosyal medya alışkanlıklarını kullanmak puan kaybettirir.

Akılda kalsın: Önce hangi özellik bozuldu? diye sor, sonra düzelt. Fazlaysa at, çelişiyorsa birini seç, iki anlama geliyorsa netleştir.
Yazılıda

Nasıl sorulurAnlatım bozukluğu olan bir ya da iki cümle verilir; bozukluğun nedenini açıklayıp cümleyi düzeltmen istenir. Bazen de sosyal medya dilinde yazılmış bir mesajı kurallı bir dille yeniden yazman istenir.

TuzakCümleyi düzeltirken anlamını değiştirmek ya da yeni bir bozukluk eklemek.

Tam puan içinBozulan özelliği adıyla söyle, nedenini bir cümleyle açıkla ve anlamı koruyan düzgün cümleyi yaz.

?Soru çöz anlatım bozukluğu

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanıldığı için duruluk bozulmuştur?

✓ B. “Sevinçten mutlu oldu” sözünde “sevinç” ve “mutlu olmak” aynı duyguyu iki kez söyler; doğrusu “karnesini görünce çok sevindi”dir. A saat bilgisini fazlalık sanıyor, oysa cümlede atılabilecek sözcük yok; C “okuyup” iki ayrı eylemi bağlar, tekrar değildir; D zaman ve yer bildiren sözcüklerin hepsi anlama katkı verir.

⇄Cümleyi bozulan özellikle eşleştir bozukluk

Yazılı sorusuAşağıdaki cümlelerde hangi anlatım özelliğinin bozulduğunu nedeniyle açıklayınız ve cümleleri anlamlarını koruyarak düzeltiniz. (10 puan)

I. Toplantıya yaklaşık otuz kişi kadar katıldı.
II. Bu kitabı mutlaka okumalısın, ama okumasan da olur. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. cümlede duruluk bozulmuştur; “yaklaşık” ve “kadar” sözcükleri aynı tahmin anlamını taşır, biri gereksizdir. Düzeltilmiş hâli: “Toplantıya yaklaşık otuz kişi katıldı.” II. cümlede tutarlılık bozulmuştur; “mutlaka okumalısın” kesin bir öneri iken “okumasan da olur” bu öneriyle çelişir. Düzeltilmiş hâli: “Bu kitabı okumanı öneririm, çok beğeneceğini düşünüyorum.”

  • I. cümlede bozulan özelliği (duruluk) nedeniyle açıklamak — 2 puan
  • I. cümleyi doğru düzeltmek — 3 puan
  • II. cümlede bozulan özelliği (tutarlılık) nedeniyle açıklamak — 2 puan
  • II. cümleyi anlamı koruyarak düzeltmek — 3 puan

Anlatım bozukluğu ve sosyal medya dili

Cevabın nasıldı?
TÜR · ELEŞTİRİ

Eleştiri: bir eseri kötülemek değil, tartmak

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlatım bozukluğu nedir, nasıl bulunur ve düzeltilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatım bozukluğu, bir cümlede ya da metinde anlatım özelliklerinden birinin bozulmasıdır. Gereksiz sözcük duruluğu, çelişki tutarlılığı, iki anlama gelme açıklığı, gereksiz süs yalınlığı, aynı sözcüğün tekrarı akıcılığı bozar. Düzeltmek için bozulan özelliği bulup gereksiz sözcüğü atar, çelişkiyi giderir ya da anlamı netleştirirsin.

Anlatım bozukluğu ve sosyal medya dili

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eleştiri nedir, eleştiri yazısının özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Eleştiri, bir sanat eserini ya da düşünce ürününü belli ölçütlere göre inceleyip olumlu ve olumsuz yönleriyle gerekçeli olarak değerlendiren öğretici yazı türüdür. Türk edebiyatında tenkit, Batı edebiyatında kritik adıyla bilinir. Eleştiride nesnel tespitler ile yazarın öznel yorumları birlikte bulunur, ama yargılar gerekçeye dayanır.

Bir film izledikten sonra arkadaşına yalnız “Berbattı” dersen bir şey söylememiş olursun. “Oyunculuk iyiydi ama son yarım saat sarktı” dediğinde ise bir eleştiri yapmaya başlarsın.

Eleştiri ne yapar?

Günlük dilde “eleştirmek” çoğu zaman kusur bulmak sanılır. Edebiyatta eleştiri ise bir eseri tartmaktır: güçlü yanlarını da zayıf yanlarını da görür ve her yargısını bir gerekçeye bağlar. Eleştirmen eseri okura tanıtır, onu anlamasına yardım eder, gerekirse yazara da yol gösterir. Bu yüzden eleştiri öğretici bir türdür.

Ölçütler ve gerekçe

İyi bir eleştiri belli ölçütlerle ilerler. Bir roman için konu ve tema, kişilerin inandırıcılığı, olay örgüsü, dil ve üslup, yazma amacına ulaşma düzeyi bu ölçütlerden bazılarıdır. Eleştirmen her ölçütte bir yargıya varır ve onu eserden bir örnekle destekler. Gerekçesiz bir yargı (“kitap çok sıkıcı”) eleştiri değil, yalnızca bir beğeni bildirimidir.

Romanın en güçlü yanı dilidir: yazar Karadeniz ağzını, okuru yormadan, kişilerin konuşmalarına serpiştirmiş. Başkarakter Selim'in yaylaya dönüş kararı ise yeterince hazırlanmamış; okur bu kararın nedenini son bölüme kadar anlayamıyor. Yine de kitabın son sayfaları, göç eden bir kuşağın sessiz acısını içten bir dille anlatıyor.

Örnek metin (bir roman eleştirisinden)

Parçada eleştirmen üç yargıya varıyor ve her birini gerekçelendiriyor. “Ağız, kişilerin konuşmalarına serpiştirilmiş” nesnel, eserden doğrulanabilen bir tespittir. “İçten bir dille anlatıyor” ise eleştirmenin öznel yorumudur. Deneme ve mülakat sayfasında öznel ve nesnel yargıyı ayırmıştın; eleştiride ikisi bir aradadır ama öznel yorum da nesnel bir gözleme yaslanmalıdır.

Eleştiri mi, değil mi?
İfadeDurum
“Bu kitap çok kötü.”Gerekçesiz yargı; eleştiri değil
“Kişiler inandırıcı, çünkü her birinin konuşması kendi yaşına ve çevresine uygun.”Ölçüt + gerekçe; eleştiri
“Olay örgüsü ikinci bölümde dağılıyor; üç yan hikâye ana olaya bağlanmadan bırakılmış.”Olumsuz ama gerekçeli; eleştiri

Eleştirinin şiirdeki akrabaları da vardır. Şiir türleri sayfasında satirik şiiri görmüştün: divan şiirinde hiciv, halk şiirinde taşlama, modern şiirde yergi adını alır. Bunlar kişileri ve toplumu iğneleyen şiirlerdir; eleştiri yazısı ise bir eseri gerekçeli olarak değerlendiren düzyazıdır.

Akılda kalsın: Eleştiri = ölçüt + yargı + gerekçe. Hem olumlu hem olumsuz yön görülür. Türkçesi tenkit, Batı'daki adı kritik.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir eleştiri yazısından parça verilir; parçadaki öznel ve nesnel cümleleri ayırman, eleştirmenin kullandığı ölçütleri bulman ya da eleştiri türünün özelliklerini yazman istenir.

TuzakEleştiriyi yalnızca olumsuz yönleri söyleyen bir yazı sanmak ya da gerekçesiz beğeni cümlelerini eleştiri saymak.

Tam puan içinTürün adını (tenkit, kritik), ölçüt-yargı-gerekçe yapısını ve parçadan bir öznel, bir nesnel cümleyi göster.

↕Eleştiri yazma adımlarını sırala

  1. Her ölçüt için eserden örnekler topla
  2. Eseri dikkatle oku, not al
  3. Genel bir değerlendirmeyle yazıyı bitir
  4. Değerlendirme ölçütlerini belirle (konu, kişiler, dil…)
  5. Olumlu ve olumsuz yargılarını gerekçeleriyle yaz

?Soru çöz metin · öznel-nesnel

(I) Kitap on iki bölümden oluşuyor ve olaylar 1950'lerin İzmir'inde geçiyor. (II) Yazar, her bölümü bir başka kişinin gözünden anlatıyor. (III) Kitabın son cümlesi, okurun içinde uzun süre yankılanacak kadar güzel. (IV) Kapakta yazarın ilk romanı olduğu belirtiliyor.

Bu eleştiri parçasındaki cümlelerden hangisi öznel bir yargı bildirir?

✓ D. “Okurun içinde uzun süre yankılanacak kadar güzel” yargısı kişiden kişiye değişebilecek bir beğenidir, bu yüzden özneldir. A bölüm sayısı ve dönem kitaptan doğrulanabilir; B anlatım biçimi eserde gözlemlenebilir bir tespittir; C kapaktaki bilgi herkesçe görülebilir, nesneldir.
Yazılı sorusuAşağıdaki iki yorumdan hangisinin eleştiri niteliği taşıdığını belirleyiniz. Gerekçenizi eleştiri türünün özelliklerine dayanarak açıklayınız. (10 puan)

I. Bu roman bence çok sıkıcı, kimseye tavsiye etmem.

II. Romanın ilk yarısı köy hayatını canlı betimlemeleriyle başarıyla yansıtıyor; ancak ikinci yarıda olaylar hızlandırılmış, başkarakterin şehre göç kararı yeterince hazırlanmadığı için inandırıcılığını yitiriyor. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: II. yorum eleştiri niteliği taşır. Eleştiri, bir eseri belli ölçütlere göre olumlu ve olumsuz yönleriyle gerekçeli olarak değerlendirir. II. yorumda betimleme ve olay örgüsü gibi ölçütler kullanılmış, eserin hem başarılı (köy hayatının canlı yansıtılması) hem zayıf (göç kararının hazırlanmaması) yönü gösterilmiş ve her yargı bir gerekçeye bağlanmıştır. I. yorum ise yalnızca kişisel bir beğeni bildirir; hiçbir ölçüt ve gerekçe içermediği için eleştiri sayılmaz.

  • Eleştiri niteliği taşıyan yorumu doğru belirlemek — 2 puan
  • Eleştirinin özelliklerini (ölçüt, olumlu-olumsuz, gerekçe) yazmak — 4 puan
  • Bu özellikleri iki yorum üzerinde göstermek — 4 puan

Eleştiri (tenkit)

Cevabın nasıldı?
TÜR · OTOBİYOGRAFİ

Otobiyografi: kendi hayatını kendin yazmak

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEleştiri nedir, eleştiri yazısının özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eleştiri, bir sanat eserini ya da düşünce ürününü belli ölçütlere göre inceleyip olumlu ve olumsuz yönleriyle gerekçeli olarak değerlendiren öğretici yazı türüdür. Türk edebiyatında tenkit, Batı edebiyatında kritik adıyla bilinir. Eleştiride nesnel tespitler ile yazarın öznel yorumları birlikte bulunur, ama yargılar gerekçeye dayanır.

Eleştiri (tenkit)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Otobiyografi nedir, biyografiden ve anıdan farkı nedir?

Kısa cevap: Otobiyografi, bir kişinin kendi yaşam öyküsünü birinci kişi ağzından, gerçeğe bağlı kalarak ve çoğunlukla olayların yaşanma sırasıyla anlattığı yazıdır. Biyografide bir kişinin hayatını başkası yazar ve üçüncü kişiyle anlatır. Anı ise hayatın tamamını değil, belli bir dönemde yaşanan olayları ve tanık olunan çevreyi anlatır.

Bir gün sana “kendini tanıt” dense nereden başlarsın: doğduğun şehirden mi, seni sen yapan bir andan mı? Otobiyografi bu sorunun en uzun cevabıdır.

Otobiyografinin özellikleri

Otobiyografi, kişinin kendi hayatını anlattığı yazıdır. Çoğu zaman bir alanda tanınmış kişiler yazar, ama herkes kendi hayat öyküsünü yazabilir. Anlatıcı yazarın kendisidir, bu yüzden birinci kişi (“ben”) kullanılır. Olaylar gerçektir ve genellikle yaşanma sırasıyla, çocukluktan bugüne doğru anlatılır. Yazar yalnız başarılarını değil, zorluklarını ve hatalarını da anlatabilir; içtenlik türün değerini artırır. Fotoğraf, mektup ve belge gibi kaynaklar anlatıyı güçlendirir.

Üç yakın tür: otobiyografi, biyografi, anı

Biyografi de bir hayatı anlatır, ama onu bir başkası yazar. Biyografi yazarı araştırma yapar, belgelerden ve tanıklardan yararlanır ve üçüncü kişiyle anlatır (“doğdu, okudu, yazdı”). Anı ve öğretici metin sayfasında anının da gerçek yaşantıya dayandığını görmüştük. Anı ile otobiyografi arasındaki fark odaktadır: anı belli bir dönemi, o dönemin olaylarını ve tanık olunan çevreyi anlatır. Otobiyografi ise kişinin bütün hayatını ve kendisini merkeze alır.

İki soru yeter: hayat kimin, ve hayatın ne kadarı anlatılıyor?Görsel: Sınav Defteri
Otobiyografi, biyografi, anı
ÖlçütOtobiyografiBiyografiAnı
Kimin hayatı?Yazarın kendi hayatıBaşka birinin hayatıYazarın yaşadıkları
Kim yazar?Kişinin kendisiBir başkasıYaşayan kişi
Anlatıcı1. kişi (ben)3. kişi (o)1. kişi (ben)
KapsamHayatın bütünüHayatın bütünüBelli bir dönem ve çevre
OdakKişinin kendisiAnlatılan kişiOlaylar ve tanık olunan çevre
Akılda kalsın: Oto = kendi: otobiyografide yazar kendini anlatır, “ben” der. Biyografide başkası “o” der. Anı hayatın bir dönemini, otobiyografi bütününü anlatır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir yaşam öyküsü parçası verilir; otobiyografi mi biyografi mi olduğunu gerekçesiyle yazman, iki türü karşılaştırman ya da bir biyografi parçasını otobiyografiye dönüştürmen istenir.

TuzakOtobiyografinin üçüncü kişiyle yazıldığını ya da yalnız olumlu olayları anlattığını sanmak; ayrıca anı ile otobiyografiyi aynı tür saymak.

Tam puan içinKimin yazdığını, anlatıcının şahsını ve kapsamı (bütün hayat / bir dönem) birlikte yaz.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Öğretici metinler sayfasında.

?Soru çöz metin · tür

1931'de Sivas'ın bir köyünde doğdu. İlkokulu köyünde bitirdikten sonra öğretmen okuluna gitti. Yirmi yıl Anadolu'nun çeşitli köylerinde öğretmenlik yaptı; bu yıllarda topladığı türküleri ve masalları üç kitapta bir araya getirdi. (Örnek metin)

Bu parçanın türü ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. “Doğdu, gitti, yaptı” fiilleri üçüncü kişidir; kişinin hayatı doğumundan başlayarak bir başkası tarafından anlatılıyor, bu biyografidir. B otobiyografide “doğdum, gittim” gibi birinci kişi kullanılırdı; C parça bir dönemi değil hayatın ana çizgisini anlatıyor; D gerçek bir yaşam öyküsünü kurmaca sanıyor.

▭Boşluk doldurma tür

Bir kişinin kendi yaşam öyküsünü yazdığı türe denir ve bu türde kişi anlatımı kullanılır. Ünlü bir şairin hayatını araştırıp üçüncü kişiyle anlatan yazı ise türündedir.

OtobiyografiBirinciBiyografiÜçüncüAnı
Yazılı sorusuAşağıdaki biyografi parçasını otobiyografiye dönüştürünüz. Dönüştürürken değiştirdiğiniz özellikleri ve iki tür arasındaki farkı açıklayınız. (10 puan)

Selma 2010 yılında Trabzon'da doğdu. Küçük yaşta resim yapmaya başladı. Ortaokulda katıldığı bir yarışmada birincilik kazanınca ressam olmaya karar verdi. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “2010 yılında Trabzon'da doğdum. Küçük yaşta resim yapmaya başladım. Ortaokulda katıldığım bir yarışmada birincilik kazanınca ressam olmaya karar verdim.” Dönüştürürken anlatıcıyı üçüncü kişiden birinci kişiye çevirdim; “doğdu, başladı, verdi” fiilleri “doğdum, başladım, verdim” oldu. Biyografide bir kişinin hayatını başka biri dışarıdan anlatır; otobiyografide ise kişi kendi hayatını kendisi anlatır ve duygularını doğrudan aktarabilir.

  • Parçayı birinci kişiyle doğru dönüştürmek — 4 puan
  • Değiştirilen özelliği (anlatıcı, fiil çekimi) açıklamak — 3 puan
  • İki tür arasındaki farkı (kim yazar, şahıs) açıklamak — 3 puan

Otobiyografi, biyografi, anı

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Roman, Kurtuluş Savaşı'nın en zor yılında, 1921 yazında geçiyor. Sakarya Meydan Muharebesi'ne giden bir topçu eri ve köyünde kalan ailesi aracılığıyla, savaşın cephede ve Anadolu köylerinde yarattığı yokluklar ve fedakârlıklar anlatılıyor.” (arka kapak yazısı)

Bu tanıtımı yapılan roman için en uygun tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Roman gerçek bir tarihî olayı, Sakarya Meydan Muharebesi'ni ve o dönemin hayatını kurgulayarak anlatıyor; bu tarihî romandır. A gerçek bir olayı hayal ürünü dünyayla karıştırıyor; B olaylar uzak ve yabancı bir ülkede değil Anadolu'da geçiyor; D yazarın kendi hayatını anlattığına dair hiçbir ipucu yok.Kaynak: Roman ve tiyatro · Roman türleri

?Soru 2

Bir eserde Ege'de bir zeytin köyünde başlayan olaylar, üç kuşak boyunca İstanbul'a ve Almanya'ya uzanır. Ailenin on iki üyesinin ayrı ayrı hayatları, yaşadıkları çatışmalar ve iç dünyaları ayrıntılı biçimde anlatılır.

Bu eserin roman olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç kuşak, üç ayrı mekân ve on iki kişinin iç dünyası, hikâyenin dar çerçevesine sığmayan geniş bir örgü kurar; bu romanın ayırt edici özelliğidir. A ve C bir hikâyede de görülebilecek ayrıntılardır; D hikâye ile romanın ortak özelliğidir, ikisini ayırmaz.Kaynak: Roman ve tiyatro · Roman nedir, hikâyeden farkı

?Soru 3

Bir belgeselde Kapadokya'nın peri bacaları havadan çekilmiş görüntülerle gösteriliyor. Anlatıcı bu kayaların volkanik tüflerin aşınmasıyla oluştuğunu anlatıyor. Arkada hafif bir ney sesi duyuluyor, ekranın altında da bölgedeki yerleşim yerlerinin adları yazıyor.

Bu belgeselle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Belgesel gerçek bir yeri ve oluşumunu belgeler; kurmaca bir hikâye anlatmaz, bu yüzden B söylenemez. A doğru, dört mod bir arada kullanılmış; C doğru, kayaların oluşumu açıklanıyor; D doğru, ney sesi duygusal bir hava katıyor.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Belgesel ve bilgi görseli

?Soru 4

ÖĞRETMEN — (Tahtaya bir harita asar, sınıfa döner.) Bugün bir yolculuğa çıkıyoruz çocuklar.
ECE — (Heyecanla parmak kaldırır.) Nereye öğretmenim?
ÖĞRETMEN — (Gülümser.) Hiç gitmediğiniz bir yere: geçmişe.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Parçada anlatıcı yoktur; olaylar kişilerin konuşmalarıyla ve yan metindeki hareketlerle gösterilir, bu yüzden B söylenemez. A doğru, parantezler sahne yönergesidir; C doğru, Ece'nin heyecanı parmak kaldırmasından anlaşılıyor; D doğru, kişi adı ve konuşma düzeni tiyatro metnine özgüdür.Kaynak: Roman ve tiyatro · Tiyatro metni ve roman

?Soru 5

“Gece yarısı sokak ıssız, lambalar ışıksız; yalnız bir kedicik kaldırımda uyuyordu.”

Bu cümledeki eklerin anlama katkısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. “Kedi-cik” sözcüğündeki küçültme eki sevgi ve şefkat taşır; “ışık-sız” sözcüğündeki ek yokluğu, yani karanlığı bildirir ve sokağın ıssızlığını güçlendirir. A “-sız” ekinin yokluk anlamını tersine çeviriyor; B “-da” bulunma hâli çekim ekidir, yeni sözcük türetmez; D “-cik” bir yapım ekidir, sözcük türemiştir.Kaynak: Şekil bilgisi · Şekil bilgisi şiirde ve metinde

?Soru 6

“Annem balkondaki hanımelini suladı, sonra yolcularımıza çay hazırladı.”

Bu cümledeki sözcüklerin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. “Hanım” ve “el” birleşip bir çiçeği karşıladığı için “hanımeli” birleşiktir; “yol-cu” yapım eki aldığı için “yolcularımıza” türemiştir. B “-cu” yapım ekini görmüyor; C “su-la-dı” tek köklüdür, “-la” yapım ekiyle türemiştir; D “anne-m” sözcüğündeki “-m” iyelik ekidir, yani çekim ekidir; sözcük basittir.Kaynak: Şekil bilgisi · Basit, türemiş, birleşik sözcük

?Soru 7

Zeynep telefonun ekranına bakıp mesajı yeniden okudu. Arkadaşının bu kadar soğuk yazmasının bir nedeni olmalıydı; belki dün söylediği bir söz onu kırmıştı. Yine de özür dilemek ona haksızlık gibi geliyordu.

Bu parçada kullanılan anlatım tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Parça üçüncü kişiyle yazılmış; Zeynep'in düşüncelerini ve duygularını onun yerine anlatıcı aktarıyor, bu iç çözümlemedir. A Zeynep'in kendine seslendiği bir konuşma yok; B düşünceler dağınık değil, mantıklı bir sırayla ilerliyor; C parçada “ben” diye konuşan bir kişi yok.Kaynak: Roman ve tiyatro · İç diyalog, iç çözümleme, iç monolog, bilinç akışı

?Soru 8

Yayla yolunda öğleye doğru bir çeşmenin başında durduk. Annem heybeden peyniri, ekmeği çıkardı; babam çeşmeden testileri doldurdu. Biz yemeğe oturur oturmaz yukarıdan bir sürü indi ve çoban bize el salladı.

Bu parçada ağır basan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Durmak, çıkarmak, doldurmak, inmek, el sallamak gibi eylemler sırayla gelir ve zaman ilerler; bu öyküleyici anlatımdır. A parçada öğretilen bir bilgi yok; B yer adı ve doğa ögesi görünce betimleme sanıyor, ama renk, ses, koku gibi ayrıntılarla bir görüntü çizilmiyor; C savunulan bir görüş yok.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Anlatım biçimleri

?Soru 9

“Çocuklar bayram sabahı yeni giysileriyle sokağa koştu, büyüklerinin ellerini öptü.”

Bu cümledeki altı sözcükten hangisinin kökü fiil köküdür?

✓ B. “Koş-tu” sözcüğünün kökü “koş-”tur; “koşmak” anlamlı olduğu için fiil köküdür. A “çocuk” bir varlığı karşılar, “-lar” yalnız çokluk ekidir; C “sokak” isim köküdür, “sokağa” biçimindeki ses değişimi kökü fiile çevirmez; D “el” bir organdır, “elmek” anlamsızdır.Kaynak: Şekil bilgisi · Kök: isim kökü, fiil kökü

?Soru 10

Trabzon'a ilk kez on yaşındayken gitmiştim. Babamın elini hiç bırakmadan iskelede yürüdüğümü, vapurun düdüğünden korkup ağladığımı hatırlıyorum. O gün babam bana bir simit almış, “Deniz korkulacak bir şey değil, dost olunacak bir şeydir.” demişti. O sözü, her denizi gördüğümde yeniden duyarım.

Bu parçanın türü ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Parçada Trabzon'un tarihî ya da doğal özellikleri anlatılmıyor; yazarın çocukken yaşadığı bir an, korkusu ve babasının sözü anlatılıyor. B parçada olmayan bir tanıtımı varsayıyor; C yazarın kendi geçmişini anlatan gerçek bir yaşantıyı kurmaca sanıyor; D yolculuktan söz edilmesini gezi yazısının ölçütü sanıyor.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Anı ile gezi yazısı farkı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →