Üslup: aynı olay, iki ayrı ses
MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTiyatro metni nedir, romandan farkı nedir, perde, tablo ve yan metin ne demek?Bağlantılı konudan (Roman ve tiyatro). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tiyatro metni sahnede oynanmak için yazılan, göstermeye bağlı bir edebî metindir. Romandan farkı, olayların bir anlatıcı tarafından anlatılmayıp kişilerin konuşmaları ve hareketleriyle gösterilmesidir. Metin büyük bölümlere (perde) ve perdelerin içindeki küçük bölümlere (tablo) ayrılır; parantez içindeki sahne açıklamalarına yan metin denir.
✎Konu anlatımı
Üslup nedir, bir yazarın üslubu nasıl belirlenir?
Kısa cevap: Üslup, “yazar düşüncelerini nasıl dile getiriyor?” sorusunun cevabıdır; herkesin kullandığı ortak dilin bir yazar tarafından kişisel ve özgün biçimde kullanılmasıdır. Yazarın sözcük seçimi, cümle yapısı, söz sanatları ve bakışı üslubunu oluşturur. Üslup, yazarın dünya görüşünün ve kişiliğinin dildeki yansımasıdır.Sınıfta herkes aynı konuda kompozisyon yazar, ama öğretmen kâğıtları isim okumadan kimin yazdığını çoğu zaman tahmin eder. Çünkü her yazanın kendine özgü bir sesi vardır.
“Ne” değil, “nasıl”
Bir metnin içeriği “ne söylediği”, üslubu ise “nasıl söylediği”dir. Dil herkesin ortak malıdır; aynı sözcükler, aynı kurallar herkesin elindedir. Yazar bu ortak malzemeyi kendine göre seçer, dizer ve biçimlendirir. Bu kişisel kullanım onun üslubudur. Üslup yalnız bir teknik değildir; yazarın hayata bakışı, duyarlılığı ve kişiliği diline yansır.
Aynı sahne, iki üslup
I. Sabah yağmur yağdı. Okula ıslanarak gittim. Ders başlamıştı, sessizce yerime oturdum.
II. Gökyüzü sabaha kadar ağlamıştı; ben de onun gözyaşlarına bulanarak okulun yolunu tuttum. Kapıyı araladığımda ders çoktan başlamış, sınıf bir kitap sayfası gibi sessizdi.
İki parça aynı olayı anlatır, ama sesleri bambaşkadır. Birincisi kısa ve yalın cümlelerle, süssüz bir anlatım kurar. İkincisi kişileştirme ve benzetmeyle, daha uzun ve duygulu cümlelerle konuşur. İkisi de doğrudur; fark üsluptadır.
| Öge | Sorulacak soru | I. parça | II. parça |
|---|---|---|---|
| Sözcük seçimi | Gündelik mi, imgeli mi? | Gündelik | İmgeli |
| Cümle yapısı | Kısa mı, uzun mu? | Kısa, yalın | Uzun, bağlaçlı |
| Söz sanatı | Var mı? | Yok | Teşhis, teşbih |
| Ton | Nesnel mi, duygulu mu? | Nesnel | Duygulu |
Romanın yapı ve içerik unsurları da üslubu belirler. Roman ve tiyatro sayfasında gördüğün anlatım teknikleri, seçilen bakış açısı, olayların geçtiği mekân ve dönem yazarın dilini etkiler. Köyde geçen bir romanın üslubu yöresel söyleyişlerle, büyük şehirde geçen bir romanınki şehir konuşmasıyla renklenebilir.
Nasıl sorulurBir ya da iki metin parçası verilir; yazarın üslup özelliklerini belirlemen ya da iki metni üslup bakımından karşılaştırman istenir.
TuzakÜslubu içerikle karıştırıp metnin konusunu anlatmak.
Tam puan içinSözcük seçimi, cümle yapısı ve söz sanatı gibi en az iki ölçütü metinden alıntıyla göster.
?Soru çöz metin · üslup
I. Liman sabah altıda açıldı. Balıkçılar ağlarını topladı, tekneler denize çıktı.
II. Liman, uykulu bir kedi gibi gerinerek uyandı; balıkçıların ağları gökyüzüne serilmiş gümüş birer düş gibiydi.
Bu iki parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
⇄Soruyu üslup ögesiyle eşleştir üslup
Yazılı sorusuAşağıdaki iki parçayı üslup bakımından karşılaştırınız. Karşılaştırmanızda en az iki ölçüt kullanınız. (10 puan)
I. Kar gece boyunca yağdı. Sabah yollar kapanmıştı. Okullar tatil edildi.
II. Gece boyunca gökyüzü bütün beyazlığını şehrin üstüne boşalttı; sabah, yollar beyaz bir yorganın altında uyuyordu ve okulların kapısı bu sessiz misafire açılmadı. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: İki parça aynı olayı, karın yolları kapatıp okulları tatil ettirmesini anlatır. I. parçada sözcükler gündeliktir, cümleler kısa ve yalındır; anlatım nesnel bir haber gibidir. II. parçada ise “beyaz bir yorganın altında uyuyordu” gibi benzetme ve kişileştirmeler vardır; kar “sessiz misafir” olarak kişileştirilmiştir. Cümleler uzun ve bağlaçlıdır, anlatım duygulu ve imgelidir. Bu nedenle I. parçanın üslubu yalın ve nesnel, II. parçanınki sanatlı ve öznel bir üsluptur.
- Birinci ölçütte (sözcük seçimi ya da söz sanatı) karşılaştırma — 4 puan
- İkinci ölçütte (cümle yapısı ya da ton) karşılaştırma — 4 puan
- Her ölçütü metinden alıntıyla desteklemek — 2 puan