Hikâye: hayattan kısa bir kesit
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKesme işareti hangi eklerde kullanılır, iki nokta ve tırnak işareti ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Yazım ve noktalama). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İki nokta, kendisinden sonra açıklama ya da örnek gelecek cümlenin sonuna konur. Tırnak işareti başkasından aynen aktarılan sözleri gösterir. Kesme işareti özel adlara, kısaltmalara ve rakamlara gelen ekleri ayırır: Ankara'da, TDK'nin, 1923'te. Kurum adlarına gelen ekler ve yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz.
✎Konu anlatımı
Hikâye nedir, hikâyenin temel özellikleri nelerdir?
Kısa cevap: Hikâye, yaşanmış ya da yaşanabilir bir olayı veya durumu belli bir yer ve zamanda, birkaç kişi çevresinde kısa olarak anlatan edebî türdür. Kişilerin hayatının tamamı değil kısa bir bölümü anlatılır, genellikle tek bir ana olay vardır. Hikâye kurmacadır ve anlatmaya bağlı edebî metinler arasında yer alır.Bir otobüs durağında beş dakika bekleyen iki yabancı, aynı şarkıyı mırıldandıklarını fark eder. Hayatlarının geri kalanını bilmeyiz; ama o beş dakika bir hikâye olmaya yeter.
Hikâye nasıl bir türdür?
Hikâye (öykü), gerçek hayatta yaşanmış ya da yaşanabilecek bir olayı veya durumu anlatan, kısa ve kurmaca bir edebî türdür. Edebî dil ve imge sayfasında kurmacanın ne olduğunu gördük: yazar hayattan aldığı malzemeyi hayal gücüyle yeniden kurar. Hikâyedeki mahalle, okul ya da kişiler gerçek olmayabilir; ama okur onları yaşanabilir bulur.
Her hikâyede dört temel öge vardır: bir olay ya da durum, olayın geçtiği yer, olayın yaşandığı zaman ve olayı yaşayan kişiler. Bu ögelerin hikâyenin yapısını nasıl kurduğunu üçüncü temada ayrıntılı inceleyeceksin. Bu temanın odağı hikâyenin içeriğidir: hikâye ne anlatıyor, yazar ne söylemek istiyor?
| Özellik | Hikâyede nasıldır? |
|---|---|
| Olay | Genellikle tek bir ana olay ya da durum |
| Kişiler | Az sayıda; kişilikleri derinlemesine anlatılmaz |
| Zaman | Hayatın tamamı değil, kısa bir kesiti |
| Gerçeklik | Kurmaca; yaşanmış ya da yaşanabilir |
| Uzunluk | Kısa; çoğu zaman bir oturuşta okunur |
| Metin grubu | Anlatmaya bağlı edebî metin |
Hikâyeden ne öğreniriz?
Bir hikâye okurken yalnızca “ne oldu?” sorusunun cevabını aramazsın. Asıl soru, yazarın bu olayı neden anlattığıdır. İyi bir hikâye küçük bir olaydan büyük bir anlam çıkarır: bir kavağın kesilmesi doğaya yabancılaşmayı, bir kayıp eldiven bir çocuğun yalnızlığını anlatabilir. Bu anlama ulaşmak için hikâyenin konusunu, temasını ve ana düşüncesini bulman gerekir; sonraki konular bunun adımlarını gösteriyor.
Nasıl sorulurKısa bir hikâye parçası verilir; metnin hikâye türünden olduğunu özellikleriyle açıklamanız ya da olay, yer, zaman ve kişileri belirlemeniz istenir.
TuzakHikâyede anlatılanların gerçekten yaşandığını söylemek; hikâye kurmacadır, yaşanabilir olması yeter.
Tam puan içinHer özelliği metinden bir ayrıntıyla destekleyin.
▭Boşluk doldurma tür
Hikâyedeki olaylar yaşanabilir olsa da yazarın hayal gücüyle yeniden kurulduğu için hikâye bir metindir. Hikâyede kişilerin bütün hayatı değil, kısa bir anlatılır. Hikâye, bağlı edebî metinler arasında yer alır.
?Soru çöz tür
Kasabanın tek kırtasiyesini işleten Nuri Usta, o sabah dükkânı açtığında vitrinin önünde ağlayan bir çocuk buldu. Çocuk, bayram için biriktirdiği parayla aldığı defteri yolda düşürmüştü. Nuri Usta raftan aynı defteri indirdi, “Bu, kayıp eşyalar bölümünden.” dedi.
Örnek metin
Bu parçanın hikâye türünden olduğunu gösteren özellik aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuYukarıdaki Nuri Usta parçasında olayı, yeri, zamanı ve kişileri belirleyiniz. Parçanın hikâye türünden olduğunu bir özelliğiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Olay: Defterini kaybeden bir çocuğa kırtasiyecinin yeni bir defter vermesi. Yer: kasabadaki kırtasiyenin önü. Zaman: bayram öncesi bir sabah. Kişiler: Nuri Usta ve ağlayan çocuk. Parça, belli bir yerde ve zamanda az sayıda kişi arasında geçen, yaşanabilir kısa bir olayı anlattığı için hikâye türündendir.
- Olayı doğru belirlemek — 2 puan
- Yer ve zamanı doğru belirlemek — 3 puan
- Kişileri doğru belirlemek — 2 puan
- Tür özelliğini metne dayanarak açıklamak — 3 puan