Hikâyede içerik: konu, tema, ana düşünce ve yazarın tutumu

Bir hikâyeyi bitirdiğinde yazılı sana 'konusu ne, teması ne, yazar ne söylemek istiyor?' diye sorar. Bu üç soruyu birbirinden ayırmayı ve cevabı metinden kanıtla yazmayı öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
2. TEMA · HİKÂYE

Hikâye: hayattan kısa bir kesit

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKesme işareti hangi eklerde kullanılır, iki nokta ve tırnak işareti ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Yazım ve noktalama). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki nokta, kendisinden sonra açıklama ya da örnek gelecek cümlenin sonuna konur. Tırnak işareti başkasından aynen aktarılan sözleri gösterir. Kesme işareti özel adlara, kısaltmalara ve rakamlara gelen ekleri ayırır: Ankara'da, TDK'nin, 1923'te. Kurum adlarına gelen ekler ve yapım ekleri kesmeyle ayrılmaz.

İki nokta, tırnak, kesme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâye nedir, hikâyenin temel özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: Hikâye, yaşanmış ya da yaşanabilir bir olayı veya durumu belli bir yer ve zamanda, birkaç kişi çevresinde kısa olarak anlatan edebî türdür. Kişilerin hayatının tamamı değil kısa bir bölümü anlatılır, genellikle tek bir ana olay vardır. Hikâye kurmacadır ve anlatmaya bağlı edebî metinler arasında yer alır.

Bir otobüs durağında beş dakika bekleyen iki yabancı, aynı şarkıyı mırıldandıklarını fark eder. Hayatlarının geri kalanını bilmeyiz; ama o beş dakika bir hikâye olmaya yeter.

Hikâye nasıl bir türdür?

Hikâye (öykü), gerçek hayatta yaşanmış ya da yaşanabilecek bir olayı veya durumu anlatan, kısa ve kurmaca bir edebî türdür. Edebî dil ve imge sayfasında kurmacanın ne olduğunu gördük: yazar hayattan aldığı malzemeyi hayal gücüyle yeniden kurar. Hikâyedeki mahalle, okul ya da kişiler gerçek olmayabilir; ama okur onları yaşanabilir bulur.

Her hikâyede dört temel öge vardır: bir olay ya da durum, olayın geçtiği yer, olayın yaşandığı zaman ve olayı yaşayan kişiler. Bu ögelerin hikâyenin yapısını nasıl kurduğunu üçüncü temada ayrıntılı inceleyeceksin. Bu temanın odağı hikâyenin içeriğidir: hikâye ne anlatıyor, yazar ne söylemek istiyor?

Hikâyeyi tanıma kartı
ÖzellikHikâyede nasıldır?
OlayGenellikle tek bir ana olay ya da durum
KişilerAz sayıda; kişilikleri derinlemesine anlatılmaz
ZamanHayatın tamamı değil, kısa bir kesiti
GerçeklikKurmaca; yaşanmış ya da yaşanabilir
UzunlukKısa; çoğu zaman bir oturuşta okunur
Metin grubuAnlatmaya bağlı edebî metin

Hikâyeden ne öğreniriz?

Bir hikâye okurken yalnızca “ne oldu?” sorusunun cevabını aramazsın. Asıl soru, yazarın bu olayı neden anlattığıdır. İyi bir hikâye küçük bir olaydan büyük bir anlam çıkarır: bir kavağın kesilmesi doğaya yabancılaşmayı, bir kayıp eldiven bir çocuğun yalnızlığını anlatabilir. Bu anlama ulaşmak için hikâyenin konusunu, temasını ve ana düşüncesini bulman gerekir; sonraki konular bunun adımlarını gösteriyor.

Akılda kalsın: Hikâye = kısa + kurmaca + tek ana olay + az kişi + hayattan bir kesit. Dört öge: olay, yer, zaman, kişi. Bu temada soru: hikâye ne anlatıyor, ne söylüyor?
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir hikâye parçası verilir; metnin hikâye türünden olduğunu özellikleriyle açıklamanız ya da olay, yer, zaman ve kişileri belirlemeniz istenir.

TuzakHikâyede anlatılanların gerçekten yaşandığını söylemek; hikâye kurmacadır, yaşanabilir olması yeter.

Tam puan içinHer özelliği metinden bir ayrıntıyla destekleyin.

▭Boşluk doldurma tür

Hikâyedeki olaylar yaşanabilir olsa da yazarın hayal gücüyle yeniden kurulduğu için hikâye bir metindir. Hikâyede kişilerin bütün hayatı değil, kısa bir anlatılır. Hikâye, bağlı edebî metinler arasında yer alır.

KurmacaKesitiAnlatmayaGöstermeyeNesnel

?Soru çöz tür

Kasabanın tek kırtasiyesini işleten Nuri Usta, o sabah dükkânı açtığında vitrinin önünde ağlayan bir çocuk buldu. Çocuk, bayram için biriktirdiği parayla aldığı defteri yolda düşürmüştü. Nuri Usta raftan aynı defteri indirdi, “Bu, kayıp eşyalar bölümünden.” dedi.

Örnek metin

Bu parçanın hikâye türünden olduğunu gösteren özellik aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Parçada bir sabah, bir kırtasiye önünde, iki kişi arasında yaşanabilir kısa bir olay anlatılıyor; bu hikâyenin özelliğidir. A öğretici metne ait; C anlatılanın gerçekten yaşandığını varsayıyor, oysa hikâye kurmacadır; D tiyatronun özelliği, burada olay anlatılıyor, gösterilmiyor.
Yazılı sorusuYukarıdaki Nuri Usta parçasında olayı, yeri, zamanı ve kişileri belirleyiniz. Parçanın hikâye türünden olduğunu bir özelliğiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Olay: Defterini kaybeden bir çocuğa kırtasiyecinin yeni bir defter vermesi. Yer: kasabadaki kırtasiyenin önü. Zaman: bayram öncesi bir sabah. Kişiler: Nuri Usta ve ağlayan çocuk. Parça, belli bir yerde ve zamanda az sayıda kişi arasında geçen, yaşanabilir kısa bir olayı anlattığı için hikâye türündendir.

  • Olayı doğru belirlemek — 2 puan
  • Yer ve zamanı doğru belirlemek — 3 puan
  • Kişileri doğru belirlemek — 2 puan
  • Tür özelliğini metne dayanarak açıklamak — 3 puan

Hikâye nedir?

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · METNİN İÇERİĞİ

Konu ve tema: somut olay, soyut duygu

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâye nedir, hikâyenin temel özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hikâye, yaşanmış ya da yaşanabilir bir olayı veya durumu belli bir yer ve zamanda, birkaç kişi çevresinde kısa olarak anlatan edebî türdür. Kişilerin hayatının tamamı değil kısa bir bölümü anlatılır, genellikle tek bir ana olay vardır. Hikâye kurmacadır ve anlatmaya bağlı edebî metinler arasında yer alır.

Hikâye nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyede konu ile tema arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Tema, bir metnin temelinde yatan duygu ya da düşüncedir ve soyut bir kavramla söylenir: yalnızlık, vefa, özlem. Konu ise bu temanın somutlaşmış hâlidir; metinde anlatılan olayın kısa özetidir: “Emekli bir öğretmenin eski öğrencilerini araması.” Aynı tema farklı konularla işlenebilir.

Üç arkadaş aynı gece üç ayrı film izliyor: biri savaşta kaybolan bir askeri, biri köyünden ayrılan bir genci, öbürü uzaya giden bir astronotu anlatıyor. Filmlerin konuları farklı; ama üçü de aynı duyguyu işliyor: özlem.

Tema: metnin özündeki duygu

Tema, bir metnin bütününe yayılan temel duygu ya da düşüncedir. Tema soyuttur; bir ya da iki kelimelik bir kavramla söylenir: dostluk, yalnızlık, vatan sevgisi, doğaya özlem, yabancılaşma. Tema, hikâyenin olaylarını, kişilerini, mekânını ve dilini çevreleyen bir atmosfer gibidir. Okur hikâyeyi bitirdiğinde içinde kalan duygu çoğu zaman temadır.

Konu: temanın somut hâli

Konu, hikâyede anlatılan olayın ya da durumun kısa özetidir. Tema soyut, konu somuttur. “Vefa” bir temadır; “Yıllar sonra köyüne dönen bir doktorun çocukluk öğretmenini bulması” ise bu temanın konusudur. Konu yazılırken kişi, olay ve durum belirtilir; tema yazılırken yalnızca kavram söylenir.

Tema tek bir kavramdır; konu o kavramı somut bir olayla anlatır.Görsel: Sınav Defteri

Temayı nasıl bulursun?

Hikâyeyi bitirince kendine “Bu hikâye hangi duyguyu ya da düşünceyi işliyor?” diye sor ve cevabı tek bir kavramla söylemeye çalış. Kişilerin en çok yaşadığı duygu, tekrar eden imgeler ve hikâyenin çatışması seni temaya götürür. Konuyu bulmak içinse “Kim, ne yaşıyor?” sorusunu cevapla ve cevabı bir cümleye sığdır.

Akılda kalsın: Tema = soyut kavram (vefa, yalnızlık). Konu = somut özet (kim, ne yaşıyor?). Konu temanın somutlaşmış hâlidir; bir tema pek çok konuyla işlenebilir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir; konusunu ve temasını ayrı ayrı yazmanız istenir.

TuzakTemayı cümleyle yazıp konuyla karıştırmak ya da konuyu tek kelimeyle (“aile”) geçiştirmek.

Tam puan içinTemayı soyut bir kavramla, konuyu kişi ve olay içeren bir cümleyle yazın.

⇄Konuyu temasıyla eşleştir konu-tema

?Soru çöz tema

Selim her akşam balkona çıkıp karşı apartmandaki ışıkları sayardı. Binada yüz kişi yaşıyordu ama hiçbirinin adını bilmiyordu. Bir gün asansörde komşusu ona selam verdi; Selim o gece ışıkları saymadı.

Örnek metin

Bu parçanın teması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yüz kişinin yaşadığı binada kimseyi tanımamak ve bir selamın bu durumu değiştirmesi, kalabalık içindeki yalnızlığı işliyor; tema soyut bir kavramdır. A ve B olayın kendisini, yani konuya ait ayrıntıları yazıyor; C parçada hiç işlenmeyen bir şeydir.
Yazılı sorusuYukarıdaki Selim parçasının konusunu ve temasını yazınız. Konu ile tema arasındaki ilişkiyi bu parça üzerinden açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Konu: Kalabalık bir apartmanda yaşayan Selim'in komşularını tanımaması ve bir selamla yalnızlığının hafiflemesi. Tema: Kalabalık içinde yalnızlık. Tema, parçanın temelindeki soyut duygudur; konu ise bu duygunun Selim'in balkondan ışıkları sayması ve asansördeki selam gibi somut olaylarla anlatılmış hâlidir.

  • Konuyu kişi ve olay içeren bir cümleyle yazmak — 3 puan
  • Temayı soyut bir kavramla yazmak — 3 puan
  • İlişkiyi (konu = temanın somut hâli) parça üzerinden açıklamak — 4 puan

Konu ve tema

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · METNİN İÇERİĞİ

Hikâyede ana düşünce ve yardımcı düşünceler

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâyede konu ile tema arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tema, bir metnin temelinde yatan duygu ya da düşüncedir ve soyut bir kavramla söylenir: yalnızlık, vefa, özlem. Konu ise bu temanın somutlaşmış hâlidir; metinde anlatılan olayın kısa özetidir: “Emekli bir öğretmenin eski öğrencilerini araması.” Aynı tema farklı konularla işlenebilir.

Konu ve tema

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyenin ana düşüncesi nasıl bulunur, temadan farkı nedir?

Kısa cevap: Hikâyenin ana düşüncesi, yazarın tema hakkında okura iletmek istediği yargıdır ve tam bir cümleyle söylenir: “Küçük bir iyilik, bir insanın yalnızlığını sona erdirebilir.” Tema yalnızca kavramdır (yalnızlık); ana düşünce o kavram hakkında bir yargı bildirir. Hikâyede ana düşünce çoğu zaman açıkça söylenmez, olaylardan çıkarılır.

Bir arkadaşın bir hikâye anlattıktan sonra “Yani demek istediğim şu…” diye bir cümle kurar. O cümle, anlattığı hikâyenin ana düşüncesidir. Yazar ise çoğu zaman bu cümleyi kurmaz; onu senin bulmanı bekler.

Tema, konu, ana düşünce: üç ayrı soru

Deneme ve mülakat sayfasında bir metnin ana düşüncesini ve yardımcı düşüncelerini nasıl bulacağını gördük. Hikâyede de aynı mantık geçerlidir; yalnızca ana düşünce çoğu zaman gizlidir. Bir hikâyeyi anlamak için üç soru sorarsın: Konu “ne anlatılıyor?”, tema “hangi duygu ya da düşünce işleniyor?”, ana düşünce “yazar bu konuda ne söylüyor?” sorusunun cevabıdır.

Aynı hikâye, üç soru
SoruCevap biçimiSelim parçası için örnek
Konu: ne anlatılıyor?Kişi + olay, bir cümleKomşularını tanımayan Selim'in bir selamla değişmesi
Tema: hangi duygu?Soyut kavramKalabalık içinde yalnızlık
Ana düşünce: yazar ne diyor?Yargı bildiren tam cümleKüçük bir ilgi, insanın yalnızlığını hafifletmeye yeter.

Ana düşünce hikâyede gizlidir

Bir denemede yazar ana düşüncesini çoğu zaman açıkça söyler. Hikâyede ise yazar olayları anlatır, yargıyı okura bırakır. Bu yüzden hikâyenin ana düşüncesi genellikle bir örtük iletidir. Onu bulmak için hikâyenin sonuna ve kahramanın değişimine bak: Kahraman başta nasıldı, sonda ne değişti? Bu değişime ne yol açtı? Cevap, yazarın söylemek istediğini gösterir.

Yardımcı düşünceler: olaylar ve ayrıntılar

Hikâyede yardımcı düşünceler, ana düşünceyi destekleyen olaylar, kişilerin davranışları ve seçilmiş ayrıntılardır. Selim'in her akşam ışıkları sayması yalnızlığını, komşularının adını bilmemesi kopukluğu, selamdan sonra ışıkları saymaması ise değişimi gösterir. Her biri ana düşünceye bir taş koyar. Yazılıda yardımcı düşünce sorulduğunda bu ayrıntıları ana düşünceyle ilişkilendirerek yazmalısın.

Akılda kalsın: Tema kavramdır, ana düşünce yargıdır. Hikâyede ana düşünce çoğu zaman örtüktür: kahramanın başta ve sonda ne olduğuna bak. Yardımcı düşünceler = ana düşünceyi taşıyan olay ve ayrıntılar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir; ana düşünceyi ve onu destekleyen iki yardımcı düşünceyi yazmanız istenir.

TuzakAna düşünce yerine temayı tek kelimeyle yazmak ya da hikâyenin olayını özetlemek.

Tam puan içinAna düşünceyi “… gerekir / … olabilir / … değildir” gibi bir yargı cümlesiyle yazın; yardımcı düşünceleri metindeki ayrıntılara bağlayın.

↕Ana düşünceyi bulma adımlarını sırala

  1. Kahramanın sondaki durumunu başlangıçla karşılaştır
  2. Hikâyeyi okuyup konusunu belirle
  3. Yazarın söylemek istediğini yargı bildiren bir cümleyle yaz
  4. Kahramanın başlangıçtaki durumunu belirle
  5. Bu değişime neyin yol açtığını bul

?Soru çöz ana düşünce

Ahmet sınıfın en hızlı koşucusuydu ve kimseyle takım olmak istemezdi. Bayrak yarışında ise üç arkadaşı yavaş kaldı, Ahmet ne kadar hızlı koşsa da takımı sonuncu oldu. Ertesi hafta antrenmana herkesten önce geldi; bu kez arkadaşlarına bayrağı nasıl daha hızlı vereceklerini gösteriyordu.

Örnek metin

Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ahmet'in tek başına hızlı olmasının yetmediği, sonunda yeteneğini arkadaşlarıyla paylaştığı görülüyor; yazarın yargısı budur. A başlangıçtaki bir ayrıntıyı, yani yardımcı bir bilgiyi yazıyor; B temayı tek kavramla veriyor, yargı değil; D metinden çıkarılamayan bir bilgidir.
Yazılı sorusuYukarıdaki Ahmet parçasının ana düşüncesini yazınız. Bu ana düşünceyi destekleyen iki yardımcı düşünceyi metinden göstererek açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Ana düşünce: Takım başarısı, bir kişinin üstün yeteneğinden çok o yeteneğin paylaşılmasıyla kazanılır. Birinci yardımcı düşünce: Ahmet ne kadar hızlı koşsa da takımı sonuncu olmuştur; bu, tek başına yeteneğin yetmediğini gösterir. İkinci yardımcı düşünce: Ahmet ertesi hafta arkadaşlarına bayrağı nasıl vereceklerini öğretmiştir; bu da paylaşmanın başarıya giden yol olduğunu destekler.

  • Ana düşünceyi yargı bildiren bir cümleyle yazmak — 4 puan
  • Birinci yardımcı düşünceyi metne dayandırmak — 3 puan
  • İkinci yardımcı düşünceyi metne dayandırmak — 3 puan

Ana düşünce ve yardımcı düşünce

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · YAZAR VE METİN

Yazma amacı, yazarın tutumu ve yazar-metin ilişkisi

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâyenin ana düşüncesi nasıl bulunur, temadan farkı nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hikâyenin ana düşüncesi, yazarın tema hakkında okura iletmek istediği yargıdır ve tam bir cümleyle söylenir: “Küçük bir iyilik, bir insanın yalnızlığını sona erdirebilir.” Tema yalnızca kavramdır (yalnızlık); ana düşünce o kavram hakkında bir yargı bildirir. Hikâyede ana düşünce çoğu zaman açıkça söylenmez, olaylardan çıkarılır.

Ana düşünce ve yardımcı düşünce

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir metnin yazılma amacı ve yazarın tutumu nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Yazma amacı, yazarın metni neden yazdığıdır: bir sorunu göstermek, eleştirmek, düşündürmek, bir duyguyu paylaşmak. Yazarın tutumu ise anlattıklarına karşı takındığı tavırdır: eleştirel, alaycı, hüzünlü, umutlu, övgücü. Yazar-metin ilişkisi, yazarın yaşadığı dönemin ve hayatının metne yansımasıdır.

Aynı olayı, mahalleye yapılan bir alışveriş merkezini, iki kişi anlatıyor. Biri sevinçle yeni dükkânları sayıyor, öbürü kaybolan bakkalı anlatırken sesi titriyor. Olay aynı; amaç ve tutum bambaşka.

Yazma amacı: neden yazıldı?

Her metin bir amaçla yazılır. Hikâye yazarı bazen bir toplumsal sorunu görünür kılmak, bazen bir değeri yüceltmek, bazen de okurun bir duyguyu yaşamasını ister. Yazma amacı, “Yazar bu hikâyeyi neden yazmış olabilir?” sorusunun cevabıdır. Amaç çoğu zaman ana düşünceyle yakından ilgilidir: ana düşünce “ne söylendiğini”, amaç ise “bunun neden söylendiğini” gösterir.

Yazarın tutumu: nasıl bakıyor?

Yazarın tutumu, anlattığı olaya, kişilere ya da duruma karşı takındığı tavırdır. Yazar bir durumu eleştirebilir, onunla alay edebilir, ona üzülebilir, onu övebilir ya da tarafsız kalabilir. Tutumu kelime seçiminden anlarsın: “kocaman binalar” ile “ruhsuz beton yığınları” aynı şeyi anlatır ama farklı bir tutumu yansıtır. Sıfatlar, benzetmeler ve kişilerin nasıl tanıtıldığı yazarın tavrını ele verir.

Yazarın tutumunu sorulduğunda, onu gösteren kelimeleri kanıt olarak yaz.Görsel: Sınav Defteri

Yazar-metin ilişkisi

Yazar boşlukta yazmaz; yaşadığı dönem, çevresi ve deneyimleri metnine yansır. Sanayileşmenin hızlandığı bir dönemde yaşayan bir yazar doğanın yok edilişini, köyden kente göçü yaşamış bir yazar şehirde yabancılaşmayı anlatabilir. Yazar-metin ilişkisi, bu bağın kurulmasıdır. Yazarın hayatını bilmek hikâyeyi anlamayı kolaylaştırır; ama hikâye kurmaca olduğu için kahraman ile yazarı aynı kişi sanmamalısın.

Akılda kalsın: Amaç = neden yazdı? Tutum = nasıl bakıyor? (eleştirel, alaycı, hüzünlü, övgücü, tarafsız). Tutumun kanıtı kelime seçimidir. Kahraman ≠ yazar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir; yazarın bu metni yazma amacını ve anlattıklarına karşı tutumunu metinden kanıt göstererek açıklamanız istenir.

TuzakTutumu kanıtsız yazmak ya da kahramanın düşüncesini doğrudan yazarın düşüncesi saymak.

Tam puan içinTutumu bir sıfatla adlandırın (eleştirel, hüzünlü…) ve onu gösteren iki kelime ya da ifadeyi metinden alıntılayın.

⇄Cümleyi tutumla eşleştir yazarın tutumu

?Soru çöz yazma amacı

Köyün çeşmesi kurudu kuruyalı kimse meydana uğramıyordu. Yeni barajın suyu şehre gidiyor, köylüler susuz tarlalarına bakıp iç çekiyordu. Muhtar her sabah boş çeşmenin musluğunu açıp kapatıyor, sonra hiçbir şey söylemeden kahveye dönüyordu.

Örnek metin

Bu parçanın yazılma amacı aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ A. Suyun şehre gitmesi, köylülerin iç çekmesi ve muhtarın sessizce boş çeşmeyi denemesi, kalkınmanın köyde yarattığı kaybı gösteriyor. B öğretici bir amaçtır, parçada baraj yapımı anlatılmıyor; C metindeki hüzünlü tabloyla çelişiyor; D bir ayrıntıyı amaç sanıyor.
Yazılı sorusuYukarıdaki kuruyan çeşme parçasında yazarın anlattıklarına karşı tutumunu belirleyiniz. Tutumunu gösteren iki ifadeyi metinden alıntılayarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Yazarın tutumu hüzünlü ve dolaylı biçimde eleştireldir. “Köylüler susuz tarlalarına bakıp iç çekiyordu” ifadesi köylülerin çaresizliğine duyulan üzüntüyü yansıtır. “Muhtar her sabah boş çeşmenin musluğunu açıp kapatıyor” ifadesi ise kaybın kabullenilemediğini gösterir; suyun şehre gitmesinin köyü yalnız bıraktığını sezdirerek bu duruma eleştirel bir gözle bakar.

  • Tutumu doğru adlandırmak — 3 puan
  • Birinci ifadeyi alıntılayıp tutumla ilişkilendirmek — 3 puan
  • İkinci ifadeyi alıntılayıp tutumla ilişkilendirmek — 4 puan

Yazma amacı, yazarın tutumu

Cevabın nasıldı?
2. TEMA · UYGULAMA

Ana duygu, açık ve örtük ileti: bir hikâyeyi baştan sona okumak

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Anlam Arayışı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir metnin yazılma amacı ve yazarın tutumu nasıl belirlenir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazma amacı, yazarın metni neden yazdığıdır: bir sorunu göstermek, eleştirmek, düşündürmek, bir duyguyu paylaşmak. Yazarın tutumu ise anlattıklarına karşı takındığı tavırdır: eleştirel, alaycı, hüzünlü, umutlu, övgücü. Yazar-metin ilişkisi, yazarın yaşadığı dönemin ve hayatının metne yansımasıdır.

Yazma amacı, yazarın tutumu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yazılıda hikâye parçası verildiğinde konu, tema, ileti ve duygu nasıl yazılır?

Kısa cevap: Bir hikâyeyi yazılıya hazırlanır gibi okumak için beş soru sorarsın: Konu ne? Tema ne? Ana duygu ne? Açık ve örtük iletiler neler? Yazarın amacı ve tutumu ne? Her cevabı metinden bir kanıtla desteklersen hikâye sorularının hepsine hazır olursun.

Bir maçı izlerken skoru görürsün; ama bir antrenör maçı izlerken pası, boşluğu, oyuncunun yüz ifadesini de görür. Yazılıda senden istenen, hikâyeyi bir antrenör gibi okumaktır.

Ana duygu

Ana duygu, metnin bütününde okura geçen baskın duygudur: hüzün, sevinç, özlem, korku, umut. Tema bir kavramdır ve düşünceyle de ilgili olabilir; ana duygu ise doğrudan hissedilen şeydir. Örneğin teması “göç” olan bir hikâyenin ana duygusu “özlem” olabilir. Ana duyguyu kişilerin davranışlarından, mekânın tasvirinden ve seçilen kelimelerden bulursun.

Hikâyede açık ve örtük ileti

Edebî dil ve imge sayfasında açık ve örtük iletiyi şiir üzerinde gördük. Hikâyede de yazar bazı şeyleri açıkça söyler, bazılarını bir davranışla, bir eşyayla, bir sessizlikle sezdirir. Kahramanın boş bir sandalyeye bakması, bir mektubu açmadan saklaması, söylenmeyen bir özlemi anlatır. Örtük iletiyi yazarken her zaman ipucunu göster.

Uygulama: kısa bir hikâye

Kasabanın saatçisi Hayri Efendi, yeni açılan mağazanın vitrinindeki ucuz saatlere uzun uzun baktı. Ertesi sabah dükkânını her zamankinden erken açtı, tozlu raflardaki eski saatleri tek tek kurdu. Gün boyu kimse gelmedi. Akşamüstü bir çocuk kapıdan başını uzattı: “Dedemin saati durdu, bir bakar mısınız?” Hayri Efendi gözlüğünü taktı, saati kulağına götürdü ve gülümsedi: “Durmamış evladım, sadece biraz dinleniyor.”

Örnek metin
Hikâye haritası, yazılıdaki bütün içerik sorularını tek sayfada toplar.Görsel: Sınav Defteri

Haritadaki her kutu bir yazılı sorusunun cevabıdır. Yazarın tutumu da metinden okunabilir: eski saatleri “tek tek kurmak” ve saatin “dinlendiğini” söylemek, ustalığa duyulan sevgiyi ve hüzünlü ama umutlu bir bakışı gösterir. Yazma amacı ise tüketimin hızlandığı bir dönemde emeğin ve eskinin değerini hatırlatmak olabilir.

Akılda kalsın: Beş soru: konu, tema, ana duygu, açık-örtük ileti, amaç-tutum. Ana duygu hissedilen, tema düşünülendir. Her cevaba metinden bir kanıt ekle.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir ve arka arkaya içerik soruları gelir: konu, tema, ana duygu, açık ve örtük ileti, yazma amacı.

TuzakHer soruya aynı cevabı yazmak; konu, tema ve ana düşünce birbirinden farklıdır.

Tam puan içinHer soruya ayrı cevap verin ve her cevabı parçadaki bir ifadeyle destekleyin.

⇄Saatçi hikâyesinde ifadeyi göreviyle eşleştir içerik

?Soru çöz örtük ileti

Saatçi hikâyesinde Hayri Efendi'nin yeni mağazayı gördükten sonra eski saatleri “tek tek kurması” aşağıdakilerden hangisini sezdirmektedir?

✓ D. Ucuz saatlerin karşısında dükkânı erken açıp eski saatleri özenle kurması, ustanın emeğine sahip çıktığını sezdiriyor. A ve B metindeki davranışla çelişiyor; C metne dayanmıyor, saatlerin bozuk olduğuna dair hiçbir ipucu yok.
Yazılı sorusuSaatçi Hayri Efendi hikâyesinin ana duygusunu ve örtük iletisini yazınız. Örtük iletiye ulaşmanızı sağlayan ipucunu belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hikâyenin ana duygusu hüzünle başlayıp umutla biten bir duygudur: dükkâna gün boyu kimsenin gelmemesi hüzün, çocuğun gelişi ise umut uyandırır. Örtük ileti, hızla değişen ve ucuzun tercih edildiği bir dünyada bile ustalığın ve emeğin değerini koruduğudur. Bu iletiye Hayri Efendi'nin saati kulağına götürüp “durmamış, sadece biraz dinleniyor” demesinden ulaşıyorum; bu söz hem saatin hem de eski zanaatın bitmediğini sezdirir.

  • Ana duyguyu metne dayanarak yazmak — 3 puan
  • Örtük iletiyi metne uygun yazmak — 4 puan
  • İpucunu göstermek — 3 puan

Bir hikâyeyi baştan sona okumak

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Paragrafta anlam sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı yoktur?

✓ A. “Hiçbir” bitişik, soru eki “mı” ayrı yazılmış. B'de bağlaç “de” bitişik yazılmış, doğrusu “Senin de”; C'de “herkes” bitişik yazılmalı; D'de bağlaç “ki” ayrı yazılmalı: “Duydum ki”.Kaynak: Yazım ve noktalama · Birleşik kelimeler; de, ki, mi

?Soru 2

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır?

✓ B. “Ve” bağlacından önce virgül konmaz; doğrusu “matematik, fizik ve kimya”. A doğru, “evet”ten sonra virgül; C doğru, sıralı cümleler arasında virgül; D doğru, hitaptan sonra virgül.Kaynak: Yazım ve noktalama · Nokta, virgül, üç nokta

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

✓ C. “Ege Denizi” tek bir denizin adıdır; özel adın her kelimesi büyük yazılır: Ege Denizi'nde. A doğru, dağ adının her kelimesi büyük; B doğru, tarih bildirmeyen gün adı ve tek başına akrabalık adı küçük; D doğru, adla kullanılan unvan büyük harfle başlar.Kaynak: Yazım ve noktalama · Büyük harflerin kullanımı

?Soru 4

Aşağıdaki dizelerin hangisinde ulama yapılamaz?

✓ C. “Sevgi” ünlüyle biter; “umut”tan sonra ise virgül vardır ve “kardeşlik” ünsüzle başlar; dizede ulama koşulu oluşmaz. A'da “bir akşam”, B'de “gün ışığı”, D'de “sen ağlama” sözlerinde ünsüzden sonra ünlü gelir ve okunuşta bağlanır.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ulama, vurgu ve şiirin söyleyişi

?Soru 5

Dedem okuma yazmayı kırk yaşında öğrendi. Önce torunlarının ders kitaplarını hecelerdi, sonra gazeteyi baştan sona okumaya başladı. Bugün seksen yaşında, her sabah bir şiir ezberliyor. Ona bakınca öğrenmenin bir yaşı olmadığını anlıyorum.

Örnek metin

Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Dedenin hikâyesindeki bütün ayrıntılar “öğrenmenin yaşı yoktur” yargısını destekliyor; son cümle bunu açıkça söylüyor. B bir yardımcı düşünceyi, metindeki örneği ana düşünce sanıyor; C ve D metinde geçen ayrıntılardan metnin söylemediği genel yargılar türetiyor.Kaynak: Deneme ve mülakat · Ana düşünce, yardımcı düşünce

?Soru 6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır?

✓ D. Sayılar kelimeyle yazıldığında ayrı yazılır: on beş. A doğru, “gelenek” anlamında âdet şapkalı; B doğru, sıra sayısında yalnız nokta kullanılmış; C doğru, k ve g'den sonraki ince a şapkayla gösterilmiş.Kaynak: Yazım ve noktalama · Güncel yazım, şapka, sayılar

?Soru 7

Sokakta yağmur, avucumda bir yaprak;
Dedemin bastonu kapıda bekler.

Örnek metin

Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sokak + da → sokakta: ek sertleşmiş (benzeşme); avuç + um → avucum: ç, ünlüyle başlayan ek önünde c olmuş (yumuşama). A iki olayı karıştırıyor; C kapı ünlüyle bittiği için ses olayı yok; D “yaprak” ek almamış, hiçbir ses değişmemiş.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ünsüz benzeşmesi ve yumuşaması

?Soru 8

Aşağıdaki kelimelerin hangisi sert ünsüzle bitmektedir?

✓ C. “Ağaç” kelimesi “fıstıkçı şahap” içindeki ç sesiyle biter. A z, B m, D l ile bitiyor; bu ünsüzlerin hepsi yumuşaktır. Kelimenin ilk sesine değil son sesine bakmak gerekir.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ünlüler ve ünsüzler

?Soru 9

Bir öğrenci “Kar yağdı, şehir sustu.” dizesini paragrafa dönüştürürken aşağıdaki cümlelerden birini yazmıştır. Hangisi betimleyici anlatıma en uygundur?

✓ C. Renk (sarı, beyaz), görüntü (süzülen taneler) ve benzetmelerle (pamuk gibi, yorgan) sahne okurun gözünde canlanıyor; dizenin “sessizlik” duygusu da korunuyor. A dizeyi yalnızca düzyazıya çeviriyor, betimleme eklemiyor; B öğretici bir bilgiye kayıyor; D şiirden kopup kişisel bir yargıya geçiyor.Kaynak: Deneme ve mülakat · Şiirden betimleyici paragrafa

?Soru 10

Bir mülakattan alınan cümleler:
I. Yazar ilk romanını 1998 yılında yayımladı.
II. Bence edebiyat, insanın kendine yazdığı en uzun mektuptur.
III. Romanları on iki dile çevrildi.
IV. Çocukluğumun geçtiği o mahalle, dünyanın en güzel yeriydi.

Bu cümlelerden hangileri özneldir?

✓ B. II “bence” sözüyle kişisel bir yorum, IV “dünyanın en güzel yeri” değerlendirmesiyle bir beğeni bildirir; ikisi de kanıtlanamaz. A tam tersini seçiyor, I ve III tarih ve sayıyla doğrulanabilen nesnel bilgilerdir; C nesnel I'i öznel sanıyor; D IV'teki değerlendirme sözünü gözden kaçırıyor.Kaynak: Deneme ve mülakat · Öznel-nesnel, düşünceyi geliştirme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →