Kök: sözcüğün parçalanamayan çekirdeği
MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBir şiirin yapı özellikleri (nazım birimi, kafiye, redif, ölçü) adım adım nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Şiirde ahenk ve yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bir şiirin yapısını çözümlerken sırayla nazım birimi, redif, kafiye ve türü, kafiye düzeni, ölçü ve durak bulunur. Son adımda bu ahenk unsurlarının şiirin anlamına ve söyleyişine katkısı açıklanır. Yapı unsurları süs değildir; şiirin duygusunu okura daha güçlü ulaştırır.
Bir şiiri baştan sona çözümlemek
✎Konu anlatımı
Kök nedir, isim kökü ile fiil kökü nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük ve daha fazla bölünemeyen parçasıdır; bütün ekler atıldığında geriye kalır. Bir varlığı, kavramı ya da niteliği karşılayan kök isim köküdür (göz, yol, taş). Bir iş, oluş ya da hareket bildiren kök fiil köküdür (yaz-, gel-, sev-); fiil köküne “-mek/-mak” getirilebilir.Bir ağacın dallarını, yapraklarını, gövdesini kesersen geriye toprağın altındaki kök kalır. Türkçede sözcükler de bir kökün üstüne eklerle büyür.
Türkçe eklemeli bir dildir: sözcükler bir kökün sonuna art arda ekler getirilerek oluşur. “Yolculuklarımızda” gibi uzun bir sözcük bile tek bir kökten, “yol”dan çıkar. Sözcüğü bu biçimde kök ve eklerine ayırmaya şekil bilgisi denir. Şiirde kafiyeyi bulmaktan bir sözcüğün anlamını çözmeye kadar pek çok işte bu ayırma becerisini kullanırsın.
Kökü bulmak: sondan ek atmak
Kökü bulmak için sözcüğün sonundan başlayarak ekleri tek tek at. Anlamlı kalan en küçük parçaya ulaştığında dur; o parça köktür. Kökü daha fazla böldüğünde anlam kaybolur. “Kitaplıktan” sözcüğünde “-tan” ve “-lık” atılınca “kitap” kalır; “ki” ya da “tap” anlamlı olmadığı için kök “kitap”tır.
Kök çoğu zaman yazılışını korur. Türkçenin ses bilgisi sayfasında gördüğün ünsüz yumuşaması bazen kökün son sesini değiştirir: “kitap” ünlüyle başlayan bir ek alınca “kitabı” olur. Ses değişse de kök yine “kitap”tır.
İsim kökü mü, fiil kökü mü?
Kökler ikiye ayrılır. İsim kökleri bir varlığı, kavramı ya da niteliği karşılar: göz, deniz, iyi, mavi. Fiil kökleri ise bir iş, oluş ya da hareket bildirir: yaz-, koş-, gül-, sev-. Ayırmanın en kolay yolu köke “-mek/-mak” eklemektir. “Yazmak” anlamlıdır, demek ki “yaz-” fiil köküdür. “Gözmek” anlamsızdır, demek ki “göz” isim köküdür.
| Ölçüt | İsim kökü | Fiil kökü |
|---|---|---|
| Ne bildirir? | Varlık, kavram, nitelik | İş, oluş, hareket |
| “-mek/-mak” sınaması | Anlamsız olur (gözmek, denizmek) | Anlamlı olur (yazmak, gelmek) |
| Örnek | yol, göz, deniz, iyi | yaz-, gel-, sev-, koş- |
Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılır; bunlara sesteş kök denir. “Yüzü güldü” cümlesinde “yüz” bir organdır (isim), “denizde yüzdü” cümlesinde bir harekettir (fiil). Türünü belirleyen, kökün cümledeki anlamıdır.
Nasıl sorulurBir metinden sözcükler verilir; köklerini bulman ve isim mi fiil mi olduğunu gerekçeyle yazman istenir.
TuzakKökü fazla ya da eksik bölmek (“kitaplık” için kökü “kitaplı” saymak) ve sesteş köklerde cümledeki anlama bakmamak (“yüzdü”).
Tam puan içinSözcüğü çizgiyle böl, kökü yaz, “-mek” sınamasını ya da cümledeki anlamı gerekçe olarak göster.
?Soru çöz metin · kök
“Çocuklar bayram sabahı yeni giysileriyle sokağa koştu, büyüklerinin ellerini öptü.”
Bu cümledeki altı sözcükten hangisinin kökü fiil köküdür?
⇄Sözcüğü köküyle eşleştir kök
Yazılı sorusuAşağıdaki parçada altı çizili sözcüklerin köklerini bulunuz ve her kökün isim kökü mü fiil kökü mü olduğunu gerekçesiyle yazınız. (10 puan)
Dedem akşamları balkonda oturur, denizin üstünde uçuşan martıları izlerdi. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: “Oturur” sözcüğünün kökü “otur-”dur; “oturmak” anlamlı olduğu için fiil köküdür. “Denizin” sözcüğünün kökü “deniz”dir; bir varlığı karşılar ve “denizmek” anlamsızdır, bu yüzden isim köküdür. “Uçuşan” sözcüğünün kökü “uç-”tur; “uçmak” bir harekettir, fiil köküdür. “İzlerdi” sözcüğünün kökü “izle-” değil “iz”dir; “iz” bir varlığı karşılayan isim köküdür, “-le” eki ondan fiil türetmiştir.
- Dört kökü doğru bulmak (otur-, deniz, uç-, iz) — 4 puan
- Kök türlerini doğru belirlemek — 3 puan
- Gerekçeyi “-mek” sınaması ya da anlamla göstermek — 3 puan