Şekil bilgisi: kök, gövde, yapım ve çekim ekleri

Bir sözcüğü köküne ve eklerine ayırmak hem kafiye bulmanın hem de anlamı çözmenin anahtarıdır. Kök ile gövdeyi, yapım ekiyle çekim ekini ayırmayı ve sözcükleri yapısına göre sınıflandırmayı öğreniyorsun.

4 durak9. sınıf · 2. dönem
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ŞEKİL BİLGİSİ · KÖK

Kök: sözcüğün parçalanamayan çekirdeği

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir şiirin yapı özellikleri (nazım birimi, kafiye, redif, ölçü) adım adım nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Şiirde ahenk ve yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir şiirin yapısını çözümlerken sırayla nazım birimi, redif, kafiye ve türü, kafiye düzeni, ölçü ve durak bulunur. Son adımda bu ahenk unsurlarının şiirin anlamına ve söyleyişine katkısı açıklanır. Yapı unsurları süs değildir; şiirin duygusunu okura daha güçlü ulaştırır.

Bir şiiri baştan sona çözümlemek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kök nedir, isim kökü ile fiil kökü nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük ve daha fazla bölünemeyen parçasıdır; bütün ekler atıldığında geriye kalır. Bir varlığı, kavramı ya da niteliği karşılayan kök isim köküdür (göz, yol, taş). Bir iş, oluş ya da hareket bildiren kök fiil köküdür (yaz-, gel-, sev-); fiil köküne “-mek/-mak” getirilebilir.

Bir ağacın dallarını, yapraklarını, gövdesini kesersen geriye toprağın altındaki kök kalır. Türkçede sözcükler de bir kökün üstüne eklerle büyür.

Türkçe eklemeli bir dildir: sözcükler bir kökün sonuna art arda ekler getirilerek oluşur. “Yolculuklarımızda” gibi uzun bir sözcük bile tek bir kökten, “yol”dan çıkar. Sözcüğü bu biçimde kök ve eklerine ayırmaya şekil bilgisi denir. Şiirde kafiyeyi bulmaktan bir sözcüğün anlamını çözmeye kadar pek çok işte bu ayırma becerisini kullanırsın.

Kökü bulmak: sondan ek atmak

Kökü bulmak için sözcüğün sonundan başlayarak ekleri tek tek at. Anlamlı kalan en küçük parçaya ulaştığında dur; o parça köktür. Kökü daha fazla böldüğünde anlam kaybolur. “Kitaplıktan” sözcüğünde “-tan” ve “-lık” atılınca “kitap” kalır; “ki” ya da “tap” anlamlı olmadığı için kök “kitap”tır.

Kök çoğu zaman yazılışını korur. Türkçenin ses bilgisi sayfasında gördüğün ünsüz yumuşaması bazen kökün son sesini değiştirir: “kitap” ünlüyle başlayan bir ek alınca “kitabı” olur. Ses değişse de kök yine “kitap”tır.

İsim kökü mü, fiil kökü mü?

Kökler ikiye ayrılır. İsim kökleri bir varlığı, kavramı ya da niteliği karşılar: göz, deniz, iyi, mavi. Fiil kökleri ise bir iş, oluş ya da hareket bildirir: yaz-, koş-, gül-, sev-. Ayırmanın en kolay yolu köke “-mek/-mak” eklemektir. “Yazmak” anlamlıdır, demek ki “yaz-” fiil köküdür. “Gözmek” anlamsızdır, demek ki “göz” isim köküdür.

İsim kökü ve fiil kökü
Ölçütİsim köküFiil kökü
Ne bildirir?Varlık, kavram, nitelikİş, oluş, hareket
“-mek/-mak” sınamasıAnlamsız olur (gözmek, denizmek)Anlamlı olur (yazmak, gelmek)
Örnekyol, göz, deniz, iyiyaz-, gel-, sev-, koş-

Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılır; bunlara sesteş kök denir. “Yüzü güldü” cümlesinde “yüz” bir organdır (isim), “denizde yüzdü” cümlesinde bir harekettir (fiil). Türünü belirleyen, kökün cümledeki anlamıdır.

Akılda kalsın: Kök = ekleri atınca kalan anlamlı en küçük parça. Sonuna “-mek” gelebiliyorsa fiil kökü, gelemiyorsa isim kökü.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metinden sözcükler verilir; köklerini bulman ve isim mi fiil mi olduğunu gerekçeyle yazman istenir.

TuzakKökü fazla ya da eksik bölmek (“kitaplık” için kökü “kitaplı” saymak) ve sesteş köklerde cümledeki anlama bakmamak (“yüzdü”).

Tam puan içinSözcüğü çizgiyle böl, kökü yaz, “-mek” sınamasını ya da cümledeki anlamı gerekçe olarak göster.

?Soru çöz metin · kök

“Çocuklar bayram sabahı yeni giysileriyle sokağa koştu, büyüklerinin ellerini öptü.”

Bu cümledeki altı sözcükten hangisinin kökü fiil köküdür?

✓ B. “Koş-tu” sözcüğünün kökü “koş-”tur; “koşmak” anlamlı olduğu için fiil köküdür. A “çocuk” bir varlığı karşılar, “-lar” yalnız çokluk ekidir; C “sokak” isim köküdür, “sokağa” biçimindeki ses değişimi kökü fiile çevirmez; D “el” bir organdır, “elmek” anlamsızdır.

⇄Sözcüğü köküyle eşleştir kök

Yazılı sorusuAşağıdaki parçada altı çizili sözcüklerin köklerini bulunuz ve her kökün isim kökü mü fiil kökü mü olduğunu gerekçesiyle yazınız. (10 puan)

Dedem akşamları balkonda oturur, denizin üstünde uçuşan martıları izlerdi. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Oturur” sözcüğünün kökü “otur-”dur; “oturmak” anlamlı olduğu için fiil köküdür. “Denizin” sözcüğünün kökü “deniz”dir; bir varlığı karşılar ve “denizmek” anlamsızdır, bu yüzden isim köküdür. “Uçuşan” sözcüğünün kökü “uç-”tur; “uçmak” bir harekettir, fiil köküdür. “İzlerdi” sözcüğünün kökü “izle-” değil “iz”dir; “iz” bir varlığı karşılayan isim köküdür, “-le” eki ondan fiil türetmiştir.

  • Dört kökü doğru bulmak (otur-, deniz, uç-, iz) — 4 puan
  • Kök türlerini doğru belirlemek — 3 puan
  • Gerekçeyi “-mek” sınaması ya da anlamla göstermek — 3 puan

Kök: isim kökü, fiil kökü

Cevabın nasıldı?
ŞEKİL BİLGİSİ · EKLER VE GÖVDE

Yapım eki ve çekim eki: yeni sözcük mü, yeni görev mi?

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKök nedir, isim kökü ile fiil kökü nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük ve daha fazla bölünemeyen parçasıdır; bütün ekler atıldığında geriye kalır. Bir varlığı, kavramı ya da niteliği karşılayan kök isim köküdür (göz, yol, taş). Bir iş, oluş ya da hareket bildiren kök fiil köküdür (yaz-, gel-, sev-); fiil köküne “-mek/-mak” getirilebilir.

Kök: isim kökü, fiil kökü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yapım eki ile çekim eki arasındaki fark nedir, gövde ne demek?

Kısa cevap: Yapım eki, eklendiği köke yeni bir anlam katarak yeni bir sözcük türetir (göz → gözlük). Çekim eki ise sözcüğün anlamını değiştirmez, ona cümlede bir görev verir (göz → gözler, gözüm, gözden). Kök ile yapım ekinin birleşmesinden oluşan yeni sözcüğe gövde denir. Ekler önce yapım, sonra çekim sırasıyla gelir.

LEGO'da bir parçayı başka bir parçayla birleştirince bambaşka bir şekil çıkar; ama bir parçayı yalnız boyarsan aynı parça kalır. Ekler de bu iki işi görür.

Yapım eki: yeni sözcük

Bazı ekler köke öyle bir anlam katar ki ortaya sözlükte ayrı madde olarak yer alan yeni bir sözcük çıkar. Bunlara yapım eki denir. “Göz” bir organdır; “gözlük” ise gözü koruyan bir eşyadır. “Yol” bir kavramdır; “yolcu” bir kişidir. Yapım eki bazen sözcüğün türünü de değiştirir: “sev-” bir fiildir, “sevgi” bir isimdir.

Çekim eki: yeni görev

Çekim ekleri yeni sözcük türetmez; sözcüğü cümleye bağlar. Çokluk (-ler), iyelik (-im, -in), hâl ekleri (-i, -e, -de, -den) ve fiillerdeki zaman ve kişi ekleri (-di, -iyor, -m) bu gruptadır. “Gözlerimden” sözcüğünde anlam hâlâ “göz”dür; ekler yalnız kaç tane, kimin ve nereden olduğunu söyler. Çekim eki almış biçimler sözlükte ayrı madde değildir.

Gövde ve eklerin sırası

Kök yapım eki alınca ortaya çıkan yeni sözcüğe gövde denir: “gözlük” bir gövdedir. Gövde de yeniden yapım eki alabilir: “gözlükçü”. Türkçede ekler belli bir sırayla gelir: önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri. Aşağıdaki şema uzun bir sözcüğü bu sırayla ayırıyor.

Önce yapım ekleri sözcüğü büyütür, sonra çekim ekleri onu cümleye bağlar.Görsel: Sınav Defteri

Aynı görünen iki ek

Bazı ekler aynı biçimde hem yapım hem çekim eki olabilir. “Kitabın yazarı” sözünde “yazar” bir kişidir, yani yeni bir sözcüktür; “-ar” burada yapım ekidir. “Annem her gün mektup yazar” cümlesinde ise “yazar” bir eylemin zamanını bildirir; “-ar” çekim ekidir. Karar verirken sözlük sınamasını kullan: ortaya yeni bir kavram çıkıyorsa yapım, çıkmıyorsa çekim.

Akılda kalsın: Yapım eki sözlüğe yeni madde ekler, çekim eki cümleye görev ekler. Sıra hep aynıdır: kök → yapım → çekim.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metinden sözcükler verilir; kök ve eklerine ayırman, eklerin yapım mı çekim mi olduğunu ve görevini yazman istenir.

TuzakAynı biçimli ekleri (yazar: kişi / eylem) bağlama bakmadan sınıflandırmak ya da gövdeyi kökle karıştırmak.

Tam puan içinSözcüğü çizgilerle ayır, her ekin altına “yapım” ya da “çekim” yaz ve en az bir ekin kattığı anlamı ya da görevi cümleyle açıkla.

↕Parçaları doğru sıraya diz: “gözlükçülerden”

  1. -ler (çekim: çokluk)
  2. -lük (yapım)
  3. -den (çekim: ayrılma)
  4. göz (kök)
  5. -çü (yapım)

?Soru çöz yapım-çekim

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yalnız çekim eki almıştır?

✓ D. “Dal-lar-dan” sözcüğünde “-lar” çokluk, “-dan” ayrılma hâli ekidir; ikisi de çekim ekidir ve anlam yine “dal”dır. A “yaz-ar” yazan kişiyi bildiren yeni bir sözcüktür, “-ar” burada yapım ekidir; B “-lük” gözden yeni bir eşya türetir; C “çiçek-çi” yapım ekiyle yeni bir sözcüktür, yalnız “-ler” çekimdir.
Yazılı sorusuAşağıdaki cümlede altı çizili sözcükleri kök ve eklerine ayırınız. Eklerin yapım eki mi çekim eki mi olduğunu belirtiniz ve bir yapım ekinin sözcüğe kattığı anlamı açıklayınız. (10 puan)

Yaz tatilinde balıkçıların teknesiyle denizlere açıldık. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Balıkçıların” sözcüğü “balık-çı-lar-ın” biçiminde ayrılır: “balık” isim kökü, “-çı” yapım eki, “-lar” çokluk çekim eki, “-ın” tamlayan (ilgi) hâli çekim ekidir. “Denizlere” sözcüğü “deniz-ler-e” biçiminde ayrılır: “deniz” isim kökü, “-ler” çokluk, “-e” yönelme hâli çekim ekidir. “-çı” yapım eki, “balık” sözcüğünden balık tutan ya da satan kişiyi bildiren yeni bir sözcük, “balıkçı” gövdesini türetmiştir.

  • İki sözcüğü kök ve eklerine doğru ayırmak — 4 puan
  • Ekleri yapım ve çekim olarak doğru sınıflandırmak — 3 puan
  • Yapım ekinin kattığı anlamı açıklamak — 3 puan

Yapım eki, çekim eki, gövde

Cevabın nasıldı?
ŞEKİL BİLGİSİ · SÖZCÜK YAPISI

Basit, türemiş, birleşik: sözcüğün kimlik kartı

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaYapım eki ile çekim eki arasındaki fark nedir, gövde ne demek?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapım eki, eklendiği köke yeni bir anlam katarak yeni bir sözcük türetir (göz → gözlük). Çekim eki ise sözcüğün anlamını değiştirmez, ona cümlede bir görev verir (göz → gözler, gözüm, gözden). Kök ile yapım ekinin birleşmesinden oluşan yeni sözcüğe gövde denir. Ekler önce yapım, sonra çekim sırasıyla gelir.

Yapım eki, çekim eki, gövde

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basit, türemiş ve birleşik sözcük nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Sözcükler yapılarına göre üçe ayrılır. Basit sözcük yalnız kökten oluşur ya da yalnız çekim eki almıştır (deniz, denizlerde). Türemiş sözcük en az bir yapım eki almıştır (denizci). Birleşik sözcük iki ya da daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur (bilgisayar, hanımeli, açıkgöz).

Bir sözcüğün nüfus kâğıdında üç bilgi yazsaydı: tek başına mı doğdu, bir ekle mi büyüdü, yoksa iki sözcüğün birleşmesiyle mi dünyaya geldi?

Basit sözcük: çekim eki yapıyı değiştirmez

Hiç ek almamış kökler basit sözcüktür: ev, göz, gel, iyi. Önceki konuda çekim eklerinin yeni sözcük türetmediğini gördün; bu yüzden yalnız çekim eki alan sözcükler de basit kalır. “Evlerimizden” uzun görünür, ama içindeki eklerin hepsi çekim ekidir; sözcük basittir.

Türemiş sözcük: en az bir yapım eki

Kök ya da gövde en az bir yapım eki aldıysa sözcük türemiştir: göz-lük, yol-cu, sev-gi, iz-le-. Yapım ekinden sonra çekim eki gelmesi bu durumu değiştirmez; “yolcularımız” türemiştir, çünkü içinde “-cu” yapım eki vardır.

Birleşik sözcük: iki sözcük, tek anlam

İki ya da daha çok sözcük birleşip yeni ve tek bir kavramı karşıladığında birleşik sözcük oluşur. “Hanımeli” ne bir hanım ne de bir el bildirir, bir çiçeğin adıdır. “Açıkgöz” kurnaz kişi demektir. “Bilgisayar”, “buzdolabı”, “kuşbakışı” da birleşik sözcüklerdir. Bazı birleşik sözcükler ayrı yazılır: “çay bahçesi”, “ders kitabı”. Yazım ve noktalama sayfasında hangilerinin bitişik, hangilerinin ayrı yazıldığını görmüştük.

Sözcükleri yapısına göre ayırma
YapıNe var?ÖrnekTuzak
BasitYalnız kök ya da kök + çekim ekideniz, denizlerde, geldimUzun olması türemiş yapmaz
TüremişEn az bir yapım ekidenizci, sevgi, gözlükçülerÇekim eki eklense de türemiş kalır
Birleşikİki ya da daha çok sözcük, tek anlamhanımeli, bilgisayar, açıkgözAyrı yazılan birleşik sözcükler de vardır

Ayırırken önce sözcükte birden fazla kök olup olmadığına bak; varsa ve tek bir kavram oluşturuyorsa sözcük birleşiktir. Tek kök varsa ekleri incele: aralarında yapım eki varsa türemiş, yoksa basit.

Akılda kalsın: İki kök + tek anlam → birleşik. Tek kök + yapım eki → türemiş. Tek kök + yalnız çekim eki ya da eksiz → basit.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metindeki sözcükleri yapılarına göre sınıflandırman ve sınıflandırmanı ekleri göstererek gerekçelendirmen istenir.

TuzakÇok ek almış uzun sözcükleri türemiş saymak (“evlerimizden” basittir) ya da ayrı yazılan birleşik sözcükleri iki ayrı sözcük sanmak.

Tam puan içinHer sözcüğü kök ve eklerine ayır, ölçütü (yapım eki var mı, iki kök tek anlam mı) açıkça yaz.

?Soru çöz metin · yapı

“Annem balkondaki hanımelini suladı, sonra yolcularımıza çay hazırladı.”

Bu cümledeki sözcüklerin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. “Hanım” ve “el” birleşip bir çiçeği karşıladığı için “hanımeli” birleşiktir; “yol-cu” yapım eki aldığı için “yolcularımıza” türemiştir. B “-cu” yapım ekini görmüyor; C “su-la-dı” tek köklüdür, “-la” yapım ekiyle türemiştir; D “anne-m” sözcüğündeki “-m” iyelik ekidir, yani çekim ekidir; sözcük basittir.

⇄Sözcüğü yapısıyla eşleştir yapı

Yazılı sorusuAşağıdaki parçada altı çizili sözcükleri yapılarına göre (basit, türemiş, birleşik) sınıflandırınız. Her sınıflandırmanızı ekleri ya da kökleri göstererek gerekçelendiriniz. (10 puan)

Köyün girişinde, çeşmenin başında ayçiçeği satan bir çocuk vardı. Gözlerinde tuhaf bir neşe vardı. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Girişinde” türemiştir: “gir-iş-i-n-de” biçiminde ayrılır, “gir-” fiil köküne “-iş” yapım eki gelmiş, ardından çekim ekleri eklenmiştir. “Ayçiçeği” birleşiktir: “ay” ve “çiçek” sözcükleri birleşip bir bitkinin adını karşılar. “Gözlerinde” basittir: “göz” köküne yalnız “-ler”, “-i(n)” ve “-de” çekim ekleri gelmiştir. “Neşe” basittir: ek almamış bir köktür.

  • Dört sözcüğü doğru sınıflandırmak — 4 puan
  • Türemiş sözcükteki yapım ekini göstermek — 3 puan
  • Birleşik ve basit sözcüklerin gerekçesini yazmak — 3 puan

Basit, türemiş, birleşik sözcük

Cevabın nasıldı?
ŞEKİL BİLGİSİ · METİN ÜZERİNDE

Şekil bilgisi metinde: kafiyeyi bulmak, anlamı çözmek

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasit, türemiş ve birleşik sözcük nedir, nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sözcükler yapılarına göre üçe ayrılır. Basit sözcük yalnız kökten oluşur ya da yalnız çekim eki almıştır (deniz, denizlerde). Türemiş sözcük en az bir yapım eki almıştır (denizci). Birleşik sözcük iki ya da daha fazla sözcüğün birleşerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur (bilgisayar, hanımeli, açıkgöz).

Basit, türemiş, birleşik sözcük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Şiirde kafiye bulurken kök ve ekler nasıl ayrılır, eklerin anlama katkısı nedir?

Kısa cevap: Şekil bilgisi metinde iki işe yarar. Şiirde dize sonundaki sözcükleri kök ve eklerine ayırınca aynı görevli ekler redifi, köklerdeki ortak sesler kafiyeyi verir. Metinde ise eklerin görevini fark etmek anlamı inceltir: “-cık” küçültme ve sevgi, “-sız” yokluk, “-lık” bir durumu ya da yeri bildirebilir.

Bir sözcüğün sonuna eklenen tek bir hece, “ev”i “evcik”e, “umut”u “umutsuz”a çevirir. Şair de yazar da bu küçük parçalarla büyük anlamlar kurar.

Şiirde: önce kök, sonra kafiye

Şiirde ahenk ve yapı sayfasında kafiyeyi bulmak için önce redifi ayırdık. Redifi ayırmak aslında bir şekil bilgisi işidir: dize sonundaki sözcükleri kök ve eklerine ayırırsın, aynı görevli ekleri redif olarak işaretlersin, köklerde kalan ortak sesler kafiyeyi verir. Bu yüzden ekin görevini bilmeyen kafiyeyi de bulamaz.

Dize sonlarını kök ve eke ayırmak
Dize sonuKökEk ve göreviSonuç
taşlı / yaşlıtaş / yaş-lı: yapım eki, “sahip” anlamıRedif -lı, kafiye “aş”
dalı / şalıdal / şal-ı: çekim eki, iyelikRedif -ı, kafiye “al”
dağlar / ağlardağ / ağla--lar çokluk; -r zaman ekiGörev farklı → redif yok

Tablodaki ilk satır önemli bir bilgi taşır: redif yalnız çekim ekinden oluşmaz. “-lı” bir yapım ekidir, ama iki dizede de aynı görevde olduğu için rediftir. Ölçüt ekin türü değil, görevinin aynı olmasıdır.

Metinde: ek anlamı inceltir

Yazar bir ek seçerken anlamı da seçer. “Kuzucuk” sözcüğündeki “-cuk” küçültmenin yanında sevgi ve şefkat taşır. “Sevgisiz bir ev” derken “-siz” eki yokluğu, dolayısıyla soğukluğu vurgular. “Yalnızlık” sözcüğündeki “-lık” bir niteliği kalıcı bir duruma çevirir. Bir metnin duygusunu yorumlarken bu ekler sana ipucu verir.

Bir küçücük evciğimiz vardı yamaçta,
Kapısı rüzgârsız, penceresi kedersiz;
Şimdi o yamaç boş, yalnızlık ağaçta,
Ev gitti, kaldık evsiz, kaldık sessiz.

Örnek metin

Bu dörtlükte ilk iki dizede “-cik” ve “-siz” ekleri sevgi dolu, sıcak bir evi anlatır. Son iki dizede ise “-lık” ve “-siz” kaybı ve boşluğu anlatır. Aynı “-siz” eki önce iyi bir yokluğu (kedersiz), sonra acı bir yokluğu (evsiz) bildirir.

Akılda kalsın: Redifte ölçüt görevin aynı olmasıdır, ekin yapım ya da çekim olması değil. Metinde bir ekin hangi duyguyu taşıdığını sor: sevgi mi (-cik), yokluk mu (-siz)?
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; dize sonundaki sözcükleri kök ve eklerine ayırman, köklerdeki ortak sesleri ve eklerin görevini yazman ya da bir ekin metne kattığı anlamı açıklaman istenir.

TuzakRedifin yalnız çekim ekinden oluştuğunu sanmak ya da aynı görünen ama görevi farklı ekleri redif saymak.

Tam puan içinTablo kur (kök / ek / görev), ortak sesi ve redifi ayrı ayrı yaz, ekin anlamını metindeki duyguya bağla.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Sözcükte yapı sayfasında.

▭Boşluk doldurma kök ve ek

“taşlı / yaşlı” sözcüklerinde kökler sözcükleridir. Köklerdeki ortak sesler olan “aş” oluşturur. Aynı görevli “-lı” eki ise bir ekidir ve redif olarak kullanılmıştır.

Taş ve yaşKafiyeYapımÇekimRedif

?Soru çöz metin · ekin anlamı

“Gece yarısı sokak ıssız, lambalar ışıksız; yalnız bir kedicik kaldırımda uyuyordu.”

Bu cümledeki eklerin anlama katkısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. “Kedi-cik” sözcüğündeki küçültme eki sevgi ve şefkat taşır; “ışık-sız” sözcüğündeki ek yokluğu, yani karanlığı bildirir ve sokağın ıssızlığını güçlendirir. A “-sız” ekinin yokluk anlamını tersine çeviriyor; B “-da” bulunma hâli çekim ekidir, yeni sözcük türetmez; D “-cik” bir yapım ekidir, sözcük türemiştir.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğün birinci, ikinci ve dördüncü dizelerinin sonundaki sözcükleri kök ve eklerine ayırınız. Köklerde benzeşen sesleri ve her ekin görevini belirtiniz. (10 puan)

Sabah olunca açar bahçenin gülleri,
Ötüşür dallarda bülbülün dilleri;
Bir ben susarım, bir de bu boş oda,
Sensiz boşlukta kalır annemin elleri. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Gül-ler-i”, “dil-ler-i”, “el-ler-i” biçiminde ayrılır. Kökler “gül”, “dil” ve “el”dir; üç kökte ortak ses “l”dir, bu yarım kafiyedir. “-ler” çokluk eki, “-i” iyelik ekidir; ikisi de çekim ekidir ve üç dizede aynı görevde kullanıldığı için “-leri” rediftir. Üçüncü dize kafiyesizdir. Ekler sözcüklerin anlamını değiştirmemiş, onlara “birden çok” ve “ona ait” anlamlarıyla cümlede görev vermiştir.

  • Üç sözcüğü kök ve eklerine doğru ayırmak — 4 puan
  • Köklerdeki ortak sesi (l) ve kafiye türünü belirtmek — 3 puan
  • Eklerin görevini (çokluk, iyelik; çekim eki, redif) yazmak — 3 puan

Şekil bilgisi şiirde ve metinde

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İstiklâl Marşı'ndaki “Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner aşarım” dizesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Benzeyen (ben, yani millet), benzetilen (sel) ve edat (gibi) dizede açıkça yer alır; bu bir teşbihtir ve milletin durdurulamaz gücünü anlatır. A benzetilen seli kişileştirilmiş varlık sanıyor; C benzeyenin (“-yim”) söylendiğini gözden kaçırıyor; D dizede öğüt değil meydan okuma var.Kaynak: Şiir türleri · İstiklâl Marşı: dil, tür, karşılaştırma

?Soru 2

Vapur Kadıköy'e yanaşırken yaşlı balıkçı yine korkuluğa dayanmış, martılara simit atıyordu. Her sabah aynı saatte, aynı yerde. Kimse ona kimi beklediğini sormadı. Vapur boşaldı, martılar dağıldı; o hâlâ denize bakıyordu.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Parçada çatışma ya da sonuçlanan bir olay yok; bir adamın her sabahki yalnızlığı anlatılıyor ve “kimi bekliyor?” sorusu okura bırakılıyor. A ve D durum hikâyesini olay hikâyesiyle karıştırıyor; C parçada giderilen bir merak yok, son açık kalıyor.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Olay hikâyesi, durum hikâyesi

?Soru 3

Gurbet elde akşam olur, yanar fener,
Hasret akar annemin gözlerinden;
Her gece aynı yıldız gökte döner,
Bir dua kalır dilimde sözlerinden.

Örnek metin

Bu dörtlüğün kafiye düzeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “fener / döner” birinci ve üçüncü dizede, “gözlerinden / sözlerinden” ikinci ve dördüncü dizede kafiyelidir; dizeler birer atlayarak kafiyelendiği için düzen abab'dir. A kafiyeli dizelerin art arda geldiğini sanıyor; C dış ve iç dizeleri eşleştiriyor; D üçüncü dizeyi serbest sayıyor, oysa “döner” birinci dizeyle kafiyelidir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Kafiye düzeni

?Soru 4

“Köyümüzün yolu taşlı” dizesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Kö-yü-mü-zün-yo-lu-taş-lı sekiz hecedir; durak “Köyümüzün / yolu taşlı” biçiminde 4+4'tür. A heceleri eksik sayıyor; B hecelerin sayılabildiği bir dizeyi aruzla karıştırıyor; C durağı sözcüğün ortasına koyuyor, oysa durak sözcüğü bölmez.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Ölçü ve durak

?Soru 5

Okul bahçesinde son zil çaldı bugün,
Sıralar boşaldı, tebeşir tozu kaldı;
Panoda solmuş bir resim, köşede top,
Bir yaz daha geldi, arkadaşlar dağıldı.

Örnek metin

Bu dörtlüğe egemen olan duygu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Boşaldı”, “solmuş”, “dağıldı” sözcükleri bir sona ve ayrılığa duyulan hüznü taşır. A yalnız “yaz geldi” bilgisine bakıp duygu sözcüklerini atlıyor; C nesneleri şiirin duygusu sanıyor, eşyalar burada boşluğun işaretidir; D şiirde hiç olmayan bir alayı metne ekliyor.Kaynak: Şiir türleri · Şiirin içeriği: tema ve ana duygu

?Soru 6

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “-lar” aynı görevli çokluk eki olduğu için rediftir; kalan “ara” üç sestir ve zengin kafiye oluşturur. A rediften önce kalan “öz” iki ses olduğu için tam kafiyedir; B “-di” redif, kalan tek ses “l” yarım kafiyedir; D yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükler cinaslı kafiyedir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Kafiye ve redif

?Soru 7

Sokak lambaları yandı birer birer,
Pazarcılar topladı tezgâhlarını,
Bir kedi tırmandı bahçe duvarına,
Annem perdeyi çekti, çay demlendi,
Gün bitti, ev ısındı yavaş yavaş.

Örnek metin

Bu şiir parçasının nazım birimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça beş dizeden oluşan tek bir kümedir; üç, beş ya da daha fazla dizelik kümelere bent denir. B ilk dört dizeyi sayıp beşinciyi atlıyor; C iki dizelik birimi beş dizelik kümeyle karıştırıyor; D tek satırı, yani birimin parçasını birimin kendisi sanıyor.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Nazım birimi

?Soru 8

Bayram sabahıydı ama Mehmet Dede'nin evinde ses yoktu. Torunları bu yıl şehirden gelememişti. Dede, eski ceviz sandığın üstündeki fotoğrafları tek tek sildi, çayını iki bardağa koydu. Komşunun oğlu Murat kapıyı çaldığında ikinci bardak boşa gitmedi.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ A. Olayların merkezinde Mehmet Dede vardır; Murat sona katkı veren yardımcı karakterdir, bu yüzden A söylenemez. B doğru, bayram kalabalık beklenen bir zamandır ve sessizliği büyütür; C doğru, ev gerçek bir mekândır; D doğru, fotoğrafları silmesi ve iki bardak çay koyması özlemini gösterir.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Şahıs kadrosu, mekân, zaman

?Soru 9

(I) Köyün en yaşlı ceviz ağacı, okulun bahçesinde yüz yıldır duruyordu. (II) Bir sabah belediye ağacın yol için kesileceğini duyurdu. (III) Çocuklar ağacın çevresinde el ele tutuşup bekledi; iş makinesi bahçe kapısına dayandı. (IV) Sonunda yol, ağacın etrafından dolaşacak biçimde yeniden çizildi.

Bu hikâyede merakın en yüksek olduğu düğüm bölümü hangi cümlelerdir?

✓ C. II. cümlede çatışma başlar (ağaç kesilecek), III. cümlede iş makinesinin kapıya dayanmasıyla merak doruğa çıkar. A tanıtım cümlesi olan I'i düğüme katıyor; B serimi düğüm sanıyor; D merakın giderildiği çözümü düğümle karıştırıyor.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm

?Soru 10

Nöbet yerinde yıldızları sayarım,
Annemin sesini rüzgârda ararım;
Bir mektup gelse köyün kokusuyla,
Gecenin en uzun yerinde açarım.

Örnek metin

Bu dörtlüğün türü ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Konuşan asker kahramanlığını değil, annesine ve köyüne duyduğu özlemi anlatıyor; bu kişisel duygu şiiri lirik yapar. A konuşanın asker olmasını içerikle karıştırıyor; B şiirde olmayan bir öğüdü ekliyor; C köyü özlemin nesnesi değil, şiirin asıl konusu sanıyor.Kaynak: Şiir türleri · Lirik ve epik şiir
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →