Söz sanatları: on bir edebî sanat ve anlama katkısı

Ders kitabı on bir edebî sanat öğretiyor. Her birini kendi yazdığımız ya da telifsiz klasik dizelerle ayırt ediyor, yazılıda istenen asıl beceriyi, sanatın dizeye kattığı anlamı yazmayı çalışıyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1. TEMA · EDEBÎ SANATLAR

Teşbih: zayıfı güçlüye benzetmek

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık ileti ve örtük ileti nedir, şiirde nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Edebî dil ve imge). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Açık ileti, sanatçının duygu ya da düşüncesini doğrudan ve net söylediği iletidir; okur yorum yapmadan anlar. Örtük ileti ise sezdirilen, çağrıştırılan iletidir; okurun metindeki ipuçlarından çıkarım yapmasını gerektirir. Örtük iletiler okurun hayal gücünü harekete geçirir ve metnin etkisini artırır.

Açık ileti, örtük ileti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teşbih nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?

Kısa cevap: Teşbih (benzetme), ortak bir yönü olan iki şeyden bu yönü zayıf taşıyanı güçlü taşıyana benzetme sanatıdır. Temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir; ikisi de mutlaka bulunur. Yardımcı ögeleri benzetme yönü ve benzetme edatıdır (gibi, kadar, sanki); bunlar söylenmeyebilir.

“Bu çocuk aslan gibi cesur.” dediğinde çocuğu küçümsemiş olmazsın; tersine, onu cesaretin en güçlü örneğine yaklaştırırsın. Benzetmenin gücü, sıradan olanı güçlü bir örnekle buluşturmasındadır.

Edebî sanat neden kullanılır?

Edebî dil ve imge sayfasında şairin kelimelere yeni anlamlar yüklediğini gördük. Edebî sanatlar (söz sanatları) bu yeni anlamı kurmanın yollarıdır. Sanatçı anlatımı zenginleştirmek, söyleyişi etkili kılmak ve okurda estetik bir haz uyandırmak için sanata başvurur. Bir dizedeki sanatı bilmek, şiirin açık ve örtük iletilerini fark etmeni kolaylaştırır. Bu sayfadaki on bir sanatın ilki ve temeli teşbihtir.

Teşbihin dört ögesi

Teşbih, ortak bir yönü olan iki şeyden bu yönü daha az taşıyanı, onu belirgin biçimde taşıyana benzetme sanatıdır. Özelliği az taşıyan benzeyen, özelliği çok taşıyan benzetilendir. Aralarındaki ortak özellik benzetme yönü, onları bağlayan sözcük benzetme edatıdır.

Benzeyen ve benzetilen olmadan teşbih kurulamaz; edat ve yön düşebilir.Görsel: Sınav Defteri

Edatsız teşbih de teşbihtir

Yardımcı ögeler cümlede bulunmayabilir. “Kardeşim evimizin neşesi, bir kuş.” cümlesinde edat ve yön yoktur; ama kardeş (benzeyen) ile kuş (benzetilen) söylendiği için teşbih vardır. İstiklâl Marşı'ndaki iki örneğe bak:

Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.

Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı

Burada şair kendini (benzeyen) kükremiş bir sele (benzetilen) benzetir; edat “gibi”dir, yön ise önüne geleni yıkıp geçen coşkunluktur. Marşın başka bir dizesinde “medeniyyet dediğin tek dişi kalmış canavar” sözüyle, edat kullanılmadan Batı uygarlığı canavara benzetilir. Teşbihin şiire katkısı, soyut ya da sıradan bir şeyi güçlü bir görüntüyle okurun zihnine yerleştirmesidir.

Akılda kalsın: Teşbih = benzeyen + benzetilen (zorunlu) + yön + edat (isteğe bağlı). Zayıf olan güçlüye benzetilir: “ses ninniye” benzer, “ninni sese” değil.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dize verilir; teşbihin ögelerini göstermeniz ve sanatın anlatıma katkısını açıklamanız istenir.

TuzakBenzeyen ile benzetileni yer değiştirmek ya da edat yok diye teşbihi görmemek.

Tam puan içinDört ögeyi (varsa) ayrı ayrı yazın, sonra benzetmenin dizeye hangi duyguyu kattığını bir cümleyle söyleyin.

▭Teşbihin ögelerini yaz öge bulma

“Kardeşimin gülüşü güneş gibi sıcaktır.” cümlesinde benzeyen , benzetilen , benzetme yönü ise özelliğidir.

GülüşGüneşSıcaklıkGibiKardeş

?Soru çöz öge

“Sınavdan sonra sınıf, fırtınadan sonraki deniz kadar sessizdi.”

Bu cümledeki teşbihle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Zayıf olan sınıf, sessizliği daha güçlü taşıyan fırtına sonrası denize benzetiliyor; yön sessizlik, edat “kadar”. A benzeyen ile benzetileni ters çeviriyor; B “kadar” sözcüğünün de edat olduğunu gözden kaçırıyor; D benzetilenin bir parçasını ortak özellik sanıyor.
Yazılı sorusu“Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.” dizesindeki teşbihin ögelerini yazınız ve bu benzetmenin dizenin anlamına katkısını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Benzeyen: ben (Türk milleti). Benzetilen: kükremiş sel. Benzetme edatı: gibi. Benzetme yönü: önündeki engelleri yıkıp geçen coşkunluk ve güç. Şair, milletin bağımsızlık isteğini durdurulamaz bir sele benzeterek hiçbir engelin bu isteği durduramayacağını güçlü bir görüntüyle anlatmış, söyleyişe coşku ve kararlılık katmıştır.

  • Benzeyen ve benzetileni doğru yazmak — 4 puan
  • Edatı ve benzetme yönünü yazmak — 2 puan
  • Benzetmenin anlama katkısını açıklamak — 4 puan

Teşbih (benzetme)

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · EDEBÎ SANATLAR

İstiare: tek ögeyle kurulan benzetme

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeşbih nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşbih (benzetme), ortak bir yönü olan iki şeyden bu yönü zayıf taşıyanı güçlü taşıyana benzetme sanatıdır. Temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir; ikisi de mutlaka bulunur. Yardımcı ögeleri benzetme yönü ve benzetme edatıdır (gibi, kadar, sanki); bunlar söylenmeyebilir.

Teşbih (benzetme)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstiare nedir, açık istiare ile kapalı istiare nasıl ayrılır?

Kısa cevap: İstiare (eğretileme), teşbihin iki temel ögesinden yalnızca biriyle yapılan benzetmedir. Yalnızca benzetilen söylenirse açık istiare, yalnızca benzeyen söylenip benzetilenin bir özelliği ona verilirse kapalı istiare olur. İki temel öge birlikte varsa sanat istiare değil teşbihtir.

Bir arkadaşın için “Aslan geldi!” dersin; aslan kim, herkes anlar. Ya da “Bugün rüzgâr çok öfkeli.” dersin; rüzgâra bir insanın öfkesini verirsin. İki cümlede de bir benzetme var, ama birer ögesi eksik.

Teşbihten istiareye

Teşbihte benzeyen ile benzetilen yan yana durur: “Ali aslan gibi cesurdur.” Bu ögelerden biri düşürülürse benzetme gizlenir ve söz daha yoğun, daha etkili hâle gelir. Ögelerinden biriyle yapılan bu benzetmeye istiare (eğretileme) denir. İstiarede benzetme yönü ve edat zaten bulunmaz; okur benzetmeyi kendisi tamamlar.

Açık istiare: yalnız benzetilen

Benzeyen söylenmez, yalnızca benzetilen söylenirse açık istiare olur. “Aslan geldi!” cümlesinde gelen kişi (benzeyen) yoktur, yalnızca aslan (benzetilen) vardır. İstiklâl Marşı'nda geçen “Garbın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar” dizesinde Batı'nın orduları ve silahları söylenmez; onlar yerine yalnızca “çelik zırhlı duvar” söylenir. Bu da açık istiaredir.

Kapalı istiare: yalnız benzeyen

Benzetilen söylenmez, yalnızca benzeyen söylenir ve benzetilene ait bir özellik benzeyene verilirse kapalı istiare olur. “Dağlar başını dumanla örtmüş.” cümlesinde dağ (benzeyen) bir insana benzetilmiş; insan (benzetilen) söylenmemiş ama ona ait “başını örtmek” eylemi dağa verilmiştir. Kapalı istiarenin ipucu, varlığa ait olmayan bir özelliğin ona yüklenmesidir.

Teşbih mi, istiare mi? Hangi öge söylenmiş?
SanatBenzeyenBenzetilenÖrnek (kendi cümlemiz)
Teşbih✓ var✓ varGözleri yıldız gibi parlıyor.
Açık istiare✗ yok✓ varYüzündeki yıldızlar sevinçle parladı. (gözler söylenmemiş)
Kapalı istiare✓ var✗ yokRüzgâr bütün gece kapımızda inledi. (insan söylenmemiş)

Kapalı istiare çoğu zaman bir varlığı insana benzettiği için bir sonraki konuda göreceğin kişileştirmeyle iç içedir. Bu yüzden bir dizede birden çok sanat bulunabilir; yazılıda her birini gerekçesiyle yazman yeterlidir.

Akılda kalsın: İki temel öge = teşbih. Yalnız benzetilen = açık istiare. Yalnız benzeyen + benzetilenin özelliği = kapalı istiare. Sorulacak tek soru: “Hangi öge söylenmiş?”
Yazılıda

Nasıl sorulurİki üç dize verilir; hangisinde açık, hangisinde kapalı istiare olduğunu gerekçesiyle belirlemeniz istenir.

Tuzakİstiareyi yalnızca “benzetme var” diye teşbih saymak ya da açık ile kapalıyı karıştırmak.

Tam puan içinSöylenen ögeyi, söylenmeyen ögeyi ve ikisinin arasındaki benzerliği açıkça yazın.

⇄Cümleyi sanatla eşleştir ayırt etme

?Soru çöz öge

“Bahçedeki yaşlı ceviz, gelen her bahara kollarını açıyor.”

Bu cümledeki sanat ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Söylenen öge benzeyen (ceviz), söylenmeyen benzetilen (insan); insana ait kol açma eylemi cevize yüklenmiş. B tersini söylüyor, burada benzetilen değil benzeyen var; C insan sözcüğü cümlede olmadığı için yanlış; D bir ağacın kollarını açmasının gerçek anlamla açıklanamayacağını görmüyor.
Yazılı sorusua) “Garbın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar” dizesindeki sanatı adlandırınız; benzetmenin hangi ögesinin söylendiğini, hangisinin söylenmediğini açıklayınız. b) “Umut” sözcüğünü kullanarak kendi cümlenizle bir kapalı istiare örneği yazınız ve söylenmeyen ögeyi belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Dizede açık istiare vardır. Batı'nın güçlü orduları ve silahları (benzeyen) söylenmemiş; yalnızca benzetilen “çelik zırhlı duvar” söylenmiştir. Şair, düşman gücünü aşılmaz bir duvara benzeterek tehlikenin büyüklüğünü vurgulamıştır. b) “Umut, içimde kanat çırpıp uçmaya hazırlanıyordu.” Bu cümlede umut kuşa benzetilmiştir. Benzeyen (umut) söylenmiş, benzetilen kuş söylenmemiş; kuşun yalnızca bir özelliği (kanat çırpmak) verilmiştir.

  • a) Açık istiareyi adlandırmak — 2 puan
  • a) Söylenen ve söylenmeyen ögeyi açıklamak — 4 puan
  • b) Doğru kurulmuş kapalı istiare ve söylenmeyen öge — 4 puan

İstiare: açık ve kapalı

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · EDEBÎ SANATLAR

Teşhis ve intak, mübalağa ve tezat

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstiare nedir, açık istiare ile kapalı istiare nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstiare (eğretileme), teşbihin iki temel ögesinden yalnızca biriyle yapılan benzetmedir. Yalnızca benzetilen söylenirse açık istiare, yalnızca benzeyen söylenip benzetilenin bir özelliği ona verilirse kapalı istiare olur. İki temel öge birlikte varsa sanat istiare değil teşbihtir.

İstiare: açık ve kapalı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teşhis ile intak arasındaki fark nedir, mübalağa ve tezat nasıl bulunur?

Kısa cevap: Teşhis (kişileştirme), insana ait özelliklerin insan dışındaki varlıklara verilmesidir. İntak (konuşturma), insan dışındaki varlıkların konuşturulmasıdır; konuşan varlık aynı zamanda kişileştirilmiş olur. Mübalağa (abartma) bir durumu olduğundan büyük ya da küçük göstermek, tezat (zıtlık) karşıt kavramları bir arada kullanmaktır.

Çizgi filmlerde konuşan çaydanlıklar, gülümseyen güneşler görürsün. Şiir de bunu yüzyıllardır yapıyor: eşyaya, doğaya, hayvana insan gibi davranmayı öğretiyor.

Teşhis: insana ait özelliği vermek

Hayvanlara, bitkilere, eşyaya ya da soyut kavramlara insana ait bir duygu, düşünce veya davranışın yüklenmesine teşhis (kişileştirme) denir. “Sokak lambaları geceyi bekliyordu.”, “Umut kapımı çaldı.”, “Kırgın bir sonbahar geldi.” cümlelerinde lamba, umut ve sonbahar birer insan gibi davranır. Teşhis, cansız ya da soyut olanı canlı ve yakın hissettirir.

İntak: konuşturmak

Kişileştirilen varlık konuşuyorsa intak (konuşturma) da vardır. “Çınar fısıldadı: ‘Bu meydanı yüz yıldır bekliyorum.’” cümlesinde çınar hem insana ait bir davranış gösteriyor hem de konuşuyor. Dikkat et: her intakta teşhis vardır, ama her teşhiste intak yoktur. Varlık yalnızca ağlıyor, bekliyor ya da gülüyorsa teşhis; bir söz söylüyorsa intak da eklenir.

İntak, teşhisin içindeki daha küçük bir halkadır: konuşan varlık zaten kişileştirilmiştir.Görsel: Sınav Defteri

Mübalağa: olduğundan büyük ya da küçük

Bir durumu, duyguyu ya da özelliği gerçekte olabileceğinden çok daha büyük veya küçük göstermeye mübalağa (abartma) denir. “O kadar ağladım ki gözyaşlarım dereyi taşırdı.” cümlesi akla uygun değildir; ama üzüntünün büyüklüğünü çarpıcı biçimde anlatır. Mübalağanın ölçütü, söylenenin gerçekte olabilecek ölçüyü aşmasıdır. Gerçekte imkânsız olan da (dereyi taşıran gözyaşı), mümkün ama aşırı büyütülen de (“Sana bin kere söyledim.”) mübalağadır.

Tezat: karşıtları yan yana koymak

Anlamca birbirinin karşıtı olan kavramların bir arada kullanılmasına tezat (zıtlık) denir. “Dışı güldü, içi ağladı.” ya da “Herkes sıcak evine koşarken ben soğuk sokakta kaldım.” cümlelerinde gülmek-ağlamak, sıcak-soğuk karşıtlığı duyguyu keskinleştirir. Tezatta karşıt sözler aynı durumu ya da kişiyi anlatırken birbirini öne çıkarır.

Akılda kalsın: Teşhis = insan gibi davranıyor; intak = insan gibi konuşuyor. Mübalağa = gerçek ölçüyü aşan büyütme ya da küçültme; tezat = karşıt kavramlar yan yana.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; dizelerdeki teşhis, intak, mübalağa ya da tezadı belirleyip sanatın dizeye kattığı anlamı yazmanız istenir.

TuzakKonuşan bir varlıkta yalnızca intakı yazıp teşhisi unutmak ya da her güçlü anlatımı mübalağa saymak.

Tam puan içinHangi sözcüğün hangi sanatı oluşturduğunu gösterin ve “bu sanat … duygusunu güçlendirmiştir” diye katkısını yazın.

⇄Cümleyi sanatla eşleştir sanat bulma

?Soru çöz metin

Yol bana dedi ki: “Yorulma, az kaldı.”
Ben güldüm, ama içimde bir kış vardı;
Binlerce yıl yürüdüm o gece,
Sabaha bir adım kaldı.

Örnek metin

Bu dörtlükte aşağıdaki sanatlardan hangisi yoktur?

✓ D. Dörtlükte geçmişteki bir olaya ya da ünlü bir kişiye gönderme yoktur, bu yüzden telmih bulunmaz. A var: yol konuşturuluyor; B var: gülmek ile içteki kış (hüzün) karşıtlığı; C var: bir gecede binlerce yıl yürümek gerçekte mümkün değildir.
Yazılı sorusu“Yol bana dedi ki: ‘Yorulma, az kaldı.’” dizesindeki sanatları belirleyiniz. Bu sanatların dizenin anlamına katkısını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Dizede intak vardır, çünkü insan dışı bir varlık olan yol konuşturulmuştur. Konuşan yol insana ait bir davranış gösterdiği için teşhis de vardır. Şair, yolu bir yol arkadaşı gibi konuşturarak yalnızlığını ve yorgunluğunu hafifletecek bir umut sesi yaratmış; yolculuğun zorluğunu ve sona yaklaşmanın verdiği teselliyi daha etkili anlatmıştır.

  • İntakı gerekçesiyle belirlemek — 3 puan
  • Teşhisi gerekçesiyle belirlemek — 3 puan
  • Sanatların anlama katkısını açıklamak — 4 puan

Teşhis, intak, mübalağa, tezat

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · EDEBÎ SANATLAR

Mecazımürsel ve tenasüp: benzetmesiz yer değiştirme, uyumlu kelimeler

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTeşhis ile intak arasındaki fark nedir, mübalağa ve tezat nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Teşhis (kişileştirme), insana ait özelliklerin insan dışındaki varlıklara verilmesidir. İntak (konuşturma), insan dışındaki varlıkların konuşturulmasıdır; konuşan varlık aynı zamanda kişileştirilmiş olur. Mübalağa (abartma) bir durumu olduğundan büyük ya da küçük göstermek, tezat (zıtlık) karşıt kavramları bir arada kullanmaktır.

Teşhis, intak, mübalağa, tezat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mecazımürsel nedir, istiareden farkı ne? Tenasüp nasıl bulunur?

Kısa cevap: Mecazımürsel (ad aktarması), bir sözü benzetme amacı gütmeden, aralarındaki bir ilgi nedeniyle başka bir söz yerine kullanmaktır: “Bütün okul törene katıldı.” Tenasüp (uygunluk) ise aynı konuyla ilgili kelimelerin bir arada kullanılmasıdır: gül, bülbül, bahçe, bahçıvan.

Haberlerde “Ankara bu kararı onayladı.” cümlesini duyarsın. Bir şehir karar veremez; ama herkes hükümetin kastedildiğini anlar. Benzetme yok, yine de bir söz başkasının yerine geçmiş.

Mecazımürsel: benzetme olmadan yerine geçmek

Bir kelime, aralarında benzerlik değil başka bir ilgi bulunduğu için başka bir kelimenin yerine kullanılabilir. Bu sanata mecazımürsel (ad aktarması) denir. “Bütün okul ayağa kalktı.” cümlesinde binalar değil, okuldaki insanlar kalkmıştır. “Yunus Emre'yi okudum.” cümlesinde şairin kendisi değil, şiirleri okunmuştur. “Sofrada iki tencere bitirdik.” cümlesinde tencereler değil, içindeki yemek bitmiştir.

Bu sözlerde bir yer–içindekiler, bir sanatçı–eseri, bir kap–içindeki ilgisi vardır; ama hiçbirinde bir şey başka bir şeye benzetilmemiştir. Mecazımürselin ölçütü budur: söz gerçek anlamından uzaklaşır, ama benzetme amacı yoktur.

İstiare ile karıştırma

İstiarede de bir söz başka bir sözün yerine geçer: “Aslan geldi!” dediğimizde aslan cesur bir insanın yerini tutar. Fark şudur: aslan ile insan arasında bir benzerlik (cesaret) kurulmuştur. “Okul ayağa kalktı.” cümlesinde ise okul ile öğrenciler birbirine benzemez; öğrenciler okulun içinde olduğu için onun adıyla anılır. Sorunun anahtarı: “Bu iki şey birbirine benziyor mu?”

İstiare mi, mecazımürsel mi?
Cümle (kendi örneğimiz)Yerine geçen sözAradaki ilgiSanat
Aslan bugün yine maçı kazandırdı.aslan → cesur oyuncuBenzerlik (cesaret)Açık istiare
Bütün sınıf sınavı kazandı.sınıf → öğrencilerYer – içindekilerMecazımürsel
Âkif'i ezbere biliyorum.Âkif → şiirleriSanatçı – eseriMecazımürsel
Bir bardak içtim, rahatladım.bardak → suKap – içindekiMecazımürsel

Tenasüp: aynı dünyadan kelimeler

Bir dizede ya da cümlede aynı konuyla, aynı alanla ilgili kelimelerin bir arada kullanılmasına tenasüp (uygunluk) denir. “Sahilde dalga, martı, kum ve rüzgâr; uzakta bir yelken.” cümlesindeki bütün kelimeler deniz dünyasına aittir. Tenasüp, okurun zihninde bütünlüklü bir tablo kurar ve şiirin atmosferini güçlendirir. Tenasüp için kelimelerin sanatlı kullanılması gerekmez; önemli olan aynı alanın kelimelerinin bilinçli olarak bir araya getirilmesidir.

Akılda kalsın: Söz yer değiştirdiyse sor: benzerlik var mı? Varsa istiare, yoksa mecazımürsel. Aynı alana ait kelimeler bir aradaysa tenasüp.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dize ya da cümle verilir; altı çizili sözün yerine kullanıldığı asıl kavramı yazmanız ve sanatı adlandırmanız istenir. Tenasüpte ise aynı alana ait kelimeleri göstermeniz beklenir.

TuzakMecazımürseli “benzetme var” diye istiare saymak; tenasüpte tek kelimeyle yetinmek.

Tam puan içinYerine geçen sözü, asıl kastedileni ve aradaki ilginin benzerlik olmadığını birlikte yazın.

▭Boşluk doldurma sanat bulma

“Bütün mahalle düğüne geldi.” cümlesinde mahalle sözü orada yaşayanların yerine benzetme amacı olmadan kullanılmıştır; bu sanatın adı . “Top kaleye gitti, kaleci uzandı, gol!” cümlesinde aynı alana ait kelimeler bir arada olduğu için vardır. Bir söz benzerlik ilgisiyle başka söz yerine kullanılsaydı sanat olurdu.

MecazımürselTenasüpİstiareTezatTeşhis

?Soru çöz ayırt etme

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecazımürsel vardır?

✓ D. Stadyum sözü içindeki seyircilerin yerine kullanılmış; stadyum ile seyirci arasında benzerlik değil yer–içindekiler ilgisi var. A teşbih, iki temel öge birlikte; B rüzgâra insana ait ağlamak verilmiş, teşhis; C gülmek ile ağlamak karşıtlığı, tezat.
Yazılı sorusu“Bütün okul, şehit öğretmenini anmak için bahçede toplandı.” cümlesindeki sanatı adlandırınız. Bu sanatın istiareden farkını cümle üzerinden açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Cümlede mecazımürsel (ad aktarması) vardır. “Okul” sözü, binanın kendisi için değil, okuldaki öğrenci ve öğretmenler için kullanılmıştır. Okul ile öğrenciler arasında bir benzerlik yoktur; öğrenciler okulun içinde bulundukları için onun adıyla anılmıştır. İstiarede ise bir söz, aralarında benzerlik bulunduğu için başka sözün yerine geçer.

  • Sanatın adını doğru yazmak — 3 puan
  • “Okul” sözünün kastettiğini (öğrenci ve öğretmenler) yazmak — 3 puan
  • Benzerlik olmamasını istiareyle karşılaştırarak açıklamak — 4 puan

Mecazımürsel ve tenasüp

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · EDEBÎ SANATLAR

Bilmezlikten gelme, güzel neden, hatırlatma: son üç sanat

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMecazımürsel nedir, istiareden farkı ne? Tenasüp nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mecazımürsel (ad aktarması), bir sözü benzetme amacı gütmeden, aralarındaki bir ilgi nedeniyle başka bir söz yerine kullanmaktır: “Bütün okul törene katıldı.” Tenasüp (uygunluk) ise aynı konuyla ilgili kelimelerin bir arada kullanılmasıdır: gül, bülbül, bahçe, bahçıvan.

Mecazımürsel ve tenasüp

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tecahülüarif, hüsnütalil ve telmih nedir? Sanatın dizeye katkısı nasıl yazılır?

Kısa cevap: Tecahülüarif (bilmezlikten gelme), bilinen bir gerçeği bir nükte için bilmiyormuş gibi söylemektir. Hüsnütalil (güzel nedene bağlama), doğal bir olayı gerçek nedeni dışında güzel ve hayalî bir nedene bağlamaktır. Telmih (hatırlatma), ünlü bir olaya, kişiye ya da hikâyeye gönderme yapmaktır.

Bir arkadaşın kapıdan girdiğinde “Bu güneş nereden doğdu?” dersin. Onun kim olduğunu biliyorsun ama bilmiyormuş gibi davranarak sevincini anlatıyorsun. Şiirde de en ince anlamlar bazen bu küçük oyunlarla kurulur.

Tecahülüarif: bilip de bilmezden gelmek

Şair, bildiği bir şeyi bilmiyormuş gibi sorarak ya da söyleyerek sözüne zarafet ve duygu katar. Bu sanata tecahülüarif (bilmezlikten gelme) denir. “Yanakların mı kızardı, yoksa akşam güneşi mi düştü yüzüne?” cümlesinde söyleyen, yanakların kızardığını biliyor; ama bilmezden gelerek o yüzü güneşle aynı güzellikte gösteriyor. Sanatın ipucu, cevabı belli bir sorunun ya da şaşkınlığın arkasındaki övgü veya duygudur.

Hüsnütalil: güzel bir neden uydurmak

Yağmurun yağması, ağaçların çiçek açması gibi nedeni bilinen doğal bir olayı şairin hayal gücüyle başka, daha güzel bir nedene bağlamasına hüsnütalil (güzel nedene bağlama) denir. “Bu yıl kar erken yağdı; dağlar senin gelişini beyaz giyinip karşılamak istedi.” cümlesinde karın gerçek nedeni (soğuk hava) bir yana bırakılmış, olay bir sevgi gösterisine bağlanmıştır. İpucu, cümledeki “çünkü, için, diye” gibi bir neden bildiren sözdür.

Telmih: herkesin bildiğine göndermek

Geçmişte yaşanmış önemli bir olayı, ünlü bir kişiyi ya da bilinen bir hikâyeyi birkaç sözle hatırlatmaya telmih (hatırlatma) denir. “Kerem gibi yanıp tutuşuyorum.” diyen biri Kerem ile Aslı hikâyesini; “Bu gençlerin gözünde Çanakkale'nin ateşi var.” diyen biri Çanakkale Savaşı'nı hatırlatır. Telmih uzun bir hikâyeyi tek bir adla okura taşır; okurun bilgisine yaslanarak anlatımı yoğunlaştırır.

On bir sanat tek bakışta: ipucu ne?
SanatBul diye sor…
TeşbihBenzeyen ve benzetilen birlikte var mı?
Açık / kapalı istiareYalnız benzetilen mi / yalnız benzeyen mi söylenmiş?
Teşhis / intakVarlık insan gibi davranıyor mu / konuşuyor mu?
MübalağaSöylenen gerçekte mümkün olmayacak ölçüde mi?
TezatKarşıt kavramlar yan yana mı?
MecazımürselSöz, benzerlik olmadan başka sözün yerine mi geçmiş?
TenasüpAynı alana ait kelimeler bir arada mı?
TecahülüarifBilinen bir şey bilinmiyormuş gibi mi soruluyor?
HüsnütalilDoğal bir olay hayalî, güzel bir nedene mi bağlanmış?
TelmihÜnlü bir olay, kişi ya da hikâye mi hatırlatılıyor?

Yazılıda asıl istenen: sanatın katkısı

Sanatın adını bulmak yarı yoldur. Yazılı çoğu zaman “Bu sanat dizeye ne katmıştır?” diye sorar. Cevabını üç parçada kur: sanatın adı, sanatı oluşturan söz, sanatın uyandırdığı duygu ya da vurguladığı düşünce. Örnek: “Kerem gibi yanıp tutuşuyorum” dizesinde Kerem adıyla telmih yapılmış; şair, efsanevi bir aşkı hatırlatarak kendi özleminin büyüklüğünü birkaç kelimeyle anlatmıştır.

Kinaye bu listede neden yok?

Bir sözü hem gerçek hem mecaz anlamı düşünülecek biçimde kullanmaya kinaye denir; bu sanat lise yıllarının ilerisinde ayrıntılı işlenir, 9. sınıfta yukarıdaki on bir sanat esastır.

Akılda kalsın: Tecahülüarif = bilip bilmezden gelme. Hüsnütalil = doğal olaya güzel, hayalî neden. Telmih = ünlü olaya ya da kişiye gönderme. Katkı cümlesi: sanat + söz + duygu/vurgu.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki üç dize verilir; her dizedeki sanatı belirleyip anlama katkısını açıklamanız istenir.

TuzakHüsnütalili kişileştirmeyle, telmihi teşbihle karıştırmak; bir dizede iki sanat birlikte bulunabilir.

Tam puan içinSanatın adını, onu oluşturan sözü ve dizeye kattığı anlamı ayrı ayrı yazın; tek kelimelik cevap kısmi puan alır.

⇄Dizeyi sanatla eşleştir sanat bulma

?Soru çöz öncüllü

I. Gökyüzü bugün senin için ağladı da toprak yeşerdi.
II. Leylâ'yı arayan Mecnun gibi çöllere düştüm.
III. Bu ışık sabahın mı, yoksa senin yüzünün mü?

Bu dizelerde sırasıyla hangi sanatlar öne çıkmaktadır?

✓ B. I'de yağmur ve yeşermenin gerçek nedeni bir yana bırakılıp sevgiye bağlanmış (hüsnütalil); II'de Leylâ ile Mecnun hikâyesine gönderme var (telmih, teşbihle birlikte); III'te bilinen ışık bilinmiyormuş gibi sorulmuş (tecahülüarif). A ilk iki sanatı yer değiştiriyor; C birinci ve üçüncüyü karıştırıyor; D II'de karşıt kavram olmadığı hâlde tezat görüyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki dizelerde iki sanat birlikte kullanılmıştır. Bu sanatları gerekçesiyle belirleyiniz ve dizelere katkılarını açıklayınız. (10 puan)

Bahar bu yıl kasabaya koşarak geldi,
Çünkü çocuklar karneleriyle sevinçliydi. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Dizelerde hüsnütalil (güzel nedene bağlama) vardır. Baharın gelmesinin gerçek nedeni havaların ısınmasıdır; şair bunu “çünkü” sözüyle çocukların karne sevincine bağlamıştır. Teşhis de vardır: bahar, bir insan gibi “koşarak” gelmiştir. İki sanat birlikte, çocukların sevincini doğanın bile koşarak katıldığı bir mutluluğa dönüştürmüş, onu hayalî biçimde büyütmüştür.

  • Hüsnütalili gerçek ve hayalî nedenle belirlemek — 4 puan
  • Teşhisi gerekçesiyle belirlemek — 3 puan
  • İki sanatın katkısını açıklamak — 3 puan

Tecahülüarif, hüsnütalil, telmih

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Söz sanatları I sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 1 sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bu kasabada akşamlar erken iner,
Çarşı susar, fırının ışığı yanar;
Annemin sesi pencereden dökülür,
Sokak bir ninni gibi uykuya dalar.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Sesin dökülmesi ve sokağın uyuması gerçek anlamla açıklanamaz; dörtlük çok anlamlı edebî bir söyleyiş taşır, bu yüzden D söylenemez. A doğru, ses bir sıvı gibi anlatılmış; B doğru, sokağa insana ait bir eylem yüklenmiş; C doğru, gündelik ögeler şiirin atmosferine katılmış.Kaynak: Edebî dil ve imge · Edebî dil ve günlük dil

?Soru 2

Dedem her bayram sabahı, yıllardır kimsenin oturmadığı köşedeki sandalyeyi siler, önüne bir bardak çay koyardı. Sonra pencereye döner, uzun uzun yolu seyrederdi.

Örnek metin

Bu parçanın örtük iletisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kimsenin oturmadığı sandalyeyi silmek, önüne çay koymak ve yolu seyretmek, söylenmeyen bir özlemi ve beklemeyi sezdiriyor. A ve C yalnızca görünen davranışı yazıyor, bunlar açık düzeyde kalıyor; D parçada olmayan genel bir yargıyı metne ekliyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Açık ileti, örtük ileti

?Soru 3

I. metin: Erciyes, 3917 metre yüksekliğiyle İç Anadolu'nun en yüksek dağıdır ve sönmüş bir volkandır.
II. metin: Erciyes, kasabanın üstünde yaşlı bir bekçi gibi durur; karlı başını her sabah bize çevirir.

Bu metinlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. I. metin ölçülebilir bilgi verir; II. metin dağı bir bekçiye benzeterek gerçekliği yazarın duygusuyla yeniden kurar. B gerçek yer adını öğretici metnin ölçütü sanıyor; C II. metnin öznel söyleyişini nesnel sanıyor; D çok anlamlılığı öğretici metne yüklüyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Kurmaca: edebî ve öğretici metin

?Soru 4

Bir öğrenci “Edebiyat da resim gibi bir sanattır, ama ondan farklı olarak zihinde gerçekleşir.” diyor.

Öğrencinin bu yargısının dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Edebiyatçının boyası, taşı ya da aleti yoktur; malzemesi dildir ve eser okurun zihninde canlanır. A sözlü edebiyatı (türkü, destan) unutuyor; C edebî eserin farklı okurlarda farklı anlamlar uyandırdığını gözden kaçırıyor; D edebiyatın tarih, psikoloji ve sosyolojiden beslendiğini görmezden geliyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Edebiyat nedir, malzemesi ne?

?Soru 5

Gurbet, bir trenin son vagonunda
Pencereye yapışmış soğuk bir yüzdür;
Cebimde eski bir bilet, avucumda
Annemin verdiği kurumuş bir gül.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Soyut bir duygu olan gurbet, pencereye yapışmış soğuk bir yüz görüntüsüyle zihinde canlandırılıyor; bu bir imgedir. A görüntünün ta kendisini gözden kaçırıyor; B kurumuş gülün geride kalan sevgiyi ve zamanı simgelediğini atlıyor; D çağrışımın okurdan okura değiştiğini unutuyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · İmge, sembol, çağrışım
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →