Teşbih: zayıfı güçlüye benzetmek
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAçık ileti ve örtük ileti nedir, şiirde nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Edebî dil ve imge). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Açık ileti, sanatçının duygu ya da düşüncesini doğrudan ve net söylediği iletidir; okur yorum yapmadan anlar. Örtük ileti ise sezdirilen, çağrıştırılan iletidir; okurun metindeki ipuçlarından çıkarım yapmasını gerektirir. Örtük iletiler okurun hayal gücünü harekete geçirir ve metnin etkisini artırır.
✎Konu anlatımı
Teşbih nedir, teşbihin ögeleri nelerdir?
Kısa cevap: Teşbih (benzetme), ortak bir yönü olan iki şeyden bu yönü zayıf taşıyanı güçlü taşıyana benzetme sanatıdır. Temel ögeleri benzeyen ve benzetilendir; ikisi de mutlaka bulunur. Yardımcı ögeleri benzetme yönü ve benzetme edatıdır (gibi, kadar, sanki); bunlar söylenmeyebilir.“Bu çocuk aslan gibi cesur.” dediğinde çocuğu küçümsemiş olmazsın; tersine, onu cesaretin en güçlü örneğine yaklaştırırsın. Benzetmenin gücü, sıradan olanı güçlü bir örnekle buluşturmasındadır.
Edebî sanat neden kullanılır?
Edebî dil ve imge sayfasında şairin kelimelere yeni anlamlar yüklediğini gördük. Edebî sanatlar (söz sanatları) bu yeni anlamı kurmanın yollarıdır. Sanatçı anlatımı zenginleştirmek, söyleyişi etkili kılmak ve okurda estetik bir haz uyandırmak için sanata başvurur. Bir dizedeki sanatı bilmek, şiirin açık ve örtük iletilerini fark etmeni kolaylaştırır. Bu sayfadaki on bir sanatın ilki ve temeli teşbihtir.
Teşbihin dört ögesi
Teşbih, ortak bir yönü olan iki şeyden bu yönü daha az taşıyanı, onu belirgin biçimde taşıyana benzetme sanatıdır. Özelliği az taşıyan benzeyen, özelliği çok taşıyan benzetilendir. Aralarındaki ortak özellik benzetme yönü, onları bağlayan sözcük benzetme edatıdır.
Edatsız teşbih de teşbihtir
Yardımcı ögeler cümlede bulunmayabilir. “Kardeşim evimizin neşesi, bir kuş.” cümlesinde edat ve yön yoktur; ama kardeş (benzeyen) ile kuş (benzetilen) söylendiği için teşbih vardır. İstiklâl Marşı'ndaki iki örneğe bak:
Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.
Mehmet Âkif Ersoy, İstiklâl Marşı
Burada şair kendini (benzeyen) kükremiş bir sele (benzetilen) benzetir; edat “gibi”dir, yön ise önüne geleni yıkıp geçen coşkunluktur. Marşın başka bir dizesinde “medeniyyet dediğin tek dişi kalmış canavar” sözüyle, edat kullanılmadan Batı uygarlığı canavara benzetilir. Teşbihin şiire katkısı, soyut ya da sıradan bir şeyi güçlü bir görüntüyle okurun zihnine yerleştirmesidir.
Nasıl sorulurBir dize verilir; teşbihin ögelerini göstermeniz ve sanatın anlatıma katkısını açıklamanız istenir.
TuzakBenzeyen ile benzetileni yer değiştirmek ya da edat yok diye teşbihi görmemek.
Tam puan içinDört ögeyi (varsa) ayrı ayrı yazın, sonra benzetmenin dizeye hangi duyguyu kattığını bir cümleyle söyleyin.
▭Teşbihin ögelerini yaz öge bulma
“Kardeşimin gülüşü güneş gibi sıcaktır.” cümlesinde benzeyen , benzetilen , benzetme yönü ise özelliğidir.
?Soru çöz öge
“Sınavdan sonra sınıf, fırtınadan sonraki deniz kadar sessizdi.”
Bu cümledeki teşbihle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Yazılı sorusu“Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.” dizesindeki teşbihin ögelerini yazınız ve bu benzetmenin dizenin anlamına katkısını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Benzeyen: ben (Türk milleti). Benzetilen: kükremiş sel. Benzetme edatı: gibi. Benzetme yönü: önündeki engelleri yıkıp geçen coşkunluk ve güç. Şair, milletin bağımsızlık isteğini durdurulamaz bir sele benzeterek hiçbir engelin bu isteği durduramayacağını güçlü bir görüntüyle anlatmış, söyleyişe coşku ve kararlılık katmıştır.
- Benzeyen ve benzetileni doğru yazmak — 4 puan
- Edatı ve benzetme yönünü yazmak — 2 puan
- Benzetmenin anlama katkısını açıklamak — 4 puan