Edebiyat: malzemesi dil olan sanat
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Edebiyat nedir, öteki güzel sanatlardan farkı ne?
Kısa cevap: Edebiyat; olay, duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak güzel ve etkili biçimde anlatılması sanatıdır. Ressamın boyası, heykeltıraşın taşı varsa edebiyatçının tek malzemesi dildir. Bu yüzden edebiyat hiçbir alete ya da mekâna bağlı olmayan, zihinsel bir sanattır.Okul koridorunda bir resim sergisi, müzik odasında bir bağlama, kütüphanede bir şiir kitabı. Üçü de aynı işi yapar: bir insanın içindekini başkasına ulaştırır. Farkları kullandıkları malzemededir.
Sanat nedir, sanatçı ne yapar?
İnsan, duygularını ve hayallerini en eski çağlardan beri bir biçime dökmek istemiştir. Bir mağara duvarındaki av sahnesi, bir halıdaki desen, bir türkü ya da bir cami kubbesi bu isteğin ürünüdür. Sanat, insanın zihninde beliren duygu, düşünce ve hayallerin güzel ve etkileyici bir esere dönüşmesidir. Sanatçı, herkesin baktığı şeyde başkalarının görmediğini görür ve onu eserine taşır.
Sanat eseri okuyanda, dinleyende ya da izleyende bir beğeni ve heyecan uyandırır. Buna estetik zevk denir. Bir yemek tarifi de bir şiir de yazıyla yazılır; ama tarifin amacı bilgi vermek, şiirin amacı ise okurda bu estetik etkiyi uyandırmaktır.
Her sanatın bir malzemesi var
Güzel sanatlar kullandıkları malzemeye göre ayrılır. Resim çizgi ve renkle, müzik sesle, heykel ve mimari taş, ahşap ve metal gibi maddelerle yapılır. Edebiyatın malzemesi ise dildir. Şairin elinde fırça, nota ya da keski yoktur; yalnızca kelimeler vardır.
| Sanat dalı | Malzeme | Esere nasıl ulaşılır? |
|---|---|---|
| Resim | Çizgi, renk | Gözle |
| Müzik | Ses, ritim | Kulakla |
| Mimari, heykel | Taş, ahşap, metal | Gözle ve dokunarak |
| Edebiyat | Dil (kelime, cümle) | Okuyarak ya da dinleyerek; anlam zihinde kurulur |
Dil, günlük hayatta hepimizin anlaşma aracıdır. Sanatçı aynı dili alır ve ona yeni anlamlar yükler. Bu nedenle edebiyat bir zihin sanatıdır: eser, sayfadaki harflerde değil, okurun zihninde canlanır.
Edebiyat başka bilimlerden beslenir
Edebiyatın konusu insandır ve insanı anlatan her bilimle bağı vardır. Tarihî bir romanı yazan sanatçı tarihten, bir kahramanın iç dünyasını anlatan psikolojiden, toplumun değişimini anlatan sosyolojiden yararlanır. Bir romanı okurken bir dönemi, bir şiiri okurken bir duyguyu tanırsın. Bu ilişki edebiyatı öteki derslerinle de buluşturur.
Nasıl sorulurBir resim, bir müzik eseri ve bir şiir birlikte verilir; edebiyatı öteki sanatlardan ayıran özelliği açıklamanız ya da bir metnin hangi bilimden yararlandığını örnekle göstermeniz istenir.
Tuzak“edebiyat yazıyla yapılır” demekle yetinmek; yemek tarifi de yazıyla yazılır.
Tam puan içinMalzemenin dil olduğunu ve amacın estetik bir etki uyandırmak olduğunu birlikte yazın.
⇄Eser hangi bilimden yararlanıyor? ilişki
?Soru çöz kavram
Bir öğrenci “Edebiyat da resim gibi bir sanattır, ama ondan farklı olarak zihinde gerçekleşir.” diyor.
Öğrencinin bu yargısının dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuEdebiyatı resim ve müzikten ayıran temel özelliği açıklayınız. Edebiyatın beslendiği bilimlerden birini bir eser türü örneğiyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Resim çizgi ve renkle, müzik sesle yapılırken edebiyatın malzemesi dildir. Edebiyatçı bir alete ya da maddeye ihtiyaç duymaz; kelimelerle kurduğu eser okurun zihninde canlanır. Bu yüzden edebiyat zihinsel bir sanattır. Edebiyat tarihten yararlanır: tarihî bir roman, geçmişteki bir savaşı ya da dönemi kurgulayarak anlatır.
- Edebiyatın malzemesinin dil olduğunu yazmak — 4 puan
- Zihinsel sanat olmasını (alete, maddeye bağlı olmama) açıklamak — 3 puan
- Bir bilim ile eser türü arasında doğru örnek kurmak — 3 puan