Edebî dil ve imge: kurmaca, sembol, çağrışım, açık ve örtük ileti

Şair bir sözcüğe sözlükte olmayan bir anlam yüklediğinde imge doğar. Edebî dili günlük dilden ayırmayı, imgeyi ve sembolü bulmayı, bir dizenin açık ve örtük iletisini yazmayı öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1. TEMA · SÖZÜN İNCELİĞİ

Edebiyat: malzemesi dil olan sanat

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Edebiyat nedir, öteki güzel sanatlardan farkı ne?

Kısa cevap: Edebiyat; olay, duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak güzel ve etkili biçimde anlatılması sanatıdır. Ressamın boyası, heykeltıraşın taşı varsa edebiyatçının tek malzemesi dildir. Bu yüzden edebiyat hiçbir alete ya da mekâna bağlı olmayan, zihinsel bir sanattır.

Okul koridorunda bir resim sergisi, müzik odasında bir bağlama, kütüphanede bir şiir kitabı. Üçü de aynı işi yapar: bir insanın içindekini başkasına ulaştırır. Farkları kullandıkları malzemededir.

Sanat nedir, sanatçı ne yapar?

İnsan, duygularını ve hayallerini en eski çağlardan beri bir biçime dökmek istemiştir. Bir mağara duvarındaki av sahnesi, bir halıdaki desen, bir türkü ya da bir cami kubbesi bu isteğin ürünüdür. Sanat, insanın zihninde beliren duygu, düşünce ve hayallerin güzel ve etkileyici bir esere dönüşmesidir. Sanatçı, herkesin baktığı şeyde başkalarının görmediğini görür ve onu eserine taşır.

Sanat eseri okuyanda, dinleyende ya da izleyende bir beğeni ve heyecan uyandırır. Buna estetik zevk denir. Bir yemek tarifi de bir şiir de yazıyla yazılır; ama tarifin amacı bilgi vermek, şiirin amacı ise okurda bu estetik etkiyi uyandırmaktır.

Her sanatın bir malzemesi var

Güzel sanatlar kullandıkları malzemeye göre ayrılır. Resim çizgi ve renkle, müzik sesle, heykel ve mimari taş, ahşap ve metal gibi maddelerle yapılır. Edebiyatın malzemesi ise dildir. Şairin elinde fırça, nota ya da keski yoktur; yalnızca kelimeler vardır.

Sanat dalları ve malzemeleri
Sanat dalıMalzemeEsere nasıl ulaşılır?
ResimÇizgi, renkGözle
MüzikSes, ritimKulakla
Mimari, heykelTaş, ahşap, metalGözle ve dokunarak
EdebiyatDil (kelime, cümle)Okuyarak ya da dinleyerek; anlam zihinde kurulur

Dil, günlük hayatta hepimizin anlaşma aracıdır. Sanatçı aynı dili alır ve ona yeni anlamlar yükler. Bu nedenle edebiyat bir zihin sanatıdır: eser, sayfadaki harflerde değil, okurun zihninde canlanır.

Edebiyat başka bilimlerden beslenir

Edebiyatın konusu insandır ve insanı anlatan her bilimle bağı vardır. Tarihî bir romanı yazan sanatçı tarihten, bir kahramanın iç dünyasını anlatan psikolojiden, toplumun değişimini anlatan sosyolojiden yararlanır. Bir romanı okurken bir dönemi, bir şiiri okurken bir duyguyu tanırsın. Bu ilişki edebiyatı öteki derslerinle de buluşturur.

Akılda kalsın: Sanat = duygu, düşünce ve hayalin güzel bir esere dönüşmesi. Edebiyatın malzemesi dildir; bu yüzden zihinsel bir sanattır. Edebiyat en çok tarih, psikoloji ve sosyolojiden beslenir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir resim, bir müzik eseri ve bir şiir birlikte verilir; edebiyatı öteki sanatlardan ayıran özelliği açıklamanız ya da bir metnin hangi bilimden yararlandığını örnekle göstermeniz istenir.

Tuzak“edebiyat yazıyla yapılır” demekle yetinmek; yemek tarifi de yazıyla yazılır.

Tam puan içinMalzemenin dil olduğunu ve amacın estetik bir etki uyandırmak olduğunu birlikte yazın.

⇄Eser hangi bilimden yararlanıyor? ilişki

?Soru çöz kavram

Bir öğrenci “Edebiyat da resim gibi bir sanattır, ama ondan farklı olarak zihinde gerçekleşir.” diyor.

Öğrencinin bu yargısının dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Edebiyatçının boyası, taşı ya da aleti yoktur; malzemesi dildir ve eser okurun zihninde canlanır. A sözlü edebiyatı (türkü, destan) unutuyor; C edebî eserin farklı okurlarda farklı anlamlar uyandırdığını gözden kaçırıyor; D edebiyatın tarih, psikoloji ve sosyolojiden beslendiğini görmezden geliyor.
Yazılı sorusuEdebiyatı resim ve müzikten ayıran temel özelliği açıklayınız. Edebiyatın beslendiği bilimlerden birini bir eser türü örneğiyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Resim çizgi ve renkle, müzik sesle yapılırken edebiyatın malzemesi dildir. Edebiyatçı bir alete ya da maddeye ihtiyaç duymaz; kelimelerle kurduğu eser okurun zihninde canlanır. Bu yüzden edebiyat zihinsel bir sanattır. Edebiyat tarihten yararlanır: tarihî bir roman, geçmişteki bir savaşı ya da dönemi kurgulayarak anlatır.

  • Edebiyatın malzemesinin dil olduğunu yazmak — 4 puan
  • Zihinsel sanat olmasını (alete, maddeye bağlı olmama) açıklamak — 3 puan
  • Bir bilim ile eser türü arasında doğru örnek kurmak — 3 puan

Edebiyat nedir, malzemesi ne?

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · SÖZÜN İNCELİĞİ

Aynı kelime, iki dil: edebî dil ve günlük dil

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebiyat nedir, öteki güzel sanatlardan farkı ne?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebiyat; olay, duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü ya da yazılı olarak güzel ve etkili biçimde anlatılması sanatıdır. Ressamın boyası, heykeltıraşın taşı varsa edebiyatçının tek malzemesi dildir. Bu yüzden edebiyat hiçbir alete ya da mekâna bağlı olmayan, zihinsel bir sanattır.

Edebiyat nedir, malzemesi ne?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edebî dil ile günlük dil arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Günlük dil anlaşmak için kullanılır; kelimeler çoğunlukla sözlük anlamındadır ve herkes aynı şeyi anlar. Edebî dil ise etkilemek ve hissettirmek için kullanılır; kelimelere sözlükte olmayan anlamlar yüklenir, söz çok anlamlı hâle gelir. Edebî metin günlük dilden yararlanabilir ama onu dönüştürerek kullanır.

“Kapıyı kapat, cereyan yapıyor.” cümlesini kimse iki kez düşünmez. “Kapıyı kapat, içeri hüzün doluyor.” cümlesinde ise durursun: hüzün kapıdan girer mi?

Günlük dil: açık, kısa, tek anlamlı

Markette, sınıfta ya da telefonda konuşurken amacın anlaşmaktır. Bu yüzden kelimeleri bilinen anlamlarıyla kullanırsın, cümleyi uzatmazsın. “Yarın sınav var, kitabını getir.” cümlesinde yoruma yer yoktur. Günlük dil, insanların gündelik ihtiyaçları için kullandığı, doğrudan ve açık anlatımdır.

Edebî dil: çok anlamlı, seçilmiş, etkileyici

Şair ve yazar dilin sınırlarıyla yetinmez. Duygusunu anlatmaya kelimelerin bilinen anlamı yetmediğinde onlara yeni anlamlar yükler, onları alışılmamış biçimde yan yana getirir. Edebî dil, her kelimenin özenle seçildiği, sözün hem anlamıyla hem sesiyle etki uyandırdığı anlatımdır. Edebî dilin en önemli özelliği çok anlamlı olmasıdır: aynı dize farklı okurlarda farklı duygular uyandırabilir.

Günlük dilde kelime bir nesneyi gösterir; edebî dilde aynı kelime bir duyguyu, bir ilişkiyi taşır.Görsel: Sınav Defteri

Edebî metin günlük dili hiç kullanmaz mı?

Kullanır. Sanatçı bazen bir halk deyişini, bir atasözünü ya da sokakta duyulan bir sözü metnine alır. Bu, metne içtenlik ve doğallık katar; okur kendi sesini duyar gibi olur. Ama edebî metin günlük dilin kopyası değildir. Sanatçı sıradan bir sözü bile yeni bir bağlama yerleştirerek ona fazladan anlam kazandırır. “Yol uzun” sözü günlük dilde mesafeyi, bir şiirde hayatın zorluğunu anlatabilir.

Bir dizenin edebî mi günlük dille mi söylendiğini anlamak için kelimelerin sözlük anlamında kullanılıp kullanılmadığına bak. Gerçek anlamdan uzaklaşma, beklenmedik kelime birleşmesi ve yoruma açıklık varsa edebî söyleyiş öne çıkıyordur.

Akılda kalsın: Günlük dil anlatır, edebî dil hissettirir. Ölçü: kelime sözlük anlamında mı, yeni bir anlam mı kazanmış? Edebî metin günlük dilden yararlanabilir ama onu dönüştürür.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir şiirden dizeler verilir; edebî dile ve günlük dile ait ifadeleri ayırıp gerekçelendirmeniz ya da bir kelimenin şiirde kazandığı anlamı yazmanız istenir.

TuzakKonuşma diline yakın, sade bir dizeyi edebî olamaz sanmak; sade söz de yeni bir anlam taşıyabilir.

Tam puan içinKelimenin sözlük anlamını ve şiirdeki yeni anlamını yan yana yazın.

⇄Cümleyi söyleyişiyle eşleştir ayırt etme

?Soru çöz metin

Bu kasabada akşamlar erken iner,
Çarşı susar, fırının ışığı yanar;
Annemin sesi pencereden dökülür,
Sokak bir ninni gibi uykuya dalar.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Sesin dökülmesi ve sokağın uyuması gerçek anlamla açıklanamaz; dörtlük çok anlamlı edebî bir söyleyiş taşır, bu yüzden D söylenemez. A doğru, ses bir sıvı gibi anlatılmış; B doğru, sokağa insana ait bir eylem yüklenmiş; C doğru, gündelik ögeler şiirin atmosferine katılmış.
Yazılı sorusu“Sokak bir ninni gibi uykuya dalar.” dizesindeki söyleyişin günlük dilden farkını, “uykuya dalmak” sözünün sözlük anlamı ile dizedeki anlamını karşılaştırarak açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Uykuya dalmak” sözlükte bir canlının uyumaya başlaması demektir; günlük dilde ancak insan ya da hayvan için kullanılır. Dizede ise sokak uykuya dalıyor: akşam olunca seslerin kesilmesi, hareketin durması ve kasabanın sessizleşmesi anlatılıyor. Kelimeye yeni bir anlam yüklendiği ve okurda huzur duygusu uyandırıldığı için bu söyleyiş edebî dile aittir.

  • Sözlük anlamını doğru yazmak — 3 puan
  • Dizedeki yeni anlamı (sessizleşme, akşamın huzuru) açıklamak — 4 puan
  • Bunun edebî dilin özelliği olduğunu gerekçelendirmek — 3 puan

Edebî dil ve günlük dil

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · SÖZÜN İNCELİĞİ

Kurmaca ve gerçeklik: edebî metin, öğretici metin

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEdebî dil ile günlük dil arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Günlük dil anlaşmak için kullanılır; kelimeler çoğunlukla sözlük anlamındadır ve herkes aynı şeyi anlar. Edebî dil ise etkilemek ve hissettirmek için kullanılır; kelimelere sözlükte olmayan anlamlar yüklenir, söz çok anlamlı hâle gelir. Edebî metin günlük dilden yararlanabilir ama onu dönüştürerek kullanır.

Edebî dil ve günlük dil

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kurmaca ne demek, edebî metin ile öğretici metin nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Edebî metin kurmacadır: yazar dış dünyadaki gerçekliği kendi duygu ve hayal süzgecinden geçirerek yeniden kurar, öznel davranır ve okurda farklı anlamlar uyandırır. Öğretici metin ise gerçekliği olduğu gibi aktarır, nesnel bilgi verir; her okur ondan aynı anlamı çıkarır.

Bir ansiklopedide Van Gölü'nün yüzölçümünü, derinliğini ve suyunun sodalı olduğunu okursun. Bir şiirde ise aynı göl, şairin çocukluğunu ve özlemini anlatan bir aynaya dönüşür. Göl aynı, metinler bambaşka.

Kurmaca nedir?

Kurmaca, yazarın gerçek dünyadan aldığı malzemeyi hayal gücüyle yeniden kurması, gerçekte olmamış ama olabilecek bir dünya yaratmasıdır. Bir hikâyedeki kasaba haritada olmayabilir; ama okur onu gerçekmiş gibi yaşar. Edebî metin bu yüzden yalan söylemez, gerçeği yeniden yorumlar. Yazar bir olayı, bir yeri ya da bir duyguyu kendi bakışıyla süzer ve okura öyle sunar.

Edebî metin ile öğretici metin

Metinleri amaçlarına göre iki büyük gruba ayırırız. Edebî metin okurda duygu ve heyecan uyandırmak, onu düşündürmek için yazılır; şiir, hikâye, roman, tiyatro bu gruptadır. Öğretici metin ise okuru bir konuda bilgilendirmek için yazılır; ders kitabı, ansiklopedi maddesi, haber, makale bu gruba girer. Öğretici metinde kelimeler çoğunlukla gerçek anlamıyla kullanılır, çünkü amaç açık ve anlaşılır olmaktır.

Edebî metin ve öğretici metin karşılaştırması
ÖlçütEdebî metinÖğretici metin
AmaçHissettirmek, estetik zevk vermekBilgi vermek, öğretmek
GerçeklikKurmaca; gerçeklik yeniden kurulurGerçeklik olduğu gibi aktarılır
Yazarın tavrıÖznel (kişisel duygu ve yorum)Nesnel (kanıtlanabilir bilgi)
DilÇok anlamlı, mecazlı, imgeliAçık, tek anlamlı, gerçek anlamlı
Okurun aldığı anlamOkurdan okura değişirHerkes aynı anlamı çıkarır
ÖrnekŞiir, hikâye, roman, tiyatroDers kitabı, haber, makale, ansiklopedi

Öznel ve nesnel bakış

Bir yazar “Van Gölü Türkiye'nin en büyük gölüdür.” dediğinde nesnel bir bilgi verir; bu yargı bir haritayla doğrulanır. “Van Gölü dünyanın en hüzünlü mavisidir.” dediğinde ise öznel bir duygusunu söyler; bu yargıyı kanıtlayamazsın, ancak paylaşabilir ya da paylaşmayabilirsin. Edebî metin öznel yargılarla, öğretici metin nesnel yargılarla örülür.

Dikkat: bazı türler iki gruba da yakındır. Anı ve gezi yazısı gerçek olayları anlatır ama yazarın kişisel duygularını da taşır. Bu türleri ilerleyen temalarda ayrıntılı tanıyacaksın; şimdilik ölçütün amaç ve gerçekliğe yaklaşım olduğunu unutma.

Akılda kalsın: Edebî metin = kurmaca + öznel + çok anlam. Öğretici metin = gerçek + nesnel + tek anlam. Soruyu çözerken önce metnin amacına bak: hissettiriyor mu, bilgilendiriyor mu?
Yazılıda

Nasıl sorulurAynı konuyu anlatan iki kısa metin verilir (biri şiir ya da hikâye, biri bilgilendirici yazı); metinleri amaç, gerçeklik ve dil yönünden karşılaştırmanız istenir.

TuzakGerçek bir yerin adı geçtiği için metni öğretici saymak; kurmaca metin gerçek mekânı da kullanabilir.

Tam puan içinHer ölçütte iki metinden birer kanıt cümle gösterin.

▭Boşluk doldurma kavram

Hikâyedeki kasaba haritada yoktur ama okur onu gerçek sanır; çünkü hikâye bir metindir. “Bu göl dünyanın en hüzünlü mavisidir.” yargısı , “Bu göl sodalıdır.” yargısı ise nesneldir. Bir konuda bilgi vermek için yazılan metne metin denir.

KurmacaÖznelÖğreticiNesnelSanatsal

?Soru çöz karşılaştırma

I. metin: Erciyes, 3917 metre yüksekliğiyle İç Anadolu'nun en yüksek dağıdır ve sönmüş bir volkandır.
II. metin: Erciyes, kasabanın üstünde yaşlı bir bekçi gibi durur; karlı başını her sabah bize çevirir.

Bu metinlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. I. metin ölçülebilir bilgi verir; II. metin dağı bir bekçiye benzeterek gerçekliği yazarın duygusuyla yeniden kurar. B gerçek yer adını öğretici metnin ölçütü sanıyor; C II. metnin öznel söyleyişini nesnel sanıyor; D çok anlamlılığı öğretici metne yüklüyor.
Yazılı sorusuErciyes Dağı'nı anlatan yukarıdaki iki metni amaç ve yazarın tavrı (öznellik-nesnellik) yönünden karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. metin Erciyes hakkında bilgi vermek amacıyla yazılmış öğretici bir metindir; yüksekliği ve volkan olması gibi kanıtlanabilir bilgiler verdiği için nesneldir. II. metin okurda bir duygu uyandırmak amacıyla yazılmış edebî bir metindir; dağı yaşlı bir bekçiye benzeterek yazarın kişisel bakışını yansıtır, bu yüzden özneldir.

  • Amaç yönünden doğru karşılaştırma (bilgi verme / hissettirme) — 4 puan
  • Tavır yönünden doğru karşılaştırma (nesnel / öznel) — 4 puan
  • Her yargıyı metinden bir kanıtla desteklemek — 2 puan

Kurmaca: edebî ve öğretici metin

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · SÖZÜN İNCELİĞİ

İmge, sembol ve çağrışım: kelimenin yeni anlamları

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKurmaca ne demek, edebî metin ile öğretici metin nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Edebî metin kurmacadır: yazar dış dünyadaki gerçekliği kendi duygu ve hayal süzgecinden geçirerek yeniden kurar, öznel davranır ve okurda farklı anlamlar uyandırır. Öğretici metin ise gerçekliği olduğu gibi aktarır, nesnel bilgi verir; her okur ondan aynı anlamı çıkarır.

Kurmaca: edebî ve öğretici metin

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İmge nedir, sembolden ve çağrışımdan farkı ne?

Kısa cevap: İmge, şairin bir kelimeye ya da kelime grubuna kendine özgü yeni bir anlam yüklemesiyle zihinde canlanan görüntüdür. Sembol, soyut bir kavramı karşılayan somut bir varlık ya da işarettir. Çağrışım ise bir kelimenin okurun zihninde başka duygu, düşünce ve hayalleri uyandırmasıdır.

“Kar” dediğinde biri okul tatilini, biri dedesinin köyünü, biri soğukta bekleyen bir kediyi düşünür. Kelime aynıdır; zihinde uyanan dünya herkeste farklıdır. Şiir tam da bu farkla çalışır.

İmge: zihinde canlanan yeni görüntü

Dildeki kelimelerin sayısı sınırlıdır, ama şairin duyguları ve hayalleri sınırsızdır. Bu yüzden şair, kelimeleri alışılmamış biçimde birleştirir ve onlara yeni anlamlar yükler. Bu yeni anlamla okurun zihninde canlanan özgün görüntüye imge denir. “Yalnızlık, boş bir istasyonda bekleyen tek bir bavul.” cümlesi yalnızlığı gözümüzün önüne getirir; işte bu bir imgedir.

İmge çoğu zaman bir duyuya seslenir: görme, işitme, dokunma, koku ya da tat. “Sabahın soğuk mavisi”, “annemin sesinin sıcaklığı” gibi söyleyişlerde soyut bir duygu somut bir duyuyla birleşir. İmgeler söz sanatlarının da zeminidir; benzetme, kişileştirme gibi sanatlar çoğu zaman bir imge kurar.

İmgeyi şair kurar, sembol bir kavramın yerini tutar, çağrışım okurda doğar.Görsel: Sınav Defteri

Sembol: somut olan soyutu taşır

Duyularla doğrudan gösterilemeyen bir kavramı, örneğin barışı, özgürlüğü ya da vatanı anlatmak için somut bir varlık kullanılabilir. Bu varlığa sembol denir. Zeytin dalı barışı, kırık bir kanat umutsuzluğu, sabah aydınlığı umudu simgeleyebilir. Sembol bir kez kurulduğunda okur onu her gördüğünde aynı kavramı hatırlar.

Çağrışım: okurun katkısı

Bir kelime yalnızca sözlük anlamını taşımaz; okurun anılarını, duygularını da harekete geçirir. Buna çağrışım denir. Edebî metinde kelimeler anlam katmanları oluşturur ve her katman yeni çağrışımlara kapı açar. Bu çağrışımlar okurun yaşına, ruh hâline, bilgisine, yaşadığı çevreye ve döneme göre değişir. Aynı şiirin sende ve sıra arkadaşında farklı duygular uyandırması bu yüzdendir.

Akılda kalsın: İmge = şairin kurduğu yeni görüntü. Sembol = soyutun yerini tutan somut işaret. Çağrışım = kelimenin okurda uyandırdığı başka anlamlar; okurdan okura değişir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük verilir; içindeki bir imgenin bağlamdaki anlamını açıklamanız, bir sembolün hangi kavramı karşıladığını yazmanız ya da dizelerin sizde uyandırdığı çağrışımları belirtmeniz istenir.

Tuzakİmgenin anlamını sözlükten yazmak; soru şiirdeki yeni anlamı ister.

Tam puan içinKelimeyi, kazandığı yeni anlamı ve bu anlamın şiirin duygusuna katkısını birlikte yazın.

⇄Örneği kavramla eşleştir kavram

?Soru çöz metin

Gurbet, bir trenin son vagonunda
Pencereye yapışmış soğuk bir yüzdür;
Cebimde eski bir bilet, avucumda
Annemin verdiği kurumuş bir gül.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Soyut bir duygu olan gurbet, pencereye yapışmış soğuk bir yüz görüntüsüyle zihinde canlandırılıyor; bu bir imgedir. A görüntünün ta kendisini gözden kaçırıyor; B kurumuş gülün geride kalan sevgiyi ve zamanı simgelediğini atlıyor; D çağrışımın okurdan okura değiştiğini unutuyor.
Yazılı sorusuYukarıdaki dörtlükte geçen “annemin verdiği kurumuş bir gül” ifadesinin bağlama göre ne anlam kazandığını açıklayınız. Bu ifadenin sizde uyandırdığı bir çağrışımı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Gül sözlükte bir çiçektir; ama dörtlükte annenin sevgisini ve evden uzakta saklanan bir hatırayı simgeler. Gülün kurumuş olması, aradan geçen zamanı ve gurbetin uzunluğunu düşündürür. Bu ifade bende memleketten ayrılırken yapılan vedalaşmayı ve bir eşyaya sarılarak yakınlarını hatırlamayı çağrıştırıyor.

  • İfadenin bağlamdaki anlamını (anne sevgisi, hatıra) yazmak — 4 puan
  • “Kurumuş” sözünün katkısını (geçen zaman, uzun ayrılık) açıklamak — 3 puan
  • Kişisel ve gerekçeli bir çağrışım yazmak — 3 puan

İmge, sembol, çağrışım

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · SÖZÜN İNCELİĞİ

Açık ve örtük ileti: şiir ne söylüyor, ne sezdiriyor?

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİmge nedir, sembolden ve çağrışımdan farkı ne?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmge, şairin bir kelimeye ya da kelime grubuna kendine özgü yeni bir anlam yüklemesiyle zihinde canlanan görüntüdür. Sembol, soyut bir kavramı karşılayan somut bir varlık ya da işarettir. Çağrışım ise bir kelimenin okurun zihninde başka duygu, düşünce ve hayalleri uyandırmasıdır.

İmge, sembol, çağrışım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açık ileti ve örtük ileti nedir, şiirde nasıl bulunur?

Kısa cevap: Açık ileti, sanatçının duygu ya da düşüncesini doğrudan ve net söylediği iletidir; okur yorum yapmadan anlar. Örtük ileti ise sezdirilen, çağrıştırılan iletidir; okurun metindeki ipuçlarından çıkarım yapmasını gerektirir. Örtük iletiler okurun hayal gücünü harekete geçirir ve metnin etkisini artırır.

Arkadaşın “Bugün kendimi kötü hissediyorum.” diyebilir. Ya da hiçbir şey söylemeden, teneffüste pencerenin önünde tek başına durabilir. İkinci durumda da bir şey anlatıyor; ama onu sen sezersin.

Açık ileti: doğrudan söylenen

Sanatçı bazen anlatmak istediğini açıkça dile getirir. “Vatanını seven onun için çalışır.” ya da “Kitap insanın en sadık dostudur.” gibi bir cümlede ileti yüzeydedir. Buna açık ileti denir. Açık iletide okurun yorum yapmasına gerek yoktur; ileti herkes için aynıdır.

Örtük ileti: sezdirilen

Edebî metinlerde ise sanatçılar çoğu zaman anlatmak istediklerini doğrudan söylemez; bir görüntü, bir davranış, bir eşya aracılığıyla sezdirir. Bu iletiye örtük ileti denir. Bir hikâyede kahramanın her akşam iki tabak hazırlayıp birini boş bırakması, yazar hiçbir şey söylemese de bir kaybı ve özlemi anlatır. Örtük iletiyi bulmak için metnin ipuçlarından çıkarım yaparsın.

Örtük ileti metinde yazılı değildir; ipucundan çıkarılır ve gerekçeyle yazılır.Görsel: Sınav Defteri

Telifsiz bir örnekle deneyelim

Yunus Emre'nin aşağıdaki dörtlüğünü okuyup üç adımı uygulayalım.

Dağlar ile taşlar ile
Çağırayım Mevlâm seni
Seherlerde kuşlar ile
Çağırayım Mevlâm seni

Yunus Emre, ilahi

Görünen durum, şairin Allah'a seslenmesidir; bu açık iletidir. İpucu, şairin bu seslenişe dağları, taşları ve sabah ötüşen kuşları katmasıdır. Bütün doğa onunla birlikte çağırıyormuş gibidir. Buradan çıkan örtük ileti şudur: Yaratıcıya duyulan sevgi o kadar büyüktür ki şair onu tek başına değil, evrenin bütün sesleriyle dile getirmek ister.

Örtük ileti tek bir doğru cevaptan çok, metne dayanan bir yorumdur. Yorumun puan alması için ipucunu göstermen gerekir; metinde dayanağı olmayan bir anlam yazarsan yorumun boşa düşer.

Akılda kalsın: Açık ileti söylenir, örtük ileti sezdirilir. Örtük iletiyi yazarken mutlaka metinden ipucu göster: “… sözü, … duygusunu sezdiriyor.”
Yazılıda

Nasıl sorulurBir dörtlük, bir türkü ya da kısa bir hikâye parçası verilir; metindeki açık ve örtük iletileri ayrı ayrı yazmanız istenir.

TuzakDizeyi düzyazıya çevirip bunu örtük ileti sanmak; o yalnızca açık iletidir.

Tam puan içinAçık iletiyi bir cümleyle, örtük iletiyi dayandığı ipucuyla birlikte yazın.

↕Örtük iletiyi yazma adımlarını sırala

  1. Gerçek anlamın dışına çıkan imgeyi ya da davranışı bul
  2. Metni dikkatle oku
  3. Yorumunu ipucunu göstererek bir cümleyle yaz
  4. Görünen durumu, yani açık iletiyi belirle
  5. Bu ipucunun hangi duyguyu sezdirdiğini düşün

?Soru çöz örtük ileti

Dedem her bayram sabahı, yıllardır kimsenin oturmadığı köşedeki sandalyeyi siler, önüne bir bardak çay koyardı. Sonra pencereye döner, uzun uzun yolu seyrederdi.

Örnek metin

Bu parçanın örtük iletisi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Kimsenin oturmadığı sandalyeyi silmek, önüne çay koymak ve yolu seyretmek, söylenmeyen bir özlemi ve beklemeyi sezdiriyor. A ve C yalnızca görünen davranışı yazıyor, bunlar açık düzeyde kalıyor; D parçada olmayan genel bir yargıyı metne ekliyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğün açık iletisini ve örtük iletisini ayrı ayrı yazınız. Örtük iletiye ulaşmanızı sağlayan ipucunu belirtiniz. (10 puan)

Okulun bahçesinde ihtiyar bir çınar,
Her bahar yeni bir sınıfı uğurlar;
Gövdesinde çakıyla kazınmış adlar,
Dalında hep aynı serçe, aynı yuva. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Açık ileti: Okul bahçesinde yaşlı bir çınar vardır ve her yıl mezun olan öğrencileri görür. Örtük ileti: İnsanlar gelip geçer ama okul ve oradaki anılar kalıcıdır; her kuşak geride bir iz bırakır. Bu iletiye çınarın gövdesine kazınmış adlardan ve her bahar yeniden uğurlanan sınıflardan ulaşıyorum; çınar, yılları ve kuşakları bir arada tutan köklü geçmişi simgeliyor.

  • Açık iletiyi doğru yazmak — 3 puan
  • Örtük iletiyi metne uygun yazmak — 4 puan
  • İpucunu (kazınmış adlar, uğurlanan sınıflar, çınar) göstermek — 3 puan

Açık ileti, örtük ileti

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Şiirde tür ve tema sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →