Gezi yazısı ve belgesel: anlatım biçimleri, bilgi görseli, söz varlığı

Gezi yazısı bir yeri okura gezdirir; belgesel aynı işi görüntü ve sesle yapar. Gezi yazısını anıdan ayırmayı, anlatım biçimlerini tanımayı, bir belgeseli bilgi görseline dönüştürmeyi öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜR · GEZİ YAZISI

Gezi yazısı: okuru yanına alıp yola çıkmak

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaŞiirde kafiye bulurken kök ve ekler nasıl ayrılır, eklerin anlama katkısı nedir?Bağlantılı konudan (Şekil bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Şekil bilgisi metinde iki işe yarar. Şiirde dize sonundaki sözcükleri kök ve eklerine ayırınca aynı görevli ekler redifi, köklerdeki ortak sesler kafiyeyi verir. Metinde ise eklerin görevini fark etmek anlamı inceltir: “-cık” küçültme ve sevgi, “-sız” yokluk, “-lık” bir durumu ya da yeri bildirebilir.

Şekil bilgisi şiirde ve metinde

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gezi yazısı nedir, özellikleri nelerdir, ilk seyahatname hangisidir?

Kısa cevap: Gezi yazısı (seyahatname), yazarın gittiği yerlerin doğasını, tarihini, insanlarını ve kültürünü kendi gözlem ve izlenimleriyle anlattığı yazıdır. Hem bilgi veren tarihî-coğrafi bir belge hem de üslubuyla edebî bir metindir. Türk edebiyatında ilk seyahatname Seydi Ali Reis'in Mir'atü'l-Memalik'i, en tanınmışı Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir.

Tatilde bir arkadaşın gittiği şehri anlatırken “Oraya mutlaka gitmelisin!” diye bitirir. İyi bir gezi yazısı da okurda tam bu isteği uyandırır.

Gezi yazısı ne anlatır?

İnsan görmediği yerleri ve oralarda yaşayanları hep merak etmiştir. Gezi yazısı bu merakı giderir. Yazar gezdiği yerin coğrafyasını, tarihî yapılarını, insanlarını, yemeklerini ve geleneklerini anlatır. Ama bunu bir ansiklopedi gibi yapmaz; gördüklerini kendi gözüyle, duygularını da katarak aktarır. Okur yazıyı bitirdiğinde o yeri gezmiş gibi olur.

İki yüzü olan tür: belge ve edebiyat

Gezi yazısı yazıldığı dönemdeki bir yerin sosyal, ekonomik ve kültürel durumunu kaydettiği için tarihî ve coğrafi bir belgedir. Yüzyıllar önce yazılmış bir seyahatname, bugün bir şehrin o günkü çarşısını, giyimini, yemeğini öğrenmemizi sağlar. Öte yandan yazar içten ve özgün bir dil kullandığı için metin edebî bir değer de kazanır.

Öznellik ve nesnellik birlikte

Deneme ve mülakat sayfasında öznel ve nesnel yargıyı birbirinden ayırmıştık. Gezi yazısında ikisi bir aradadır. “Kale, şehrin en yüksek tepesindedir” nesnel bir bilgidir. “Kalenin burçlarından bakınca insan kendini bulutların üstünde sanıyor” ise öznel bir izlenimdir. Gezi yazısını değerli kılan, bilgiyle izlenimin dengesidir.

Şehre sabahın erken saatinde girdik. Taş evler yamaca basamak basamak dizilmiş, her biri bir öncekinin damına yaslanıyordu. Çarşıdaki bakırcıların çekiç sesi daha köprüyü geçerken kulağımıza geldi. Rehberimiz bu evlerin çoğunun iki yüz yıldan eski olduğunu söyledi. Öğleye doğru bir avluda ayran içerken anladım: bu şehri bir günde gezmek, bir kitabın yalnız kapağına bakmaktı.

Örnek metin

Gezi yazıları çoğu zaman bir plan içinde yazılır. Girişte yolculuk ve varış anlatılır. Gelişmede gezilen yerlerin özellikleri sıralanır. Sonuçta yazar genel izlenimini ve duygularını aktarır.

Gezi yazısının özellikleri
ÖzellikÖrnek metinde
Gezilen yer tanıtılırTaş evler, çarşı, köprü
Nesnel bilgi verilir“iki yüz yıldan eski”
Öznel izlenim katılır“bir kitabın yalnız kapağına bakmaktı”
Okurda görme isteği uyandırılırŞehrin bir günde bitmeyeceği vurgusu
Akılda kalsın: Gezi yazısı = yer + gözlem + izlenim. İlk seyahatname Seydi Ali Reis (Mir'atü'l-Memalik), en ünlüsü Evliya Çelebi (Seyahatname).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metin parçası verilir; türünün gezi yazısı olduğunu gerekçeleriyle göstermen ya da parçadaki nesnel bilgiyle öznel izlenimi ayırman istenir.

TuzakBir yerden söz eden her metni gezi yazısı saymak; amaç o yeri tanıtmak değilse metin anı ya da hikâye olabilir.

Tam puan için“yer tanıtılıyor”, “gözleme dayanıyor”, “izlenim katılıyor” özelliklerini metinden birer ifadeyle destekle.

▭Boşluk doldurma bilgi

Gezi yazısına eski edebiyatımızda denirdi. Bu türün Türk edebiyatındaki ilk örneği tarafından yazılan Mir'atü'l-Memalik'tir. En tanınmış örnek ise tarafından yazılmıştır.

SeyahatnameSeydi Ali ReisEvliya ÇelebiAhmet MithatTezkire

?Soru çöz metin · öznel-nesnel

(I) Göl, deniz seviyesinden yaklaşık 1.650 metre yüksektedir. (II) Kıyıdaki köyde evlerin çoğu taştan yapılmış. (III) Gün batarken gölün yüzeyi, sanki biri gökyüzünü suya dökmüş gibi kızıla boyandı. (IV) Köyde her yıl ağustosta bir yayla şenliği düzenleniyor.

Bu gezi yazısı parçasında yazarın öznel izlenimini yansıtan cümle hangisidir?

✓ C. “Biri gökyüzünü suya dökmüş gibi” benzetmesi yazarın kişisel izlenimidir; başka biri aynı manzarayı farklı görebilir. A ölçülebilir bir yükseklik bilgisini yorum sanıyor; B evlerin malzemesi doğrulanabilir bir gözlemdir; D şenliğin tarihi herkesçe bilinebilen bir bilgidir.
Yazılı sorusuAşağıdaki parçanın gezi yazısı olduğunu iki özelliğiyle açıklayınız. Parçadan birer nesnel ve öznel cümle örneği veriniz. (10 puan)

Kervansaraya öğle sıcağında vardık. Selçuklular zamanında yapılan yapının taç kapısı, taşa işlenmiş geometrik süslerle kaplıydı. Avluda yolcuların hayvanlarını bağladığı halkalar hâlâ duvarda duruyor. Gölgede otururken o halkaların sesini, develerin sabırsız homurtusunu duyar gibi oldum. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parça gezi yazısıdır, çünkü yazar gezip gördüğü bir yeri, Selçuklu kervansarayını tarihî ve mimari özellikleriyle tanıtmaktadır. Ayrıca anlatılanlar yazarın kendi gözlemine dayanır ve metne kişisel izlenimlerini katar. “Avluda yolcuların hayvanlarını bağladığı halkalar hâlâ duvarda duruyor.” cümlesi doğrulanabilir, nesnel bir gözlemdir. “Gölgede otururken o halkaların sesini, develerin sabırsız homurtusunu duyar gibi oldum.” cümlesi ise yazarın hayal gücüne dayanan öznel bir izlenimdir.

  • Gezi yazısı olduğunu iki özellikle açıklamak (yer tanıtımı, gözlem ve izlenim) — 4 puan
  • Doğru bir nesnel cümle örneği — 3 puan
  • Doğru bir öznel cümle örneği — 3 puan

Gezi yazısı (seyahatname)

Cevabın nasıldı?
KARŞILAŞTIRMA · ANI VE GEZİ

Anı mı, gezi yazısı mı? Odak nerede?

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGezi yazısı nedir, özellikleri nelerdir, ilk seyahatname hangisidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gezi yazısı (seyahatname), yazarın gittiği yerlerin doğasını, tarihini, insanlarını ve kültürünü kendi gözlem ve izlenimleriyle anlattığı yazıdır. Hem bilgi veren tarihî-coğrafi bir belge hem de üslubuyla edebî bir metindir. Türk edebiyatında ilk seyahatname Seydi Ali Reis'in Mir'atü'l-Memalik'i, en tanınmışı Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir.

Gezi yazısı (seyahatname)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anı ile gezi yazısı arasındaki fark nedir, ikisi nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Anı ile gezi yazısı yazarın gerçek yaşantısına ve gözlemine dayanır; ikisi de öğretici metindir. Fark odaktadır: anı yazarın geçmişte yaşadığı olayları, tanıdığı insanları ve duygularını anlatır; gezi yazısı ise gezilen bir yerin doğal, tarihî ve kültürel özelliklerini tanıtmayı amaçlar. Anıda bir yerden söz edilse bile asıl konu yazarın kendi yaşadıklarıdır.

Aynı yaz tatilini iki biçimde anlatabilirsin: “Dedemle ilk kez balığa çıktığım gün” ya da “Kuşadası'nın koyları ve kalesi.” Birincisi seni, ikincisi yeri anlatır.

Ortak noktalar

Anı ve öğretici metin sayfasında anının gerçekten yaşanmış olayları anlattığını gördük. Gezi yazısı da kurmaca değildir; yazar gerçekten gittiği bir yeri anlatır. İki türde de yazar birinci kişiyle konuşur, kendi gözlemine ve deneyimine dayanır. Bu yüzden iki tür sık karıştırılır.

Ayıran soru: metin neyi öne çıkarıyor?

Ayırt etmek için metnin odağına bak. Anıda yazar geçmişteki bir yaşantısını, o yaşantıdaki insanları ve duygularını anlatır; zaman geçmiştir, merkez yazarın kendisidir. Gezi yazısında merkezde bir yer vardır: dağları, yapıları, çarşısı, insanları ve gelenekleri. Yazar kendinden söz etse de amaç o yeri okura tanıtmaktır.

Bir anıda yazar çocukken gittiği bir köyden bahsedebilir. Ama köyün tarihini, mimarisini anlatmaz; o köyde dedesiyle yaşadığı bir günü anlatır. Tersine, bir gezi yazısında yazar yolda başına gelen küçük bir olayı aktarabilir; ama bu olay yeri tanıtmanın bir parçasıdır.

Anı ve gezi yazısı
ÖlçütAnıGezi yazısı
OdakYazarın geçmiş yaşantısıGezilen yer
AnlatılanOlaylar, kişiler, duygularDoğal, tarihî, kültürel özellikler
AmaçYaşananı kaydetmek, paylaşmakYeri tanıtmak, görme isteği uyandırmak
Ortak yanGerçek yaşantı ve gözleme dayanır; yazar birinci kişiyle anlatır
Akılda kalsın: Metni okuyunca aklında bir yer kalıyorsa gezi yazısı; bir yaşantı ve bir insan kalıyorsa anı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir parça verilir; anı mı gezi yazısı mı olduğunu gerekçesiyle yazman ya da iki türü benzerlik ve farklılık yönünden karşılaştırman istenir.

TuzakParçada bir yer adı geçtiği için anıyı gezi yazısı saymak; ölçüt yer adı değil, metnin odağıdır.

Tam puan içinHem ortak yanı (gerçek yaşantı, gözlem) hem farkı (yaşantı mı, yer mi) metinden bir ifadeyle göster.

?Soru çöz metin · tür

Trabzon'a ilk kez on yaşındayken gitmiştim. Babamın elini hiç bırakmadan iskelede yürüdüğümü, vapurun düdüğünden korkup ağladığımı hatırlıyorum. O gün babam bana bir simit almış, “Deniz korkulacak bir şey değil, dost olunacak bir şeydir.” demişti. O sözü, her denizi gördüğümde yeniden duyarım.

Bu parçanın türü ve gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Parçada Trabzon'un tarihî ya da doğal özellikleri anlatılmıyor; yazarın çocukken yaşadığı bir an, korkusu ve babasının sözü anlatılıyor. B parçada olmayan bir tanıtımı varsayıyor; C yazarın kendi geçmişini anlatan gerçek bir yaşantıyı kurmaca sanıyor; D yolculuktan söz edilmesini gezi yazısının ölçütü sanıyor.

⇄Özelliği türle eşleştir tür

Yazılı sorusuAşağıdaki iki parçadan hangisinin anı, hangisinin gezi yazısı olduğunu belirleyiniz. İki türün bir benzer ve bir farklı yönünü parçalardan örnekle açıklayınız. (10 puan)

I. Ani Ören Yeri, Arpaçay'ın derin vadisine bakan bir düzlükte kurulmuş. Surların arasında yürürken her köşede bir kilise, bir cami ya da bir saray kalıntısıyla karşılaşıyorsunuz. Menüçehr Camii'nin minaresi, ovanın neresinden bakarsanız bakın, gözünüze ilk o çarpıyor.

II. Kars'a lise yıllarında bir okul gezisiyle gitmiştik. Otobüste bütün gece türkü söylemiş, sabah donmuş ellerimizi birbirimizin cebinde ısıtmıştık. O gezide edindiğim arkadaşlarla bugün hâlâ görüşüyorum. (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. parça gezi yazısıdır; Ani Ören Yeri'nin konumu, surları ve tarihî yapıları tanıtılıyor. II. parça anıdır; yazarın lise yıllarındaki bir gezide yaşadıkları ve arkadaşlıkları anlatılıyor. Benzer yön: iki parça da yazarın gerçek yaşantısına ve gözlemine dayanır, ikisinde de birinci kişi anlatım vardır. Farklı yön: I. parçanın odağı bir yerdir, II. parçanın odağı ise yazarın geçmişteki yaşantısı ve duygularıdır; II.'de Kars'ın özellikleri anlatılmaz.

  • İki parçanın türünü doğru belirlemek — 2 puan
  • Benzer yönü parçalardan örnekle açıklamak — 4 puan
  • Farklı yönü (odak: yer / yaşantı) parçalardan örnekle açıklamak — 4 puan

Anı ile gezi yazısı farkı

Cevabın nasıldı?
ANLATIM · ÜÇ BİÇİM

Betimleyici, öyküleyici, açıklayıcı: aynı yeri üç türlü anlatmak

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnı ile gezi yazısı arasındaki fark nedir, ikisi nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anı ile gezi yazısı yazarın gerçek yaşantısına ve gözlemine dayanır; ikisi de öğretici metindir. Fark odaktadır: anı yazarın geçmişte yaşadığı olayları, tanıdığı insanları ve duygularını anlatır; gezi yazısı ise gezilen bir yerin doğal, tarihî ve kültürel özelliklerini tanıtmayı amaçlar. Anıda bir yerden söz edilse bile asıl konu yazarın kendi yaşadıklarıdır.

Anı ile gezi yazısı farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Betimleyici, öyküleyici ve açıklayıcı anlatım nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Betimleyici anlatım bir varlığı, yeri ya da kişiyi okurun gözünde canlandıracak biçimde duyularla ve niteleyici sözcüklerle resmeder. Öyküleyici anlatım olayları zaman içinde, bir hareket ve akış içinde anlatır. Açıklayıcı anlatım okura bilgi vermek, bir konuyu öğretmek amacı taşır. Gezi yazısında üçü çoğu zaman bir arada kullanılır.

Bir pazarı fotoğraf gibi anlatabilirsin, orada başına geleni anlatabilirsin ya da pazarın hangi günler kurulduğunu söyleyebilirsin. Her biri ayrı bir anlatım biçimidir.

Üç biçim, üç amaç

Yazar neyi amaçladığına göre anlatım biçimini seçer. Okurun gözünde bir görüntü canlandırmak istiyorsa betimleyici anlatıma başvurur. Renkler, sesler, kokular ve niteleyici sözcükler ön plandadır. Bir olayı anlatmak istiyorsa öyküleyici anlatımı kullanır; burada zaman akar, kişiler hareket eder. Okura bilgi vermek, bir konuyu öğretmek istiyorsa açıklayıcı anlatımı seçer; dil nesnel ve açıktır.

Ölçüt yazarın amacıdır; bir parçada birden çok biçim varsa ağır basanı seç.Görsel: Sınav Defteri

Aynı çarşı, üç anlatım

Betimleyici: “Dar sokağın iki yanında bakır kazanlar güneşte kızıl kızıl parlıyor, havada tarçın ve kahve kokusu dolaşıyordu.” Öyküleyici: “Çarşıya girer girmez bir çocuk elimden tuttu, beni ustasının dükkânına götürdü; usta çekici bırakıp bize çay koydu.” Açıklayıcı: “Bakırcılar çarşısı on altıncı yüzyılda kurulmuştur ve bugün kırka yakın dükkânda el yapımı bakır eşya üretilmektedir.”

Betimlemede zaman sanki durur, gözümüz bir tabloyu gezer. Öykülemede olaylar art arda gelir. Açıklamada ise yazarın duygusu geri çekilir, bilgi öne çıkar. Bir de okuru bir görüşe inandırmaya çalışan tartışmacı anlatım vardır; bu anlatımda yazar karşı görüşü çürütüp kendi düşüncesini kanıtlamaya çalışır.

Akılda kalsın: Betimleyici = fotoğraf, öyküleyici = film, açıklayıcı = ders.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metinden cümleler verilir; her cümlede hangi anlatım biçiminin kullanıldığını belirlemen ve gerekçesini yazman istenir.

Tuzakİçinde bir sıfat geçen her cümleyi betimleyici saymak; cümlede olay ilerliyorsa biçim öyküleyicidir. Bir başka tuzak, sayı ve tarih içeren açıklayıcı cümleyi öyküleyici sanmaktır.

Tam puan içinBiçimin adını, amacını ve cümledeki ipucunu (duyu, hareket, bilgi) birlikte yaz.

⇄Cümleyi anlatım biçimiyle eşleştir metin

?Soru çöz metin · anlatım biçimi

Yayla yolunda öğleye doğru bir çeşmenin başında durduk. Annem heybeden peyniri, ekmeği çıkardı; babam çeşmeden testileri doldurdu. Biz yemeğe oturur oturmaz yukarıdan bir sürü indi ve çoban bize el salladı.

Bu parçada ağır basan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Durmak, çıkarmak, doldurmak, inmek, el sallamak gibi eylemler sırayla gelir ve zaman ilerler; bu öyküleyici anlatımdır. A parçada öğretilen bir bilgi yok; B yer adı ve doğa ögesi görünce betimleme sanıyor, ama renk, ses, koku gibi ayrıntılarla bir görüntü çizilmiyor; C savunulan bir görüş yok.
Yazılı sorusuAşağıdaki gezi yazısı parçasındaki üç cümlede kullanılan anlatım biçimlerini belirleyiniz ve her birinin gerekçesini yazınız. (10 puan)

(I) Kanyonun dibinde su, yeşilin her tonunu taşıyan kayaların arasından köpürerek akıyordu. (II) Kanyon yaklaşık on bir kilometre uzunluğundadır ve 2000'li yıllarda tabiat parkı ilan edilmiştir. (III) Botlara bindik, ilk çağlayanı geçerken hepimiz sırılsıklam olduk ve kahkahalarla kıyıya çıktık. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. cümlede betimleyici anlatım vardır; suyun köpürmesi ve kayaların yeşil tonları gibi görsel ayrıntılarla kanyon okurun gözünde canlandırılıyor. II. cümlede açıklayıcı anlatım vardır; kanyonun uzunluğu ve koruma altına alınması hakkında nesnel bilgi veriliyor. III. cümlede öyküleyici anlatım vardır; botlara binmek, çağlayanı geçmek ve kıyıya çıkmak eylemleri zaman sırasıyla anlatılıyor.

  • I. cümlenin biçimi ve gerekçesi — 3 puan
  • II. cümlenin biçimi ve gerekçesi — 3 puan
  • III. cümlenin biçimi ve gerekçesi — 4 puan

Anlatım biçimleri

Cevabın nasıldı?
ÇOK MODLU METİN · BELGESEL

Belgesel ve bilgi görseli: görüntüyle, sesle, şemayla anlatmak

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBetimleyici, öyküleyici ve açıklayıcı anlatım nedir, nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Betimleyici anlatım bir varlığı, yeri ya da kişiyi okurun gözünde canlandıracak biçimde duyularla ve niteleyici sözcüklerle resmeder. Öyküleyici anlatım olayları zaman içinde, bir hareket ve akış içinde anlatır. Açıklayıcı anlatım okura bilgi vermek, bir konuyu öğretmek amacı taşır. Gezi yazısında üçü çoğu zaman bir arada kullanılır.

Anlatım biçimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Belgesel nedir, çok modlu metin ve bilgi görseli ne demek?

Kısa cevap: Belgesel, belge niteliği taşıyan, gerçek bir konuyu görüntü, ses, müzik ve anlatıcı sesiyle aktaran film ya da televizyon yapımıdır. Birden çok anlatım yolunu (görsel, işitsel, yazılı) bir arada kullandığı için çok modlu bir metindir. Bilgi görseli ise bilginin metin, grafik, resim ve şemalarla kısa sürede anlaşılacak biçimde görsel olarak sunulmasıdır.

Bir gezi yazısını okurken yerin nasıl göründüğünü hayal edersin; bir belgesel ise o yeri, sesini ve insanlarını doğrudan önüne getirir.

Belgesel: gezi yazısının kamerası

Gezi yazısı bir yeri sözcüklerle tanıtır. Belgesel aynı işi görüntü ve sesle yapar. Konusu gerçektir: bir yer, bir gelenek, bir hayvan türü, bir tarihî olay. Belgesel, kurmaca bir film gibi hikâye uydurmaz; gerçeği belgeler. Bu yüzden güvenilir bilgiye, uzman görüşüne ve gerçek görüntülere dayanır.

Çok modlu metin

Bir metin yalnız yazıdan oluşmak zorunda değildir. Görüntü, ses, müzik, renk, yazı ve hareket birer anlatım yoludur; bunların her birine mod denir. Birden çok modu bir arada kullanan metne çok modlu metin denir. Belgeselde anlatıcının sesi bilgiyi verir, görüntü onu gösterir, müzik duyguyu güçlendirir, ekrandaki yazı ise adları ve tarihleri hatırlatır. Birden fazla duyuya seslendiği için bilgi daha kolay anlaşılır ve akılda kalır.

Bilgi görseli: bir bakışta anlamak

Bilgi görseli, bilgiyi kısa metinler, grafikler, resimler, akış şemaları ve çizelgelerle düzenleyerek sunar. Amacı okurun bilgiyi hızla kavramasıdır. Bir belgeseli bilgi görseline dönüştürürken önce belgeseldeki ana bilgileri belirler ve sıralarsın. Sonra güvenilir kaynaklardan bilgiyi tamamlar, uygun görselleri seçer ve bir plan yaparsın. En sonda kısa ve açık bir dille metni yazar, yazım ve noktalamayı denetlersin.

Gezi yazısı, belgesel, bilgi görseli
ÖlçütGezi yazısıBelgeselBilgi görseli
Anlatım yoluYazıGörüntü, ses, müzik, yazıKısa metin, grafik, şema, resim
KonuGezilen yerGerçek bir konuÖzetlenmiş bilgi
Güçlü yanıYazarın izlenimiGerçeği göstermekHızlı kavrama
Akılda kalsın: Belgesel = gerçek konu + çok modlu anlatım. Bilgi görseli = bilgiyi göze sunmak. İkisinde de bilgi doğru ve kaynaklı olmalıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir belgeselin kısa tanıtımı ya da bir bilgi görseli verilir; çok modlu metin özelliklerini, belgeselin amacını ya da bilgi görseli hazırlama adımlarını açıklaman istenir.

TuzakBelgeseli kurmaca bir filmle karıştırmak ya da çok modlu metni “çok sayfalı metin” sanmak; mod sayfa değil, anlatım yoludur (görüntü, ses, yazı).

Tam puan içinEn az iki modu adlandır ve bilginin anlaşılmasına nasıl katkı verdiğini açıkla.

?Soru çöz çok modlu metin

Bir belgeselde Kapadokya'nın peri bacaları havadan çekilmiş görüntülerle gösteriliyor. Anlatıcı bu kayaların volkanik tüflerin aşınmasıyla oluştuğunu anlatıyor. Arkada hafif bir ney sesi duyuluyor, ekranın altında da bölgedeki yerleşim yerlerinin adları yazıyor.

Bu belgeselle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Belgesel gerçek bir yeri ve oluşumunu belgeler; kurmaca bir hikâye anlatmaz, bu yüzden B söylenemez. A doğru, dört mod bir arada kullanılmış; C doğru, kayaların oluşumu açıklanıyor; D doğru, ney sesi duygusal bir hava katıyor.

↕Bilgi görseli hazırlama adımlarını sırala

  1. Kullanacağın görselleri (fotoğraf, grafik, şema) seç
  2. Belgeseldeki ana bilgileri belirle ve sırala
  3. Kısa metinleri yaz, yazım ve noktalamayı denetle
  4. Bilgileri güvenilir kaynaklarla tamamla
  5. Bilgi ve görsellerin yerleşimini planla
Yazılı sorusuBelgeselin çok modlu bir metin olmasını açıklayınız. Bir belgeseldeki iki modun izleyicinin bilgiyi anlamasına nasıl katkı sağladığını birer örnekle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Belgesel görüntü, ses, müzik ve yazı gibi birden çok anlatım yolunu bir arada kullandığı için çok modlu bir metindir. Örneğin göç eden kuşları anlatan bir belgeselde görüntü, kuşların nasıl sürüler hâlinde uçtuğunu doğrudan gösterir; izleyici okumakla anlayamayacağı bir sahneyi gözüyle görür. Anlatıcının sesi ise kuşların hangi aylarda, nereden nereye göç ettiğini açıklar ve görüntüye anlam kazandırır. Böylece bilgi birden çok duyuya ulaşır, daha kolay anlaşılır ve akılda kalır.

  • Çok modlu metni doğru tanımlamak — 4 puan
  • Birinci modun katkısını örnekle açıklamak — 3 puan
  • İkinci modun katkısını örnekle açıklamak — 3 puan

Belgesel ve bilgi görseli

Cevabın nasıldı?
SÖZ VARLIĞI · ANLAM VE KALIP

Söz varlığı: eş, zıt, yakın anlam, deyim ve atasözü

MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBelgesel nedir, çok modlu metin ve bilgi görseli ne demek?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Belgesel, belge niteliği taşıyan, gerçek bir konuyu görüntü, ses, müzik ve anlatıcı sesiyle aktaran film ya da televizyon yapımıdır. Birden çok anlatım yolunu (görsel, işitsel, yazılı) bir arada kullandığı için çok modlu bir metindir. Bilgi görseli ise bilginin metin, grafik, resim ve şemalarla kısa sürede anlaşılacak biçimde görsel olarak sunulmasıdır.

Belgesel ve bilgi görseli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eş, zıt ve yakın anlamlı sözcük nedir, deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı karşılar (kırmızı-al), zıt anlamlılar karşıt anlam taşır (ıssız-kalabalık), yakın anlamlılar ise birbirine benzer ama aynı olmayan anlam bildirir (yorgun-bitkin). Deyim, genellikle mecazlı ve kalıplaşmış söz grubudur (göz atmak); atasözü ise atalardan kalan, öğüt ya da yargı bildiren kalıplaşmış cümledir (Damlaya damlaya göl olur).

Aynı duyguyu “sevindim”, “keyiflendim”, “etekleri zil çaldı” diye üç türlü söyleyebilirsin. Hangisini seçtiğin, anlattığının rengini değiştirir.

Eş, zıt, yakın anlam

Bir dilde bilinen ve kullanılan sözcüklerin ve kalıpların bütününe söz varlığı denir. Söz varlığı zengin olan yazar aynı düşünceyi tekrara düşmeden, ince farklarla anlatabilir. Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı taşır: siyah-kara, cevap-yanıt. Zıt anlamlı sözcükler birbirinin karşıtıdır: geniş-dar, uzak-yakın. Yakın anlamlı sözcükler ise aynı alanda ama küçük farklarla anlam bildirir: “yorgun” ile “bitkin” birbirine yakındır, ama bitkin olmak yorgunluğun en ileri hâlidir.

Bağlamdan anlam

Sözlükte bir sözcüğün birden çok anlamı bulunabilir. Hangisinin kastedildiğini cümlenin bağlamı belirler. “Ağır bir çanta” kütlesi fazla olanı, “ağır bir hastalık” ciddi olanı, “ağır ağır yürüdü” yavaşlığı anlatır. Okuduğun bir metinde bilmediğin sözcüğü önce bağlamdan tahmin et, sonra sözlükten denetle.

Deyim, atasözü, kalıplaşmış ifade
ÖlçütDeyimAtasözüKalıplaşmış ifade
YapıSöz grubu (çoğu zaman mastarlı)Tam cümleKısa söz ya da cümle
Ne bildirir?Bir durumu, kavramı çoğu zaman mecazlaÖğüt, genel yargıBelli durumda söylenen dilek, selam
Örnekgöz atmak, etekleri zil çalmakDamlaya damlaya göl olur.Geçmiş olsun. Kolay gelsin.

Deyim ve atasözü metne ne katar?

Deyimler ve atasözleri yüzyılların birikimini birkaç sözcüğe sığdırır. “Çok sevindi” yerine “etekleri zil çaldı” demek anlatımı canlandırır. Bir gezi yazısında “Gülü seven dikenine katlanır” diyen yazar, zahmetli bir yolculuğun ödülünü tek cümleyle anlatır. Bazen yazar bir cümlenin sonunu söylemez ve üç noktayla okura bırakır; bu eksiltili cümle de okuru düşünmeye çağırır.

Akılda kalsın: Deyim söz grubu ve çoğu zaman mecaz; atasözü cümle ve öğüt. Sözcüğün anlamını bağlam belirler.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir metinden sözcükler ya da kalıp sözler verilir; eş, zıt ve yakın anlamlılarını yazman, bir sözcüğün metindeki anlamını açıklaman ya da deyim ile atasözünü ayırman istenir.

TuzakYakın anlamlı sözcükleri eş anlamlı saymak (yorgun-bitkin) ya da cümle biçimindeki her kalıbı atasözü sanmak.

Tam puan içinSözcüğün metindeki anlamını cümleye dayanarak yaz, deyim ile atasözünü yapı ve anlam ölçütüyle ayır.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları sayfasında.

▭Boşluk doldurma söz varlığı

“Issız bir sokak” sözündeki “ıssız” sözcüğünün zıt anlamlısı , “cevap” sözcüğünün eş anlamlısı , “yorgun” sözcüğünün yakın anlamlısı sözcüğüdür.

KalabalıkYanıtBitkinSessizDinç

?Soru çöz deyim · atasözü

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir atasözü kullanılmıştır?

✓ C. “Damlaya damlaya göl olur” atalardan kalan, küçük birikimlerin büyük sonuç doğuracağı öğüdünü veren bir cümledir, yani atasözüdür. A “etekleri zil çalmak” ve B “göz atmak” mecazlı söz gruplarıdır, deyimdir; D “geçmiş olsun” belli bir durumda söylenen kalıplaşmış ifadedir, öğüt bildirmez.
Yazılı sorusuAşağıdaki parçada altı çizili sözcüklerin metindeki anlamlarını yazınız. Parçadaki deyimi bulunuz ve anlatıma katkısını açıklayınız. (10 puan)

Köye giden yol hem dar hem de ağır bir yokuştu. Tepeye vardığımızda manzarayı görünce yorgunluğumuzu bir anda unuttuk, ağzımız açık kaldı. Köylüler bizi sıcak bir gülümsemeyle karşıladı. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: “Dar” sözcüğü bu parçada eni az, geniş olmayan anlamındadır. “Ağır” sözcüğü çıkması zor, yorucu anlamında kullanılmıştır. “Sıcak” sözcüğü sıcaklık derecesini değil, içten ve samimi olmayı anlatır. Parçadaki deyim “ağzı açık kalmak”tır; çok şaşırmak, hayran kalmak anlamına gelir. Yazar bu deyimle manzaranın güzelliğini uzun bir betimlemeye gerek kalmadan canlı ve etkili biçimde anlatmıştır.

  • Üç sözcüğün metindeki anlamını doğru yazmak — 4 puan
  • Deyimi bulup anlamını yazmak — 3 puan
  • Deyimin anlatıma katkısını açıklamak — 3 puan

Söz varlığı: anlam ilişkileri, deyim

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “-lar” aynı görevli çokluk eki olduğu için rediftir; kalan “ara” üç sestir ve zengin kafiye oluşturur. A rediften önce kalan “öz” iki ses olduğu için tam kafiyedir; B “-di” redif, kalan tek ses “l” yarım kafiyedir; D yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükler cinaslı kafiyedir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Kafiye ve redif

?Soru 2

Bahçede güller açar,
Arılar konar kaçar;
Sen geçtin bu yollardan,
Gönlüm ardından uçar.

Örnek metin

Bu dörtlüğün yapı özellikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Birinci, ikinci ve dördüncü dizeler (açar, kaçar, uçar) kafiyeli, üçüncü dize serbesttir; düzen aaxa, yani mâni tipidir, bu yüzden A yanlıştır. B doğru, Bah-çe-de-gül-ler-a-çar yedi hecedir; C doğru, “-ar” üç dizede de aynı görevli zaman ekidir; D doğru, parça dört dizelik tek kümedir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Bir şiiri baştan sona çözümlemek

?Soru 3

(I) Köyün en yaşlı ceviz ağacı, okulun bahçesinde yüz yıldır duruyordu. (II) Bir sabah belediye ağacın yol için kesileceğini duyurdu. (III) Çocuklar ağacın çevresinde el ele tutuşup bekledi; iş makinesi bahçe kapısına dayandı. (IV) Sonunda yol, ağacın etrafından dolaşacak biçimde yeniden çizildi.

Bu hikâyede merakın en yüksek olduğu düğüm bölümü hangi cümlelerdir?

✓ C. II. cümlede çatışma başlar (ağaç kesilecek), III. cümlede iş makinesinin kapıya dayanmasıyla merak doruğa çıkar. A tanıtım cümlesi olan I'i düğüme katıyor; B serimi düğüm sanıyor; D merakın giderildiği çözümü düğümle karıştırıyor.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Olay örgüsü: serim, düğüm, çözüm

?Soru 4

Bir hikâyede, yıllardır görüşmeyen iki kardeş babalarının cenazesinden sonra boşalmış baba evinde, elektriklerin kesildiği yağmurlu bir gecede yalnız kalır. Mum ışığında eski fotoğraflara bakarken ilk kez konuşmaya başlarlar.

Bu hikâyede mekân ve zamanın seçimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Baba evi ortak geçmişi, kesilen elektrik dış dünyayı uzaklaştırır; kardeşler yalnız kalıp konuşmak zorunda kalır, bu da yakınlaşma temasını güçlendirir. A unsurun temaya katkısını görmezden geliyor; B parçada uzaklaşma değil yakınlaşma var; D gerçek bir mekânın kurmacayı ortadan kaldırdığını sanıyor, oysa hikâye mekân gerçek olsa da kurmacadır.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Yapı unsurlarının temaya katkısı

?Soru 5

“Annem balkondaki hanımelini suladı, sonra yolcularımıza çay hazırladı.”

Bu cümledeki sözcüklerin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. “Hanım” ve “el” birleşip bir çiçeği karşıladığı için “hanımeli” birleşiktir; “yol-cu” yapım eki aldığı için “yolcularımıza” türemiştir. B “-cu” yapım ekini görmüyor; C “su-la-dı” tek köklüdür, “-la” yapım ekiyle türemiştir; D “anne-m” sözcüğündeki “-m” iyelik ekidir, yani çekim ekidir; sözcük basittir.Kaynak: Şekil bilgisi · Basit, türemiş, birleşik sözcük

?Soru 6

“Çocuklar bayram sabahı yeni giysileriyle sokağa koştu, büyüklerinin ellerini öptü.”

Bu cümledeki altı sözcükten hangisinin kökü fiil köküdür?

✓ B. “Koş-tu” sözcüğünün kökü “koş-”tur; “koşmak” anlamlı olduğu için fiil köküdür. A “çocuk” bir varlığı karşılar, “-lar” yalnız çokluk ekidir; C “sokak” isim köküdür, “sokağa” biçimindeki ses değişimi kökü fiile çevirmez; D “el” bir organdır, “elmek” anlamsızdır.Kaynak: Şekil bilgisi · Kök: isim kökü, fiil kökü

?Soru 7

“Gece yarısı sokak ıssız, lambalar ışıksız; yalnız bir kedicik kaldırımda uyuyordu.”

Bu cümledeki eklerin anlama katkısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. “Kedi-cik” sözcüğündeki küçültme eki sevgi ve şefkat taşır; “ışık-sız” sözcüğündeki ek yokluğu, yani karanlığı bildirir ve sokağın ıssızlığını güçlendirir. A “-sız” ekinin yokluk anlamını tersine çeviriyor; B “-da” bulunma hâli çekim ekidir, yeni sözcük türetmez; D “-cik” bir yapım ekidir, sözcük türemiştir.Kaynak: Şekil bilgisi · Şekil bilgisi şiirde ve metinde

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yalnız çekim eki almıştır?

✓ D. “Dal-lar-dan” sözcüğünde “-lar” çokluk, “-dan” ayrılma hâli ekidir; ikisi de çekim ekidir ve anlam yine “dal”dır. A “yaz-ar” yazan kişiyi bildiren yeni bir sözcüktür, “-ar” burada yapım ekidir; B “-lük” gözden yeni bir eşya türetir; C “çiçek-çi” yapım ekiyle yeni bir sözcüktür, yalnız “-ler” çekimdir.Kaynak: Şekil bilgisi · Yapım eki, çekim eki, gövde

?Soru 9

Gurbet elde akşam olur, yanar fener,
Hasret akar annemin gözlerinden;
Her gece aynı yıldız gökte döner,
Bir dua kalır dilimde sözlerinden.

Örnek metin

Bu dörtlüğün kafiye düzeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “fener / döner” birinci ve üçüncü dizede, “gözlerinden / sözlerinden” ikinci ve dördüncü dizede kafiyelidir; dizeler birer atlayarak kafiyelendiği için düzen abab'dir. A kafiyeli dizelerin art arda geldiğini sanıyor; C dış ve iç dizeleri eşleştiriyor; D üçüncü dizeyi serbest sayıyor, oysa “döner” birinci dizeyle kafiyelidir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Kafiye düzeni

?Soru 10

Kadın pazarın en ucundaki tezgâha geldi. Domatesleri tek tek eline alıp bıraktı. Satıcı bir şey söyledi, kadın gülümsedi. Fileye üç domates koyup parayı uzattı ve kalabalığa karıştı.

Bu parçanın anlatıcısı ve bakış açısı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Anlatıcı kadının ve satıcının ne düşündüğünü söylemez, satıcının sözünü bile bilmez; yalnız davranışları aktarır. A 3. kişi anlatımı “her şeyi bilmek” sanıyor; B parçada “ben” diyen bir anlatıcı yok; C kurmaca bir metindeki anlatıcıyı yazarla karıştırıyor.Kaynak: Hikâyenin yapı unsurları · Anlatıcı ve üç bakış açısı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →