Gezi yazısı: okuru yanına alıp yola çıkmak
MEB 9. sınıf · 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaŞiirde kafiye bulurken kök ve ekler nasıl ayrılır, eklerin anlama katkısı nedir?Bağlantılı konudan (Şekil bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Şekil bilgisi metinde iki işe yarar. Şiirde dize sonundaki sözcükleri kök ve eklerine ayırınca aynı görevli ekler redifi, köklerdeki ortak sesler kafiyeyi verir. Metinde ise eklerin görevini fark etmek anlamı inceltir: “-cık” küçültme ve sevgi, “-sız” yokluk, “-lık” bir durumu ya da yeri bildirebilir.
Şekil bilgisi şiirde ve metinde
✎Konu anlatımı
Gezi yazısı nedir, özellikleri nelerdir, ilk seyahatname hangisidir?
Kısa cevap: Gezi yazısı (seyahatname), yazarın gittiği yerlerin doğasını, tarihini, insanlarını ve kültürünü kendi gözlem ve izlenimleriyle anlattığı yazıdır. Hem bilgi veren tarihî-coğrafi bir belge hem de üslubuyla edebî bir metindir. Türk edebiyatında ilk seyahatname Seydi Ali Reis'in Mir'atü'l-Memalik'i, en tanınmışı Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir.Tatilde bir arkadaşın gittiği şehri anlatırken “Oraya mutlaka gitmelisin!” diye bitirir. İyi bir gezi yazısı da okurda tam bu isteği uyandırır.
Gezi yazısı ne anlatır?
İnsan görmediği yerleri ve oralarda yaşayanları hep merak etmiştir. Gezi yazısı bu merakı giderir. Yazar gezdiği yerin coğrafyasını, tarihî yapılarını, insanlarını, yemeklerini ve geleneklerini anlatır. Ama bunu bir ansiklopedi gibi yapmaz; gördüklerini kendi gözüyle, duygularını da katarak aktarır. Okur yazıyı bitirdiğinde o yeri gezmiş gibi olur.
İki yüzü olan tür: belge ve edebiyat
Gezi yazısı yazıldığı dönemdeki bir yerin sosyal, ekonomik ve kültürel durumunu kaydettiği için tarihî ve coğrafi bir belgedir. Yüzyıllar önce yazılmış bir seyahatname, bugün bir şehrin o günkü çarşısını, giyimini, yemeğini öğrenmemizi sağlar. Öte yandan yazar içten ve özgün bir dil kullandığı için metin edebî bir değer de kazanır.
Öznellik ve nesnellik birlikte
Deneme ve mülakat sayfasında öznel ve nesnel yargıyı birbirinden ayırmıştık. Gezi yazısında ikisi bir aradadır. “Kale, şehrin en yüksek tepesindedir” nesnel bir bilgidir. “Kalenin burçlarından bakınca insan kendini bulutların üstünde sanıyor” ise öznel bir izlenimdir. Gezi yazısını değerli kılan, bilgiyle izlenimin dengesidir.
Şehre sabahın erken saatinde girdik. Taş evler yamaca basamak basamak dizilmiş, her biri bir öncekinin damına yaslanıyordu. Çarşıdaki bakırcıların çekiç sesi daha köprüyü geçerken kulağımıza geldi. Rehberimiz bu evlerin çoğunun iki yüz yıldan eski olduğunu söyledi. Öğleye doğru bir avluda ayran içerken anladım: bu şehri bir günde gezmek, bir kitabın yalnız kapağına bakmaktı.
Örnek metin
Gezi yazıları çoğu zaman bir plan içinde yazılır. Girişte yolculuk ve varış anlatılır. Gelişmede gezilen yerlerin özellikleri sıralanır. Sonuçta yazar genel izlenimini ve duygularını aktarır.
| Özellik | Örnek metinde |
|---|---|
| Gezilen yer tanıtılır | Taş evler, çarşı, köprü |
| Nesnel bilgi verilir | “iki yüz yıldan eski” |
| Öznel izlenim katılır | “bir kitabın yalnız kapağına bakmaktı” |
| Okurda görme isteği uyandırılır | Şehrin bir günde bitmeyeceği vurgusu |
Nasıl sorulurBir metin parçası verilir; türünün gezi yazısı olduğunu gerekçeleriyle göstermen ya da parçadaki nesnel bilgiyle öznel izlenimi ayırman istenir.
TuzakBir yerden söz eden her metni gezi yazısı saymak; amaç o yeri tanıtmak değilse metin anı ya da hikâye olabilir.
Tam puan için“yer tanıtılıyor”, “gözleme dayanıyor”, “izlenim katılıyor” özelliklerini metinden birer ifadeyle destekle.
▭Boşluk doldurma bilgi
Gezi yazısına eski edebiyatımızda denirdi. Bu türün Türk edebiyatındaki ilk örneği tarafından yazılan Mir'atü'l-Memalik'tir. En tanınmış örnek ise tarafından yazılmıştır.
?Soru çöz metin · öznel-nesnel
(I) Göl, deniz seviyesinden yaklaşık 1.650 metre yüksektedir. (II) Kıyıdaki köyde evlerin çoğu taştan yapılmış. (III) Gün batarken gölün yüzeyi, sanki biri gökyüzünü suya dökmüş gibi kızıla boyandı. (IV) Köyde her yıl ağustosta bir yayla şenliği düzenleniyor.
Bu gezi yazısı parçasında yazarın öznel izlenimini yansıtan cümle hangisidir?
Yazılı sorusuAşağıdaki parçanın gezi yazısı olduğunu iki özelliğiyle açıklayınız. Parçadan birer nesnel ve öznel cümle örneği veriniz. (10 puan)
Kervansaraya öğle sıcağında vardık. Selçuklular zamanında yapılan yapının taç kapısı, taşa işlenmiş geometrik süslerle kaplıydı. Avluda yolcuların hayvanlarını bağladığı halkalar hâlâ duvarda duruyor. Gölgede otururken o halkaların sesini, develerin sabırsız homurtusunu duyar gibi oldum. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Parça gezi yazısıdır, çünkü yazar gezip gördüğü bir yeri, Selçuklu kervansarayını tarihî ve mimari özellikleriyle tanıtmaktadır. Ayrıca anlatılanlar yazarın kendi gözlemine dayanır ve metne kişisel izlenimlerini katar. “Avluda yolcuların hayvanlarını bağladığı halkalar hâlâ duvarda duruyor.” cümlesi doğrulanabilir, nesnel bir gözlemdir. “Gölgede otururken o halkaların sesini, develerin sabırsız homurtusunu duyar gibi oldum.” cümlesi ise yazarın hayal gücüne dayanan öznel bir izlenimdir.
- Gezi yazısı olduğunu iki özellikle açıklamak (yer tanıtımı, gözlem ve izlenim) — 4 puan
- Doğru bir nesnel cümle örneği — 3 puan
- Doğru bir öznel cümle örneği — 3 puan