Deneme ve mülakat: ana düşünce, öznellik ve betimleyici paragraf

Deneme yazarın kendi kendine düşünmesidir, mülakat bir sanatçıyla karşılıklı konuşma. İki türü ayırmayı, metnin ana düşüncesini bulmayı ve yazılıdaki yazma sorusu için bir şiiri betimleyici paragrafa çevirmeyi öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1. TEMA · DENEME

Deneme: yazarın kendi kendine düşünmesi

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUlama nedir, ses olayları şiirin söyleyişine nasıl katkı sağlar?Bağlantılı konudan (Türkçenin ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ulama, ünsüzle biten bir kelimenin son sesinin, ünlüyle başlayan sonraki kelimenin ilk sesine okunuşta bağlanmasıdır: “kalk ayağa” → “kal-ka-ya-ğa”. Yazıda gösterilmez. Şiirde ulama dizeyi akıcı kılar, ünlü düşmesi ritmi korur; vurgu ve tonlama ise duyguyu sese taşır.

Ulama, vurgu ve şiirin söyleyişi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deneme nedir, özellikleri nelerdir, makaleden farkı ne?

Kısa cevap: Deneme, yazarın seçtiği herhangi bir konuda kesin bir sonuca varmadan kişisel görüşlerini, sanki kendisiyle konuşuyormuş gibi içten ve samimi bir dille anlattığı düzyazı türüdür. Türün öncüsü Fransız yazar Montaigne'dir. Denemede kanıtlama amacı yoktur; makaleden en önemli farkı budur.

Otobüs camından yağmuru izlerken aklından geçenleri bir deftere yazdığını düşün: “İnsan neden yağmurda daha çok düşünür?” Cevabı bulmak zorunda değilsin; sadece düşünüyorsun. Deneme tam olarak bu yazıdır.

Denemenin özellikleri

Deneme, yazarın sanat, edebiyat, doğa, yaşam, insan ilişkileri gibi akla gelebilecek her konuda kendi düşüncelerini anlattığı bir yazı türüdür. Yazar okuru ikna etmeye çalışmaz; düşüncesini paylaşır, okuru da düşünmeye davet eder. Bu yüzden denemede kesin yargılar az, “bana öyle geliyor ki”, “belki de” gibi sözler çoktur.

Deneme yazarı gözlemlerinden, okuduklarından ve yaşadıklarından yararlanır. Anlatımı içtendir, yapmacık değildir; okur bir dostuyla sohbet ediyormuş gibi hisseder. Deneme öğretici bir metindir ama kişisel ve öznel olduğu için edebî bir tat da taşır. Kesin bir plana bağlı değildir; düşünce bir çağrışımla başka bir düşünceye geçebilir.

Türün tarihçesi

Denemeyi bir tür olarak ortaya koyan, 16. yüzyılda yaşamış Fransız yazar Montaigne'dir. Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salâh Birsel ve Şevket Rado denemenin tanınmış temsilcileri arasındadır. Yazılıda yazar adlarından çok türün özelliklerini bilmen beklenir.

Deneme ile makale nasıl ayrılır?
ÖlçütDenemeMakale
AmaçDüşünceyi paylaşmakBir görüşü kanıtlamak
KanıtGerekmez; kişisel gözlem yeterBilgi, belge, örnek zorunlu
AnlatımSamimi, “kendi kendine konuşma”Ciddi, düzenli, nesnel ağırlıklı
SonuçKesin sonuca varmayabilirAçık bir sonuca bağlanır

Eski fotoğraflara bakmayı severim. Ama bazen düşünürüm: fotoğraf o anı mı saklıyor, yoksa bizim o ana dair unuttuklarımızı mı? Belki de bir fotoğraf, hatırladıklarımızdan çok, artık hatırlamadıklarımızın kanıtıdır. Bilmiyorum; yalnızca albümü kapatırken içimde bir eksiklik kalıyor.

Örnek metin

Bu parçada yazar fotoğraf ve hatıra üzerine düşünür; bir kanıt getirmez, kesin bir sonuca da varmaz. “Belki de”, “bilmiyorum” gibi sözler ve içten anlatım parçanın bir denemeden alındığını gösterir.

Akılda kalsın: Deneme = kişisel düşünce + samimi anlatım + kesin sonuç yok + kanıtlama yok. Öncüsü Montaigne. Makale kanıtlar, deneme paylaşır.
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir paragraf verilir; metnin deneme türünden olduğunu metinden kanıt göstererek açıklamanız ya da denemeyi makaleyle karşılaştırmanız istenir.

TuzakKonusu ciddi diye metni makale saymak; tür konuya göre değil, kanıtlama amacına ve anlatıma göre belirlenir.

Tam puan içinEn az iki özelliği metindeki bir ifadeyle eşleştirerek yazın.

⇄Özelliği türüyle eşleştir tür

?Soru çöz tür

Yukarıdaki fotoğraf parçasının deneme türünden olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. “Belki de”, “bilmiyorum” sözleri ve samimi anlatım, kanıtlamadan düşünce paylaşan deneme türünü gösterir. A türü konuya bağlıyor, her konuda deneme yazılabilir; B parçada hiçbir veri yok, bu makalenin özelliğidir; D olay örgüsü hikâyenin özelliğidir, parçada olay anlatılmıyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki parçanın deneme türünden olduğunu iki özelliğini metinden kanıt göstererek açıklayınız. (10 puan)

İnsan neden yağmur yağarken daha çok düşünür? Belki camdaki damlalar bize zamanın akışını hatırlatıyordur. Ben her yağmurda çocukluğumun mahallesini düşünürüm; ama bunun nedenini hâlâ bilemiyorum. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parçada yazar, yağmurun insanı neden düşündürdüğü üzerine kişisel görüşlerini paylaşıyor; “Ben her yağmurda çocukluğumun mahallesini düşünürüm” cümlesi anlatımın içten ve öznel olduğunu gösteriyor. Ayrıca yazar kesin bir sonuca varmıyor ve düşüncesini kanıtlamaya çalışmıyor; “belki”, “hâlâ bilemiyorum” sözleri bunun kanıtıdır. Bu özellikler metnin deneme türünden olduğunu gösterir.

  • Kişisel ve içten anlatımı metinden kanıtla göstermek — 5 puan
  • Kesin sonuca varmama / kanıtlamama özelliğini metinden kanıtla göstermek — 5 puan

Deneme türü

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · METNİ ANLAMA

Ana düşünce ve yardımcı düşünceler

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeneme nedir, özellikleri nelerdir, makaleden farkı ne?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Deneme, yazarın seçtiği herhangi bir konuda kesin bir sonuca varmadan kişisel görüşlerini, sanki kendisiyle konuşuyormuş gibi içten ve samimi bir dille anlattığı düzyazı türüdür. Türün öncüsü Fransız yazar Montaigne'dir. Denemede kanıtlama amacı yoktur; makaleden en önemli farkı budur.

Deneme türü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir metnin ana düşüncesi ve yardımcı düşünceleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Ana düşünce (ana fikir), yazarın metinle okura asıl vermek istediği mesajdır; metnin bütününü kapsar ve genellikle tek bir cümleyle söylenebilir. Yardımcı düşünceler ise ana düşünceyi açıklayan, destekleyen, örnekleyen ara düşüncelerdir. Konu “neyi anlatıyor?”, ana düşünce “ne söylemek istiyor?” sorusunun cevabıdır.

Bir arkadaşın sana yarım saat boyunca hafta sonu gittiği köyü anlatsa, sen ona “Yani köyde kendini çok huzurlu hissetmişsin.” dersin. Uzun anlatıyı tek cümleye indirdin; işte ana düşünceyi buldun.

Konu ile ana düşünceyi karıştırma

Her metnin bir konusu vardır: metnin üzerinde durduğu şey. Konu çoğu zaman bir iki kelimeyle söylenir: “kitap okumak”, “şehir hayatı”, “dostluk”. Ana düşünce ise yazarın bu konu hakkında okura iletmek istediği yargıdır: “Kitap okumak insanın dünyasını genişletir.” Konu bir başlık gibidir, ana düşünce bir cümledir. Aynı konuda iki yazar birbirinin tam tersi ana düşünceyi savunabilir.

Yardımcı düşünceler ana düşünceyi taşır

Yazar ana düşüncesini tek başına söylemekle yetinmez; onu açıklar, örneklerle destekler, nedenlerini sıralar. Bu ara düşüncelere yardımcı düşünce denir. Bir binanın ana kolonu ana düşünceyse yardımcı düşünceler onu ayakta tutan kirişlerdir. Yardımcı düşünceler metnin farklı yerlerine dağılır; her biri ana düşünceye bir gerekçe ya da örnek ekler.

Konu bir başlık, ana düşünce bir yargı, yardımcı düşünceler o yargının dayanaklarıdır.Görsel: Sınav Defteri

Ana düşünceyi bulmanın yolu

Metni okuduktan sonra kendine “Yazar bana ne öğütlüyor, neyi düşündürmek istiyor?” diye sor. Cevabın metnin tamamını kapsamalı, yalnızca bir paragrafı değil. Ana düşünce çoğu zaman metnin başında ya da sonunda açıkça söylenir; bazen de hiç söylenmez ve okur onu metnin bütününden çıkarır. Bulduğun cümle bir örneği anlatıyorsa yardımcı düşüncedir; bütün örnekleri kapsıyorsa ana düşüncedir.

Akılda kalsın: Konu = neyi? (birkaç kelime). Ana düşünce = ne söylüyor? (bütünü kapsayan tek yargı). Yardımcı düşünce = ana düşünceyi destekleyen açıklama, neden, örnek.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir deneme ya da makale parçası verilir; metnin konusunu, ana düşüncesini ve iki yardımcı düşüncesini yazmanız istenir.

TuzakKonuyu ana düşünce diye yazmak (“dostluk”) ya da bir örneği ana düşünce sanmak.

Tam puan içinAna düşünceyi yargı bildiren tam bir cümleyle yazın; yardımcı düşüncelerin her birinin ana düşünceyi nasıl desteklediğini gösterin.

⇄İfadeyi görevine göre eşleştir düşünce yapısı

?Soru çöz ana düşünce

Dedem okuma yazmayı kırk yaşında öğrendi. Önce torunlarının ders kitaplarını hecelerdi, sonra gazeteyi baştan sona okumaya başladı. Bugün seksen yaşında, her sabah bir şiir ezberliyor. Ona bakınca öğrenmenin bir yaşı olmadığını anlıyorum.

Örnek metin

Bu parçanın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Dedenin hikâyesindeki bütün ayrıntılar “öğrenmenin yaşı yoktur” yargısını destekliyor; son cümle bunu açıkça söylüyor. B bir yardımcı düşünceyi, metindeki örneği ana düşünce sanıyor; C ve D metinde geçen ayrıntılardan metnin söylemediği genel yargılar türetiyor.
Yazılı sorusuYukarıdaki “Dedem okuma yazmayı kırk yaşında öğrendi.” diye başlayan parçanın konusunu, ana düşüncesini ve bir yardımcı düşüncesini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parçanın konusu, ileri yaşta öğrenmektir. Ana düşüncesi: Öğrenmenin yaşı yoktur; insan her yaşta yeni bir şey öğrenebilir. Yardımcı düşüncesi: Dede kırk yaşında okuma yazmayı öğrenmiş, seksen yaşında hâlâ her sabah şiir ezberlemektedir; bu örnek ana düşünceyi destekler.

  • Konuyu birkaç kelimeyle doğru yazmak — 3 puan
  • Ana düşünceyi yargı bildiren bir cümleyle yazmak — 4 puan
  • Ana düşünceyi destekleyen bir yardımcı düşünce yazmak — 3 puan

Ana düşünce, yardımcı düşünce

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · MÜLAKAT

Mülakat: bir sanatçıyla soru-cevaplı konuşma

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir metnin ana düşüncesi ve yardımcı düşünceleri nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ana düşünce (ana fikir), yazarın metinle okura asıl vermek istediği mesajdır; metnin bütününü kapsar ve genellikle tek bir cümleyle söylenebilir. Yardımcı düşünceler ise ana düşünceyi açıklayan, destekleyen, örnekleyen ara düşüncelerdir. Konu “neyi anlatıyor?”, ana düşünce “ne söylemek istiyor?” sorusunun cevabıdır.

Ana düşünce, yardımcı düşünce

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mülakat nedir, nasıl yapılır ve yazıya geçirilir?

Kısa cevap: Mülakat, alanında tanınmış bir kişiyi tanıtmak ve onun belirli konulardaki görüşlerini öğrenmek amacıyla, önceden zamanı belirlenmiş soru-cevaplı bir konuşmadır. Görüşmeci kişi hakkında önceden araştırma yapar, sorularını hazırlar, yansız davranır ve aldığı cevapları değiştirmeden okura aktarır.

Okul dergisi için sevdiğin bir yazarla konuşma fırsatı buldun. Kayıt cihazını açtın, sorularını sıraladın. Yazar konuştukça senin görevin onu doğru dinlemek ve sözlerini çarpıtmadan yazmak.

Mülakat nedir?

Mülakat, sanat, bilim, spor gibi bir alanda tanınmış bir kişiyle yapılan, soru-cevap biçiminde ilerleyen ve zamanı önceden belirlenen bir görüşmedir. Amaç, o kişiyi okura tanıtmak ve önemli konulardaki düşüncelerini öğrenmektir. Mülakat gazetede, dergide yazılı olarak, televizyonda ya da internette görüntülü olarak yayımlanabilir. Görüntülü mülakat ses, görüntü ve yazıyı bir arada kullandığı için birden çok duyuya seslenir; bu tür metinlere çok modlu metin denir.

İyi bir görüşmeci ne yapar?

Görüşmeci, konuşacağı kişiyi önceden araştırır, eserlerini ve çalışmalarını tanır. Sorularını okurun merak edeceği biçimde hazırlar; sıkıcı, gereksiz ya da konuyu dağıtan sorulardan kaçınır. Görüşme sırasında konuşanın sözünü kesmez, kendi görüşünü öne çıkarmaz, yansız davranır. En önemlisi, aldığı cevapları değiştirmeden aktarır; görüşleri saptırmak bu türün en büyük hatasıdır.

Mülakatın değeri doğruluğundadır: sorular hazırlanır, cevaplar değiştirilmez.Görsel: Sınav Defteri

Mülakat metninin yapısı

Yazıya geçirilen bir mülakat önce kısa bir girişle başlar: konuşulan kişinin mesleği, ilgi alanları ve eserleri, görüşmenin amacı ve yeri tanıtılır. Ardından kişinin çeşitli konulardaki görüşleri soru-cevap düzeninde ya da görüşmecinin seçtiği bir plana göre aktarılır. Görüşmeci önemli bulduğu yerleri öne çıkarabilir; ama içeriği değiştiremez. Mülakatta günlük konuşma dilinin sıcaklığı ile sanatçının edebî söyleyişi çoğu zaman bir arada görülür.

Akılda kalsın: Mülakat = tanınmış kişi + önceden belirlenmiş zaman + soru-cevap. Görüşmeci: araştırır, soru hazırlar, sözü kesmez, yansızdır, cevapları değiştirmez.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir mülakattan kısa bir bölüm verilir; metnin türünü ve özelliklerini belirlemeniz, görüşmecinin uyması gereken kuralları yazmanız ya da konuşmacının sanat anlayışına dair çıkarım yapmanız istenir.

TuzakMülakatı herhangi bir sohbet sanmak; zamanının önceden belirlenmesi ve tanınmış bir kişiyle yapılması türün ayırt edici yönüdür.

Tam puan içinTür özelliğini metindeki bir soru ya da cevapla destekleyin.

↕Mülakatın aşamalarını sırala

  1. Görüşmeyi yapıp cevapları kaydet
  2. Konuşacağın kişiyi ve eserlerini araştır
  3. Görüşleri değiştirmeden soru-cevap düzeninde aktar
  4. Okurun merak edeceği soruları hazırla
  5. Girişte kişiyi ve görüşmenin amacını tanıt

?Soru çöz tür kuralı

Okul dergisi için bir ressamla mülakat yapan Elif, ressamın “Renkleri değil, ışığı resmederim.” sözünü dergide “Ressam renklerin önemsiz olduğunu düşünüyor.” biçiminde yazmıştır.

Elif mülakatın hangi kuralına uymamıştır?

✓ D. Ressamın sözü “ışığı öne çıkarmak” anlamındayken Elif onu “renkler önemsiz” yargısına çevirmiş; görüşü saptırmış. A, B ve C metinde hiç söz edilmeyen aşamalara dair; Elif'in hatası hazırlıkta ya da görüşme sırasında değil, yazıya geçirmede.
Yazılı sorusuMülakatı herhangi bir sohbetten ayıran iki özelliği yazınız. Görüşmecinin mülakatı yazıya geçirirken uyması gereken bir kuralı nedeniyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Mülakat, alanında tanınmış bir kişiyle yapılır ve zamanı önceden belirlenmiştir; sohbet ise herhangi biriyle, plansız yapılabilir. Ayrıca mülakat önceden hazırlanmış sorularla soru-cevap düzeninde ilerler. Görüşmeci cevapları değiştirmeden aktarmalıdır; çünkü okur o kişinin gerçek görüşlerini öğrenmek ister, saptırılan bir görüş hem okuru yanıltır hem konuşmacıya haksızlık olur.

  • Mülakatın birinci ayırt edici özelliği — 3 puan
  • Mülakatın ikinci ayırt edici özelliği — 3 puan
  • Yazıya geçirme kuralını nedeniyle açıklamak — 4 puan

Mülakat

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · ANLATIM

Öznel ve nesnel yargı, düşünceyi geliştirme yolları

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMülakat nedir, nasıl yapılır ve yazıya geçirilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mülakat, alanında tanınmış bir kişiyi tanıtmak ve onun belirli konulardaki görüşlerini öğrenmek amacıyla, önceden zamanı belirlenmiş soru-cevaplı bir konuşmadır. Görüşmeci kişi hakkında önceden araştırma yapar, sorularını hazırlar, yansız davranır ve aldığı cevapları değiştirmeden okura aktarır.

Mülakat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düşünceyi geliştirme yolları nelerdir, öznel ve nesnel yargı nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Nesnel yargı kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen bir bilgidir; öznel yargı ise kişisel duygu ve beğeniye dayanır, tartışılabilir. Düşünceyi geliştirme yolları, yazarın görüşünü açıklamak ve desteklemek için kullandığı tekniklerdir: tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, benzetme, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma.

“Bu film iki saat sürüyor.” dersin, arkadaşın saatine bakar ve onaylar. “Bu film çok sıkıcı.” dersin, arkadaşın itiraz edebilir. İlki herkes için aynıdır, ikincisi yalnızca senin görüşündür.

Öznel ve nesnel yargı

Edebî dil ve imge sayfasında edebî metnin öznel, öğretici metnin nesnel olduğunu gördük. Bu ayrım cümle düzeyinde de yapılır. Nesnel yargı doğruluğu araştırılarak kanıtlanabilen yargıdır: “Mülakat soru-cevap biçiminde yapılır.” Öznel yargı ise kişinin duygusunu, beğenisini, yorumunu yansıtır: “Bu mülakat yılın en etkileyici konuşmasıydı.” Öznel yargılarda “güzel, sıkıcı, en iyi, bence” gibi değerlendirme bildiren sözler ipucudur.

Deneme ve mülakat gibi türlerde iki tür yargı bir arada bulunur. Bir sanatçı doğduğu şehri söylerken nesnel, sanat anlayışını anlatırken öznel konuşur. Yazılıda cümleleri bu yönden sınıflandırman ve gerekçesini yazman istenebilir.

Düşünceyi geliştirme yolları

Yazar, ana düşüncesini okura kabul ettirmek ya da daha iyi anlatmak için çeşitli teknikler kullanır. Bunlara düşünceyi geliştirme yolları denir. Aynı düşünce farklı yollarla desteklenebilir; tablo, her yolu “okumak” konusu üzerinden gösteriyor.

Düşünceyi geliştirme yolları: aynı konu, altı yol
YolNe yapar?Örnek cümle (kendi örneğimiz)
TanımlamaBir kavramın ne olduğunu söylerOkuma, yazılı işaretlerden anlam çıkarma işidir.
ÖrneklendirmeDüşünceyi somut bir örnekle açıklarÖrneğin her gün yirmi sayfa okuyan biri, yılda yaklaşık yirmi kitap bitirir.
Karşılaştırmaİki şeyin benzer ve farklı yönlerini gösterirFilm olayı hazır sunar; kitap ise okurun hayal kurmasına izin verir.
BenzetmeBir şeyi başka bir şeye benzeterek açıklarKitap, insanı hiç gitmediği yerlere götüren bir pencere gibidir.
Tanık göstermeTanınmış birinin sözünü kanıt olarak getirirBir yazarın dediği gibi: “Okumak, başkalarının gözüyle görmektir.”
Sayısal veriRakam ve istatistikle desteklerBir araştırmaya göre öğrencilerin yüzde altmışı haftada bir kitaptan az okuyor.

Dikkat: düşünceyi geliştirme yolu olarak benzetme, bir şeyi daha anlaşılır kılmak için yapılır ve öğretici metinlerde de kullanılır. Söz sanatları sayfasında gördüğümüz teşbih ise sözü süslemek ve etkilemek amacı taşır. İkisinin yapısı aynıdır, kullanım amacı farklıdır.

Akılda kalsın: Nesnel = kanıtlanır; öznel = tartışılır. Altı yol: tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, benzetme, tanık gösterme, sayısal veri. İpucu sözler: “… demektir” (tanım), “örneğin” (örnek), “oysa, ise” (karşılaştırma), “gibi” (benzetme), tırnak içinde ünlü söz (tanık).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir mülakattan ya da denemeden cümleler verilir; her cümlenin öznel mi nesnel mi olduğunu ve hangi düşünceyi geliştirme yolunun kullanıldığını yazmanız istenir.

Tuzak“örneğin” sözcüğü geçmeyen bir örneklemeyi atlamak ya da gerçek bir kişinin adı geçen her cümleyi tanık gösterme sanmak; tanık göstermede kişinin sözü kanıt olarak kullanılır.

Tam puan içinYolun adını ve cümledeki ipucunu birlikte yazın.

⇄Cümleyi düşünceyi geliştirme yoluyla eşleştir anlatım yolu

?Soru çöz öznel-nesnel

Bir mülakattan alınan cümleler:
I. Yazar ilk romanını 1998 yılında yayımladı.
II. Bence edebiyat, insanın kendine yazdığı en uzun mektuptur.
III. Romanları on iki dile çevrildi.
IV. Çocukluğumun geçtiği o mahalle, dünyanın en güzel yeriydi.

Bu cümlelerden hangileri özneldir?

✓ B. II “bence” sözüyle kişisel bir yorum, IV “dünyanın en güzel yeri” değerlendirmesiyle bir beğeni bildirir; ikisi de kanıtlanamaz. A tam tersini seçiyor, I ve III tarih ve sayıyla doğrulanabilen nesnel bilgilerdir; C nesnel I'i öznel sanıyor; D IV'teki değerlendirme sözünü gözden kaçırıyor.
Yazılı sorusu“Okumak, insanın zihnini besleyen bir sofra gibidir; nitekim bir araştırmaya göre düzenli okuyanların kelime hazinesi okumayanlarınkinin iki katıdır.” cümlesinde kullanılan iki düşünceyi geliştirme yolunu belirleyiniz ve cümlenin öznel ya da nesnel bölümlerini gösteriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Cümlede iki düşünceyi geliştirme yolu vardır. “Zihni besleyen bir sofra gibidir” bölümünde okumak bir sofraya benzetilmiştir; bu benzetmedir. “Bir araştırmaya göre … iki katıdır” bölümünde ise sayısal veriden yararlanılmıştır. Benzetme bölümü kişisel bir yorum olduğu için öznel; araştırmaya dayanan ve kanıtlanabilen bölüm ise nesneldir.

  • Benzetmeyi ipucuyla belirlemek — 3 puan
  • Sayısal veriyi ipucuyla belirlemek — 3 puan
  • Öznel ve nesnel bölümleri doğru göstermek — 4 puan

Öznel-nesnel, düşünceyi geliştirme

Cevabın nasıldı?
1. TEMA · YAZMA

Şiirden betimleyici paragrafa: yazma sorusunun adımları

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDüşünceyi geliştirme yolları nelerdir, öznel ve nesnel yargı nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nesnel yargı kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen bir bilgidir; öznel yargı ise kişisel duygu ve beğeniye dayanır, tartışılabilir. Düşünceyi geliştirme yolları, yazarın görüşünü açıklamak ve desteklemek için kullandığı tekniklerdir: tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, benzetme, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma.

Öznel-nesnel, düşünceyi geliştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir şiir betimleyici paragrafa nasıl dönüştürülür, yazılıda nasıl puanlanır?

Kısa cevap: Bir şiiri betimleyici paragrafa dönüştürmek için önce şiirin ana duygusunu ve imgelerini bulursun, sonra dizeleri düzyazıya çevirip duyulara seslenen niteleyici sözcüklerle zenginleştirirsin. Paragrafın bir giriş cümlesi, betimleme cümleleri ve duyguyu toparlayan bir sonu olmalı; yazım ve noktalama da puanlanır.

Bir türküde “dağların başı dumanlı” dendiğinde gözünün önünde bir görüntü belirir. Şimdi bu görüntüyü hiç dize kullanmadan, bir paragrafla bir arkadaşına anlatman gerekiyor. Yazılıdaki yazma sorusu tam olarak budur.

Betimleyici anlatım nedir?

Betimleme (tasvir), bir varlığı, yeri ya da durumu okurun gözünde canlandıracak biçimde anlatmaktır. Betimleyici paragraf renkleri, sesleri, kokuları, dokuları anlatır; “nasıl?” sorusuna cevap verir. Bunu yaparken niteleyici sözcükler (sıfatlar ve benzetmeler) kullanırsın: “eski”, “buğulu”, “ince bir rüzgâr gibi”. Betimleme, Edebî dil ve imge sayfasında gördüğümüz imgeleri düzyazıya taşımanın en iyi yoludur.

Dört adımda dönüştürme

Önce şiiri dikkatle oku ve ana duygusunu bir kelimeyle yaz: hüzün, özlem, coşku. İkinci adımda şiirdeki imgeleri ve görüntüleri listele. Üçüncü adımda dizeleri sırasıyla düzyazıya çevir; ama yalnızca çevirmekle kalma, her görüntüyü bir duyuyla genişlet. Son adımda paragrafı bir giriş cümlesiyle aç, betimleme cümleleriyle geliştir ve ana duyguyu toparlayan bir cümleyle bitir.

Köy yolunda akşam, ağır ağır iner,
Bacalardan ince bir duman yükselir;
Çeşme başında eski bir taş bekler,
Annem kapıda, sesi yola dökülür.

Örnek metin

Bu dörtlüğün ana duygusu özlem ve huzurdur. Aşağıda aynı dörtlüğün betimleyici paragrafa dönüştürülmüş hâlini görüyorsun:

Köy yolunda akşam, acele etmeyen bir misafir gibi yavaş yavaş iniyordu. Kiremit damların üzerinden süzülen ince, mavimsi duman, soğuk havada odun kokusunu taşıyordu. Yol ağzındaki çeşmenin yosun tutmuş taşı, yılların yorgunluğuyla sessizce bekliyordu. Ve annem, eşikte durmuş, adımı seslendiğinde o tanıdık ses bütün yolu bir sıcaklıkla dolduruyordu. O akşam köyüm, içimdeki özlemin ta kendisiydi.

Örnek paragraf
Paragrafın puanı yalnızca güzel cümlelerden değil, duyguya sadakatten ve kurallardan da gelir.Görsel: Sınav Defteri

Cümleleri birbirine bağlamak

İyi bir paragrafta cümleler birbirine bağlanır. “Ve, ama, çünkü, sonra, o akşam” gibi bağlayıcılar ve önceki bir sözü yeniden anan “bu, o, orası” gibi gönderimler paragrafa akış kazandırır. Cümleleri birbirine bağlayan bu dil ögelerine bağdaşıklık ögeleri denir. Örnek paragraftaki “Ve annem…”, “O akşam…” sözleri bu görevi üstlenir. Yazdığın paragrafın yazım ve noktalamasını Yazım ve noktalama sayfasındaki kurallara göre gözden geçirmeyi unutma.

Akılda kalsın: Dört adım: ana duygu → imgeler → düzyazıya çevir ve duyularla genişlet → giriş-gelişme-sonuç. Puan: içerik + anlatım + yazım-noktalama. Şiirin duygusunu değiştirme.
Yazılıda

Nasıl sorulurKısa bir şiir ya da dörtlük verilir; bu şiiri ana duygusunu koruyarak betimleyici bir paragrafa dönüştürmeniz istenir.

TuzakDizeleri tek tek düzyazıya çevirip betimleme eklememek ya da şiirin hüzünlü duygusunu neşeli bir anlatıma çevirmek.

Tam puan içinDuyulara seslenen niteleyici sözcükler kullanın, cümleleri bağlayıcılarla bağlayın, ana duyguyu sonda toparlayın ve yazım-noktalama hatası bırakmayın.

▭Boşluk doldurma yazma

Şiiri paragrafa çevirmeden önce şiirin ana belirlersin. Bir yeri okurun gözünde canlandırarak anlatmaya denir. Cümleleri birbirine bağlayan “ve, ama, o akşam” gibi ögelere ögeleri denir.

DuygusunuBetimlemeBağdaşıklıkTanık göstermeÖlçüsünü

?Soru çöz yazma

Bir öğrenci “Kar yağdı, şehir sustu.” dizesini paragrafa dönüştürürken aşağıdaki cümlelerden birini yazmıştır. Hangisi betimleyici anlatıma en uygundur?

✓ C. Renk (sarı, beyaz), görüntü (süzülen taneler) ve benzetmelerle (pamuk gibi, yorgan) sahne okurun gözünde canlanıyor; dizenin “sessizlik” duygusu da korunuyor. A dizeyi yalnızca düzyazıya çeviriyor, betimleme eklemiyor; B öğretici bir bilgiye kayıyor; D şiirden kopup kişisel bir yargıya geçiyor.
Yazılı sorusuAşağıdaki dörtlüğü ana duygusunu koruyarak 4–6 cümlelik betimleyici bir paragrafa dönüştürünüz. (10 puan)

Sahilde son vapur, ışıkları yorgun,
Martılar susmuş, rüzgâr ayaz;
Bir bank, bir fener, bir de ben,
Deniz bu akşam ne kadar uzak. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Akşamın son vapuru, solgun ışıklarıyla iskeleden yorgun bir yolcu gibi ayrılıyordu. Gün boyu çığlık çığlığa dönen martılar artık susmuş, sahili yalnızca ayazın keskin, tuzlu soluğu dolduruyordu. Boş bir bankın yanında eski bir fener, titrek ışığıyla karanlığa direniyordu. Ben de onların arasında, montuma sarınmış, kıyıya vuran dalgaları dinliyordum. O akşam deniz, bir adım ötemde olduğu hâlde bana hiç olmadığı kadar uzak geldi.

  • Ana duyguyu (yalnızlık, hüzün) korumak — 3 puan
  • Niteleyici sözcükler ve duyulara seslenen betimleme — 4 puan
  • Cümleler arası bağlantı, yazım ve noktalama — 3 puan

Şiirden betimleyici paragrafa

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki kelimelerin hangisi sert ünsüzle bitmektedir?

✓ C. “Ağaç” kelimesi “fıstıkçı şahap” içindeki ç sesiyle biter. A z, B m, D l ile bitiyor; bu ünsüzlerin hepsi yumuşaktır. Kelimenin ilk sesine değil son sesine bakmak gerekir.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ünlüler ve ünsüzler

?Soru 2

Bir öğrenci “Edebiyat da resim gibi bir sanattır, ama ondan farklı olarak zihinde gerçekleşir.” diyor.

Öğrencinin bu yargısının dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Edebiyatçının boyası, taşı ya da aleti yoktur; malzemesi dildir ve eser okurun zihninde canlanır. A sözlü edebiyatı (türkü, destan) unutuyor; C edebî eserin farklı okurlarda farklı anlamlar uyandırdığını gözden kaçırıyor; D edebiyatın tarih, psikoloji ve sosyolojiden beslendiğini görmezden geliyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Edebiyat nedir, malzemesi ne?

?Soru 3

“Akşamleyin bahçede oturduk; komşumuz kitabını getirdi, hep beraber türküler söyledik.”

Bu cümledeki kelimelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. “Oturduk” kelimesindeki o, u, u ünlülerinin hepsi kalındır; kelime uyuma uyar, bu yüzden D yanlıştır. A doğru, tek biçimli -leyin eki uyumu bozar; B doğru, “kitap” Arapçadan alınmıştır; C doğru, ü-ü-e hepsi incedir.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ünlü uyumları

?Soru 4

I. metin: Erciyes, 3917 metre yüksekliğiyle İç Anadolu'nun en yüksek dağıdır ve sönmüş bir volkandır.
II. metin: Erciyes, kasabanın üstünde yaşlı bir bekçi gibi durur; karlı başını her sabah bize çevirir.

Bu metinlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. I. metin ölçülebilir bilgi verir; II. metin dağı bir bekçiye benzeterek gerçekliği yazarın duygusuyla yeniden kurar. B gerçek yer adını öğretici metnin ölçütü sanıyor; C II. metnin öznel söyleyişini nesnel sanıyor; D çok anlamlılığı öğretici metne yüklüyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · Kurmaca: edebî ve öğretici metin

?Soru 5

Aşağıdaki dizelerin hangisinde ulama yapılamaz?

✓ C. “Sevgi” ünlüyle biter; “umut”tan sonra ise virgül vardır ve “kardeşlik” ünsüzle başlar; dizede ulama koşulu oluşmaz. A'da “bir akşam”, B'de “gün ışığı”, D'de “sen ağlama” sözlerinde ünsüzden sonra ünlü gelir ve okunuşta bağlanır.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ulama, vurgu ve şiirin söyleyişi

?Soru 6

Sokakta yağmur, avucumda bir yaprak;
Dedemin bastonu kapıda bekler.

Örnek metin

Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Sokak + da → sokakta: ek sertleşmiş (benzeşme); avuç + um → avucum: ç, ünlüyle başlayan ek önünde c olmuş (yumuşama). A iki olayı karıştırıyor; C kapı ünlüyle bittiği için ses olayı yok; D “yaprak” ek almamış, hiçbir ses değişmemiş.Kaynak: Türkçenin ses bilgisi · Ünsüz benzeşmesi ve yumuşaması

?Soru 7

Yol bana dedi ki: “Yorulma, az kaldı.”
Ben güldüm, ama içimde bir kış vardı;
Binlerce yıl yürüdüm o gece,
Sabaha bir adım kaldı.

Örnek metin

Bu dörtlükte aşağıdaki sanatlardan hangisi yoktur?

✓ D. Dörtlükte geçmişteki bir olaya ya da ünlü bir kişiye gönderme yoktur, bu yüzden telmih bulunmaz. A var: yol konuşturuluyor; B var: gülmek ile içteki kış (hüzün) karşıtlığı; C var: bir gecede binlerce yıl yürümek gerçekte mümkün değildir.Kaynak: Söz sanatları · Teşhis, intak, mübalağa, tezat

?Soru 8

Gurbet, bir trenin son vagonunda
Pencereye yapışmış soğuk bir yüzdür;
Cebimde eski bir bilet, avucumda
Annemin verdiği kurumuş bir gül.

Örnek metin

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Soyut bir duygu olan gurbet, pencereye yapışmış soğuk bir yüz görüntüsüyle zihinde canlandırılıyor; bu bir imgedir. A görüntünün ta kendisini gözden kaçırıyor; B kurumuş gülün geride kalan sevgiyi ve zamanı simgelediğini atlıyor; D çağrışımın okurdan okura değiştiğini unutuyor.Kaynak: Edebî dil ve imge · İmge, sembol, çağrışım

?Soru 9

I. Gökyüzü bugün senin için ağladı da toprak yeşerdi.
II. Leylâ'yı arayan Mecnun gibi çöllere düştüm.
III. Bu ışık sabahın mı, yoksa senin yüzünün mü?

Bu dizelerde sırasıyla hangi sanatlar öne çıkmaktadır?

✓ B. I'de yağmur ve yeşermenin gerçek nedeni bir yana bırakılıp sevgiye bağlanmış (hüsnütalil); II'de Leylâ ile Mecnun hikâyesine gönderme var (telmih, teşbihle birlikte); III'te bilinen ışık bilinmiyormuş gibi sorulmuş (tecahülüarif). A ilk iki sanatı yer değiştiriyor; C birinci ve üçüncüyü karıştırıyor; D II'de karşıt kavram olmadığı hâlde tezat görüyor.Kaynak: Söz sanatları · Tecahülüarif, hüsnütalil, telmih

?Soru 10

“Sınavdan sonra sınıf, fırtınadan sonraki deniz kadar sessizdi.”

Bu cümledeki teşbihle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Zayıf olan sınıf, sessizliği daha güçlü taşıyan fırtına sonrası denize benzetiliyor; yön sessizlik, edat “kadar”. A benzeyen ile benzetileni ters çeviriyor; B “kadar” sözcüğünün de edat olduğunu gözden kaçırıyor; D benzetilenin bir parçasını ortak özellik sanıyor.Kaynak: Söz sanatları · Teşbih (benzetme)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →