Deneme: yazarın kendi kendine düşünmesi
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sözün İnceliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaUlama nedir, ses olayları şiirin söyleyişine nasıl katkı sağlar?Bağlantılı konudan (Türkçenin ses bilgisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ulama, ünsüzle biten bir kelimenin son sesinin, ünlüyle başlayan sonraki kelimenin ilk sesine okunuşta bağlanmasıdır: “kalk ayağa” → “kal-ka-ya-ğa”. Yazıda gösterilmez. Şiirde ulama dizeyi akıcı kılar, ünlü düşmesi ritmi korur; vurgu ve tonlama ise duyguyu sese taşır.
Ulama, vurgu ve şiirin söyleyişi
✎Konu anlatımı
Deneme nedir, özellikleri nelerdir, makaleden farkı ne?
Kısa cevap: Deneme, yazarın seçtiği herhangi bir konuda kesin bir sonuca varmadan kişisel görüşlerini, sanki kendisiyle konuşuyormuş gibi içten ve samimi bir dille anlattığı düzyazı türüdür. Türün öncüsü Fransız yazar Montaigne'dir. Denemede kanıtlama amacı yoktur; makaleden en önemli farkı budur.Otobüs camından yağmuru izlerken aklından geçenleri bir deftere yazdığını düşün: “İnsan neden yağmurda daha çok düşünür?” Cevabı bulmak zorunda değilsin; sadece düşünüyorsun. Deneme tam olarak bu yazıdır.
Denemenin özellikleri
Deneme, yazarın sanat, edebiyat, doğa, yaşam, insan ilişkileri gibi akla gelebilecek her konuda kendi düşüncelerini anlattığı bir yazı türüdür. Yazar okuru ikna etmeye çalışmaz; düşüncesini paylaşır, okuru da düşünmeye davet eder. Bu yüzden denemede kesin yargılar az, “bana öyle geliyor ki”, “belki de” gibi sözler çoktur.
Deneme yazarı gözlemlerinden, okuduklarından ve yaşadıklarından yararlanır. Anlatımı içtendir, yapmacık değildir; okur bir dostuyla sohbet ediyormuş gibi hisseder. Deneme öğretici bir metindir ama kişisel ve öznel olduğu için edebî bir tat da taşır. Kesin bir plana bağlı değildir; düşünce bir çağrışımla başka bir düşünceye geçebilir.
Türün tarihçesi
Denemeyi bir tür olarak ortaya koyan, 16. yüzyılda yaşamış Fransız yazar Montaigne'dir. Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salâh Birsel ve Şevket Rado denemenin tanınmış temsilcileri arasındadır. Yazılıda yazar adlarından çok türün özelliklerini bilmen beklenir.
| Ölçüt | Deneme | Makale |
|---|---|---|
| Amaç | Düşünceyi paylaşmak | Bir görüşü kanıtlamak |
| Kanıt | Gerekmez; kişisel gözlem yeter | Bilgi, belge, örnek zorunlu |
| Anlatım | Samimi, “kendi kendine konuşma” | Ciddi, düzenli, nesnel ağırlıklı |
| Sonuç | Kesin sonuca varmayabilir | Açık bir sonuca bağlanır |
Eski fotoğraflara bakmayı severim. Ama bazen düşünürüm: fotoğraf o anı mı saklıyor, yoksa bizim o ana dair unuttuklarımızı mı? Belki de bir fotoğraf, hatırladıklarımızdan çok, artık hatırlamadıklarımızın kanıtıdır. Bilmiyorum; yalnızca albümü kapatırken içimde bir eksiklik kalıyor.
Örnek metin
Bu parçada yazar fotoğraf ve hatıra üzerine düşünür; bir kanıt getirmez, kesin bir sonuca da varmaz. “Belki de”, “bilmiyorum” gibi sözler ve içten anlatım parçanın bir denemeden alındığını gösterir.
Nasıl sorulurKısa bir paragraf verilir; metnin deneme türünden olduğunu metinden kanıt göstererek açıklamanız ya da denemeyi makaleyle karşılaştırmanız istenir.
TuzakKonusu ciddi diye metni makale saymak; tür konuya göre değil, kanıtlama amacına ve anlatıma göre belirlenir.
Tam puan içinEn az iki özelliği metindeki bir ifadeyle eşleştirerek yazın.
⇄Özelliği türüyle eşleştir tür
?Soru çöz tür
Yukarıdaki fotoğraf parçasının deneme türünden olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuAşağıdaki parçanın deneme türünden olduğunu iki özelliğini metinden kanıt göstererek açıklayınız. (10 puan)
İnsan neden yağmur yağarken daha çok düşünür? Belki camdaki damlalar bize zamanın akışını hatırlatıyordur. Ben her yağmurda çocukluğumun mahallesini düşünürüm; ama bunun nedenini hâlâ bilemiyorum. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Parçada yazar, yağmurun insanı neden düşündürdüğü üzerine kişisel görüşlerini paylaşıyor; “Ben her yağmurda çocukluğumun mahallesini düşünürüm” cümlesi anlatımın içten ve öznel olduğunu gösteriyor. Ayrıca yazar kesin bir sonuca varmıyor ve düşüncesini kanıtlamaya çalışmıyor; “belki”, “hâlâ bilemiyorum” sözleri bunun kanıtıdır. Bu özellikler metnin deneme türünden olduğunu gösterir.
- Kişisel ve içten anlatımı metinden kanıtla göstermek — 5 puan
- Kesin sonuca varmama / kanıtlamama özelliğini metinden kanıtla göstermek — 5 puan