Roman: hikâyenin uzun ve geniş hâli
MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaEş, zıt ve yakın anlamlı sözcük nedir, deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Gezi yazısı ve belgesel). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı karşılar (kırmızı-al), zıt anlamlılar karşıt anlam taşır (ıssız-kalabalık), yakın anlamlılar ise birbirine benzer ama aynı olmayan anlam bildirir (yorgun-bitkin). Deyim, genellikle mecazlı ve kalıplaşmış söz grubudur (göz atmak); atasözü ise atalardan kalan, öğüt ya da yargı bildiren kalıplaşmış cümledir (Damlaya damlaya göl olur).
Söz varlığı: anlam ilişkileri, deyim
✎Konu anlatımı
Roman nedir, hikâyeden farkı nedir, ilk Türk romanı hangisidir?
Kısa cevap: Roman, insanı ve çevresini inceleyen, serüvenlerini anlatan, duygu ve düşüncelerini çözümleyen uzun ve anlatmaya bağlı edebî türdür. Hikâyeden farkı olay örgüsünün daha uzun, kişi ve mekân sayısının daha fazla, zamanın daha geniş olmasıdır. Batı'da ilk roman Don Kişot, Türk edebiyatında ilk roman Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ıdır.Bir hikâye bir akşamüstünü, bir roman ise bir ömrü anlatabilir. Kısa bir videoyla bütün bir diziyi karşılaştırmak gibi.
Hikâyeden romana
Hikâyenin yapı unsurları sayfasında olay örgüsünü, şahıs kadrosunu, mekânı ve zamanı tanımıştık. Romanda da aynı unsurlar vardır, ama ölçek büyür. Roman insanı ve çevresini inceler, kişilerin serüvenlerini anlatır, duygu ve düşüncelerini çözümler. Olayları gerçek olabilir ya da kurmaca olabilir; ama roman her durumda bir kurgu olarak yazılır.
| Ölçüt | Hikâye | Roman |
|---|---|---|
| Olay örgüsü | Kısa, çoğu zaman tek olay | Uzun, iç içe geçen olaylar |
| Kişi sayısı | Az | Çok; kişiler derinlemesine işlenir |
| Mekân | Az sayıda | Çok sayıda |
| Zaman | Kısa bir dilim | Aylar, yıllar, bazen bir ömür |
| Ortak yan | İkisi de anlatmaya bağlı, olay çevresinde gelişen edebî türdür | |
Romanın doğuşu
İnsanın kendini anlatmak için kullandığı ilk tür destandı. Destanı masal, efsane ve halk hikâyesi izledi; roman bu türlerden çok sonra doğdu. Batı'da romanın XVII. yüzyılın başında ortaya çıktığı ve ilk örneğin Cervantes'in Don Kişot'u olduğu kabul edilir.
Türk edebiyatında roman, Osmanlı'nın Batı'ya yöneldiği XIX. yüzyılın ikinci yarısında başladı. Önce çeviriler geldi: Yusuf Kâmil Paşa, Fénelon'un Telemak adlı romanını Türkçeye kazandırdı. Ardından ilk yerli romanlar yazıldı.
| İlk | Eser | Yazar |
|---|---|---|
| Batı'da ilk roman | Don Kişot | Cervantes |
| İlk çeviri roman | Telemak | Yusuf Kâmil Paşa (çeviren) |
| İlk Türk romanı | Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat | Şemsettin Sami |
| İlk edebî roman | İntibah | Namık Kemal |
| İlk tarihî roman | Cezmi | Namık Kemal |
Nasıl sorulurBir roman ve bir hikâye parçası ya da tanıtımı verilir; iki türü olay örgüsü, kişi, mekân ve zaman bakımından karşılaştırman istenir.
TuzakFarkı yalnız “roman uzundur” diye yazmak; uzunluğun nedenini (çok kişi, çok olay, geniş zaman) göstermek gerekir.
Tam puan içinEn az iki ölçütte farkı ve bir ortak yanı (anlatmaya bağlı tür olmak) yaz.
↕Kronolojik sıralama
- Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat yazılır
- Cezmi yayımlanır
- Don Kişot yazılır
- İntibah yayımlanır
- Telemak Türkçeye çevrilir
?Soru çöz tür · karşılaştırma
Bir eserde Ege'de bir zeytin köyünde başlayan olaylar, üç kuşak boyunca İstanbul'a ve Almanya'ya uzanır. Ailenin on iki üyesinin ayrı ayrı hayatları, yaşadıkları çatışmalar ve iç dünyaları ayrıntılı biçimde anlatılır.
Bu eserin roman olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?
Yazılı sorusuRoman ile hikâyeyi olay örgüsü, kişi ve zaman bakımından karşılaştırınız. İki türün ortak bir özelliğini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Hikâyede olay örgüsü kısadır ve çoğu zaman tek bir olaya dayanır; romanda ise iç içe geçen pek çok olayla uzun bir örgü kurulur. Hikâyede kişi sayısı azdır ve kişiler derinlemesine anlatılmaz; romanda çok sayıda kişi vardır ve iç dünyaları ayrıntılı çözümlenir. Hikâye kısa bir zaman dilimini, roman ise aylar, yıllar hatta bir ömrü kapsayabilir. İki tür de olay çevresinde gelişen, anlatmaya bağlı edebî türlerdir.
- Olay örgüsü bakımından farkı açıklamak — 3 puan
- Kişi bakımından farkı açıklamak — 3 puan
- Zaman bakımından farkı açıklamak — 2 puan
- Ortak bir özelliği yazmak — 2 puan