Roman ve tiyatro: roman türleri, anlatım teknikleri, sahne metni

Roman, hikâyenin uzun ve geniş hâlidir; tiyatro ise aynı olayı anlatmaz, sahnede gösterir. Roman türlerini, dokuz anlatım tekniğini ve roman ile tiyatro metninin yapı farkını öğreniyorsun.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜR · ROMAN

Roman: hikâyenin uzun ve geniş hâli

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEş, zıt ve yakın anlamlı sözcük nedir, deyim ile atasözü arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Gezi yazısı ve belgesel). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eş anlamlı sözcükler aynı anlamı karşılar (kırmızı-al), zıt anlamlılar karşıt anlam taşır (ıssız-kalabalık), yakın anlamlılar ise birbirine benzer ama aynı olmayan anlam bildirir (yorgun-bitkin). Deyim, genellikle mecazlı ve kalıplaşmış söz grubudur (göz atmak); atasözü ise atalardan kalan, öğüt ya da yargı bildiren kalıplaşmış cümledir (Damlaya damlaya göl olur).

Söz varlığı: anlam ilişkileri, deyim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Roman nedir, hikâyeden farkı nedir, ilk Türk romanı hangisidir?

Kısa cevap: Roman, insanı ve çevresini inceleyen, serüvenlerini anlatan, duygu ve düşüncelerini çözümleyen uzun ve anlatmaya bağlı edebî türdür. Hikâyeden farkı olay örgüsünün daha uzun, kişi ve mekân sayısının daha fazla, zamanın daha geniş olmasıdır. Batı'da ilk roman Don Kişot, Türk edebiyatında ilk roman Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ıdır.

Bir hikâye bir akşamüstünü, bir roman ise bir ömrü anlatabilir. Kısa bir videoyla bütün bir diziyi karşılaştırmak gibi.

Hikâyeden romana

Hikâyenin yapı unsurları sayfasında olay örgüsünü, şahıs kadrosunu, mekânı ve zamanı tanımıştık. Romanda da aynı unsurlar vardır, ama ölçek büyür. Roman insanı ve çevresini inceler, kişilerin serüvenlerini anlatır, duygu ve düşüncelerini çözümler. Olayları gerçek olabilir ya da kurmaca olabilir; ama roman her durumda bir kurgu olarak yazılır.

Hikâye ve roman
ÖlçütHikâyeRoman
Olay örgüsüKısa, çoğu zaman tek olayUzun, iç içe geçen olaylar
Kişi sayısıAzÇok; kişiler derinlemesine işlenir
MekânAz sayıdaÇok sayıda
ZamanKısa bir dilimAylar, yıllar, bazen bir ömür
Ortak yanİkisi de anlatmaya bağlı, olay çevresinde gelişen edebî türdür

Romanın doğuşu

İnsanın kendini anlatmak için kullandığı ilk tür destandı. Destanı masal, efsane ve halk hikâyesi izledi; roman bu türlerden çok sonra doğdu. Batı'da romanın XVII. yüzyılın başında ortaya çıktığı ve ilk örneğin Cervantes'in Don Kişot'u olduğu kabul edilir.

Türk edebiyatında roman, Osmanlı'nın Batı'ya yöneldiği XIX. yüzyılın ikinci yarısında başladı. Önce çeviriler geldi: Yusuf Kâmil Paşa, Fénelon'un Telemak adlı romanını Türkçeye kazandırdı. Ardından ilk yerli romanlar yazıldı.

Romanda ilkler
İlkEserYazar
Batı'da ilk romanDon KişotCervantes
İlk çeviri romanTelemakYusuf Kâmil Paşa (çeviren)
İlk Türk romanıTaaşşuk-ı Talat ve FitnatŞemsettin Sami
İlk edebî romanİntibahNamık Kemal
İlk tarihî romanCezmiNamık Kemal
Akılda kalsın: Roman = uzun örgü, çok kişi, çok mekân, uzun zaman. İlkler: Telemak (çeviri) → Taaşşuk (ilk roman) → İntibah (ilk edebî) → Cezmi (ilk tarihî).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir roman ve bir hikâye parçası ya da tanıtımı verilir; iki türü olay örgüsü, kişi, mekân ve zaman bakımından karşılaştırman istenir.

TuzakFarkı yalnız “roman uzundur” diye yazmak; uzunluğun nedenini (çok kişi, çok olay, geniş zaman) göstermek gerekir.

Tam puan içinEn az iki ölçütte farkı ve bir ortak yanı (anlatmaya bağlı tür olmak) yaz.

↕Kronolojik sıralama

  1. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat yazılır
  2. Cezmi yayımlanır
  3. Don Kişot yazılır
  4. İntibah yayımlanır
  5. Telemak Türkçeye çevrilir

?Soru çöz tür · karşılaştırma

Bir eserde Ege'de bir zeytin köyünde başlayan olaylar, üç kuşak boyunca İstanbul'a ve Almanya'ya uzanır. Ailenin on iki üyesinin ayrı ayrı hayatları, yaşadıkları çatışmalar ve iç dünyaları ayrıntılı biçimde anlatılır.

Bu eserin roman olduğunu gösteren en güçlü kanıt aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Üç kuşak, üç ayrı mekân ve on iki kişinin iç dünyası, hikâyenin dar çerçevesine sığmayan geniş bir örgü kurar; bu romanın ayırt edici özelliğidir. A ve C bir hikâyede de görülebilecek ayrıntılardır; D hikâye ile romanın ortak özelliğidir, ikisini ayırmaz.
Yazılı sorusuRoman ile hikâyeyi olay örgüsü, kişi ve zaman bakımından karşılaştırınız. İki türün ortak bir özelliğini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hikâyede olay örgüsü kısadır ve çoğu zaman tek bir olaya dayanır; romanda ise iç içe geçen pek çok olayla uzun bir örgü kurulur. Hikâyede kişi sayısı azdır ve kişiler derinlemesine anlatılmaz; romanda çok sayıda kişi vardır ve iç dünyaları ayrıntılı çözümlenir. Hikâye kısa bir zaman dilimini, roman ise aylar, yıllar hatta bir ömrü kapsayabilir. İki tür de olay çevresinde gelişen, anlatmaya bağlı edebî türlerdir.

  • Olay örgüsü bakımından farkı açıklamak — 3 puan
  • Kişi bakımından farkı açıklamak — 3 puan
  • Zaman bakımından farkı açıklamak — 2 puan
  • Ortak bir özelliği yazmak — 2 puan

Roman nedir, hikâyeden farkı

Cevabın nasıldı?
TÜR · KONUYA GÖRE

Roman türleri: konuya göre sekiz kapı

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman nedir, hikâyeden farkı nedir, ilk Türk romanı hangisidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Roman, insanı ve çevresini inceleyen, serüvenlerini anlatan, duygu ve düşüncelerini çözümleyen uzun ve anlatmaya bağlı edebî türdür. Hikâyeden farkı olay örgüsünün daha uzun, kişi ve mekân sayısının daha fazla, zamanın daha geniş olmasıdır. Batı'da ilk roman Don Kişot, Türk edebiyatında ilk roman Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ıdır.

Roman nedir, hikâyeden farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Roman türleri nelerdir, tarihî, sosyal, psikolojik roman nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Romanlar işledikleri konuya göre sınıflandırılır: tarihî (tarihî olay ve kişiler), macera (şaşırtıcı, sürükleyici olaylar), sosyal (bireyi etkileyen toplumsal olaylar), psikolojik (bireyin iç dünyası), otobiyografik (yazarın kendi hayatı), biyografik (ünlü birinin hayatı), fantastik (hayal gücü) ve egzotik (uzak, yabancı ülkeler) roman.

Bir kitapçının rafları da aslında bir sınıflandırmadır: tarih, macera, bilim kurgu. Edebiyat da romanları anlattıkları konuya göre gruplar.

Dışarıya bakan romanlar

Bazı romanlar dış dünyaya, olaylara ve topluma odaklanır. Tarihî romanlar geçmişteki olayları ya da kişileri anlatır; ama tarih kitabı değildir, tarihî olayları kurgulayarak yeniden yazar. Macera romanları günlük hayatta pek rastlanmayan şaşırtıcı ve sürükleyici olaylar sunar; okuru sayfa sayfa merakla ilerletir. Sosyal romanlar bireyi etkileyen toplumsal, kültürel ve siyasi olayları işler: göç, savaş, yoksulluk, değişen değerler. Egzotik romanlar uzak ve yabancı ülkeleri, oradaki hayatı anlatır.

İçeriye bakan romanlar

Bazı romanlar ise bireyin iç dünyasına yönelir. Psikolojik romanlar kişinin ruh hâlini, korkularını, çelişkilerini ve başkalarıyla ilişkisini çözümler; olaydan çok kişinin içinde olup biten önemlidir. Türk edebiyatında ilk psikolojik roman Mehmet Rauf'un Eylül'üdür.

Hayata bakan romanlar

Otobiyografik romanda yazar kendi hayatını roman biçiminde anlatır. Biyografik roman ise ünlü bir kişinin hayatını ya da hayatının bir bölümünü kurgulayarak işler. Fantastik roman gerçek dünyanın kurallarına bağlı kalmaz; hayal gücüne dayanan varlıklar ve dünyalar kurar.

Roman türleri ve ipuçları
TürNeyi anlatır?İpucu
TarihîTarihî olay ve kişilerGerçek bir savaş, padişah, dönem
MaceraŞaşırtıcı, sürükleyici olaylarKaçış, takip, hazine, tehlike
SosyalToplumsal, kültürel, siyasi olaylarGöç, yoksulluk, toplumsal değişim
PsikolojikBireyin iç dünyası, ruh hâliKararsızlık, vicdan, çatışan duygular
OtobiyografikYazarın kendi hayatıYazarla kahramanın hayatı örtüşür
BiyografikÜnlü bir kişinin hayatıBilinen bir şair, bilim insanı, kumandan
FantastikHayal gücüne dayanan dünyaBüyü, konuşan hayvan, başka evren
EgzotikUzak, yabancı ülkelerUzak bir ada, bilinmeyen bir kültür
Akılda kalsın: Türü bulmak için sor: Roman en çok neyi merak ettiriyor? Geçmişi → tarihî; toplumu → sosyal; insanın içini → psikolojik; bilinmeyen dünyayı → fantastik ya da egzotik.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir romanın kısa tanıtımı ya da arka kapak yazısı verilir; romanın türünü gerekçesiyle belirlemen istenir.

TuzakTarihî bir dönemde geçen her romanı tarihî roman saymak; konu bir kişinin iç çatışmasıysa roman psikolojik, toplumun değişimiyse sosyal olabilir.

Tam puan içinTürü, tanıtımdaki ağır basan konuyla ve bir ifadeyle gerekçelendir.

⇄Tanıtımı roman türüyle eşleştir tür

?Soru çöz metin · roman türü

“Roman, Kurtuluş Savaşı'nın en zor yılında, 1921 yazında geçiyor. Sakarya Meydan Muharebesi'ne giden bir topçu eri ve köyünde kalan ailesi aracılığıyla, savaşın cephede ve Anadolu köylerinde yarattığı yokluklar ve fedakârlıklar anlatılıyor.” (arka kapak yazısı)

Bu tanıtımı yapılan roman için en uygun tür aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Roman gerçek bir tarihî olayı, Sakarya Meydan Muharebesi'ni ve o dönemin hayatını kurgulayarak anlatıyor; bu tarihî romandır. A gerçek bir olayı hayal ürünü dünyayla karıştırıyor; B olaylar uzak ve yabancı bir ülkede değil Anadolu'da geçiyor; D yazarın kendi hayatını anlattığına dair hiçbir ipucu yok.
Yazılı sorusuAşağıdaki tanıtımı yapılan romanın türünü belirleyiniz. Görüşünüzü tanıtımdaki iki ifadeye dayanarak açıklayınız. (10 puan)

“Kemal, babasının ölümünden sonra ailenin dükkânını devralmak ile hep hayalini kurduğu müzik okuluna gitmek arasında sıkışır. Gecelerce uyuyamaz, kendini suçlar, verdiği her kararı bir sonraki gün bozar. Roman, onun içindeki bu iki sesin hesaplaşmasını anlatıyor.” (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Tanıtımı yapılan roman psikolojik bir romandır. “Gecelerce uyuyamaz, kendini suçlar, verdiği her kararı bir sonraki gün bozar” ifadesi, kahramanın ruh hâlini ve kararsızlığını ön plana çıkarır. “Onun içindeki bu iki sesin hesaplaşmasını anlatıyor” ifadesi ise romanın asıl konusunun dış olaylar değil, kahramanın iç dünyası olduğunu gösterir.

  • Türü doğru belirlemek — 2 puan
  • Birinci ifadeyi gerekçe olarak açıklamak — 4 puan
  • İkinci ifadeyi gerekçe olarak açıklamak — 4 puan

Roman türleri

Cevabın nasıldı?
ANLATIM TEKNİKLERİ · I

Anlatım teknikleri: anlatma, mektup, özetleme, geriye dönüş, diyalog

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRoman türleri nelerdir, tarihî, sosyal, psikolojik roman nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Romanlar işledikleri konuya göre sınıflandırılır: tarihî (tarihî olay ve kişiler), macera (şaşırtıcı, sürükleyici olaylar), sosyal (bireyi etkileyen toplumsal olaylar), psikolojik (bireyin iç dünyası), otobiyografik (yazarın kendi hayatı), biyografik (ünlü birinin hayatı), fantastik (hayal gücü) ve egzotik (uzak, yabancı ülkeler) roman.

Roman türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlatma, mektup, özetleme, geriye dönüş ve diyalog teknikleri nedir?

Kısa cevap: Anlatım teknikleri, olay çevresinde gelişen metinlerde olayı okura ulaştıran yollardır. Anlatma tekniğinde anlatıcı olayı doğrudan aktarır; mektup tekniğinde duygular mektupla sunulur; özetleme uzun bir süreyi birkaç cümleye sığdırır; geriye dönüş şimdiden geçmişe gider; diyalog kişileri karşılıklı konuşturur.

Bir film yönetmeni sahneyi bazen anlatıcının sesiyle, bazen bir mektubun okunmasıyla, bazen bir anıya dönerek kurar. Romancı da aynı araçları sözcüklerle kullanır.

Hikâyenin yapı unsurları sayfasında olayları kimin gözünden okuduğumuzu, yani bakış açısını gördük. Anlatım teknikleri ise olayın okura hangi yolla sunulduğunu gösterir. Teknikleri zengin ve bilinçli kullanmak bir romanın estetik değerini artırır. İlk beş tekniği aynı kahramanla, gurbetten köyüne dönen Murat'la görelim.

Anlatma (tahkiye)

Anlatıcı olayı okura doğrudan aktarır, gerektiğinde açıklama ve yorum ekler. Dikkat anlatıcının sunuşu üzerindedir. YKS kaynaklarında bu tekniğe “tahkiye” de denir. Örnek: “Murat köye sabaha karşı vardı. Kimseyi uyandırmak istemediği için kapının önündeki taşa oturdu.”

Mektup

Kişilerin duygu ve tepkileri, anlatıcı araya girmeden, bir mektupla okura sunulur. Mektup çoğu zaman olayın can alıcı yerinde yazıldığı için anlatıya hareket katar. Örnek: “Sevgili anneciğim, bu mektup eline geçtiğinde ben yolda olacağım…”

Özetleme

Sayfalarca sürebilecek bir dönem birkaç cümleyle okura verilir; olaylar ve kişiler belirgin çizgileriyle tanıtılır. Örnek: “Almanya'daki on iki yıl fabrikada, gece vardiyalarında ve hep aynı dönüş hayaliyle geçti.”

Geriye dönüş

Anlatıcı olayı şimdiki zamandan alıp kişinin geçmişine ya da olayın başladığı zamana götürür. Örnek: “Taşa oturunca aklına, babasıyla bu kapıdan son kez çıktığı o kışlık sabah geldi.”

Diyalog

Kişiler karşılıklı konuşturulur. Diyalog olayları ilerletir, kişilerin kim olduğunu ve birbirleriyle ilişkisini gösterir, anlatıma doğallık katar. Örnek: “— Murat, sen misin oğlum? — Benim ana, döndüm.”

Beş tekniği bir bakışta tanı
Teknikİpucu
AnlatmaAnlatıcı olayı doğrudan aktarır, yorumlar
MektupHitap, imza; duygu mektupla verilir
ÖzetlemeUzun süre birkaç cümlede (“yıllar geçti”)
Geriye dönüşŞimdiden geçmişe atlama (“aklına geldi”)
DiyalogKarşılıklı konuşma, çizgi ya da tırnak
Akılda kalsın: Zaman sıkışıyorsa özetleme, zaman geriye akıyorsa geriye dönüş, iki kişi konuşuyorsa diyalog.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir roman parçası verilir; kullanılan anlatım tekniğini belirleyip gerekçesini yazman ve tekniğin anlatıma katkısını açıklaman istenir.

TuzakGeçmiş zamanla anlatılan her parçayı geriye dönüş saymak; geriye dönüş için anlatının şimdiki olay zamanından daha eski bir zamana sıçraması gerekir.

Tam puan içinTekniğin adını, parçadaki ipucunu ve okura ne kazandırdığını birlikte yaz.

?Soru çöz metin · teknik

Elif mezuniyet töreninde kürsüye çıktığında salona baktı. Bir an gözünün önüne, ilk gün okulun kapısında annesinin elini bırakmak istemeyip ağladığı o eylül sabahı geldi. Kendini o küçük kızın yerine koydu, sonra derin bir nefes alıp konuşmaya başladı.

Bu parçada ağır basan anlatım tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Anlatı mezuniyet anından Elif'in okulun ilk gününe, yani geçmişe sıçrıyor; bu geriye dönüştür. B parçada karşılıklı konuşma yok; C mektup biçiminde bir metin yok; D uzun bir dönem özetlenmiyor, tek bir anı canlandırılıyor.

▭Boşluk doldurma teknik

“Okulu bitirdikten sonraki on yıl iş aramakla geçti.” cümlesinde tekniği vardır. Kişilerin karşılıklı konuşturulduğu bölümlerde tekniği kullanılır. Anlatıcının şimdiki zamandan kahramanın çocukluğuna gitmesi ise tekniğidir.

ÖzetlemeDiyalogGeriye dönüşMektupİç monolog
Yazılı sorusuAşağıdaki parçada kullanılan iki anlatım tekniğini belirleyiniz. Her tekniğin anlatıma katkısını açıklayınız. (10 puan)

Dedem askerden döndüğünde köyde her şey değişmişti; iki yıl içinde yol yapılmış, okul açılmış, eski komşuların çoğu şehre göçmüştü. Kapıda onu gören ninem şaşkınlıkla sordu:
— Sen misin, Hasan?
— Benim, dedi dedem, gözleri dolarak. Döndüm işte. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Parçanın ilk cümlesinde özetleme tekniği vardır; köyde iki yıl içinde olan değişiklikler birkaç cümleye sığdırılmıştır. Bu teknik, okuru uzun açıklamalarla sıkmadan dedenin karşılaştığı yeni durumu hızla tanıtır. Son bölümde diyalog tekniği vardır; nine ile dede karşılıklı konuşturulmuştur. Diyalog, kavuşma anını canlı ve doğal kılar, kişilerin duygularını doğrudan okura hissettirir.

  • Özetleme tekniğini doğru belirlemek ve katkısını açıklamak — 5 puan
  • Diyalog tekniğini doğru belirlemek ve katkısını açıklamak — 5 puan

Anlatım teknikleri: anlatmadan diyaloğa

Cevabın nasıldı?
ANLATIM TEKNİKLERİ · II

Zihnin içinden anlatmak: iç diyalog, iç çözümleme, iç monolog, bilinç akışı

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlatma, mektup, özetleme, geriye dönüş ve diyalog teknikleri nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Anlatım teknikleri, olay çevresinde gelişen metinlerde olayı okura ulaştıran yollardır. Anlatma tekniğinde anlatıcı olayı doğrudan aktarır; mektup tekniğinde duygular mektupla sunulur; özetleme uzun bir süreyi birkaç cümleye sığdırır; geriye dönüş şimdiden geçmişe gider; diyalog kişileri karşılıklı konuşturur.

Anlatım teknikleri: anlatmadan diyaloğa

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İç monolog, iç diyalog, iç çözümleme ve bilinç akışı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Dört teknik de kişinin iç dünyasını yansıtır. İç diyalogda kişi kendisiyle karşısında biri varmış gibi konuşur. İç çözümlemede anlatıcı araya girip kişinin zihninden geçenleri aktarır. İç monologda kişinin iç konuşması doğrudan verilir. Bilinç akışında zihinden geçenler mantıksal bağ olmadan, çağrışımla akar.

Sınav kâğıdı önüne konduğunda kafandan geçenleri düşün: kendine “sakin ol” dersin, bir yandan aklına dünkü maç gelir, sonra yine soruya dönersin. Romancı bu iç sesi dört farklı yolla yazar.

Kim konuşuyor, nasıl konuşuyor?

Önceki konudaki teknikler olayları dışarıdan sunar. Bu konudaki dört teknik ise okuru kişinin zihnine sokar. Aralarındaki farkı görmek için aynı anı, sınav salonundaki Deniz'i dört biçimde okuyalım.

İç diyalog: “Deniz, sakin ol. Bu soruyu dün akşam çözmedin mi? Çözdün. O zaman neden korkuyorsun? Hadi, başla artık!”

İç çözümleme: Deniz soruya baktığında elleri terledi. Dün akşam bu konuyu çalıştığını biliyordu, ama heyecan bütün bildiklerini silmiş gibiydi; başarısız olursa annesinin ne diyeceğini düşündü.

İç monolog: Bu soruyu biliyorum. Dün akşam tam bunu çalıştım. Önce verilenleri yazacağım, sonra formülü hatırlayacağım. Telaş etmemeliyim.

Bilinç akışı: Soru üç… üç kardeşti onlar, masalda… annem kek yapmıştı dün, tarçınlı… saat kaç oldu… tarçın kokusu, mutfak penceresi, yağmur…

Dört iç tekniği ayırt etme
TeknikKim aktarıyor?ŞahısAyırt edici ipucu
İç diyalogKişinin kendisiKendine “sen” derKendisiyle tartışır, soru sorup cevaplar
İç çözümlemeAnlatıcı3. kişi“düşündü, biliyordu, hissetti”
İç monologKişinin kendisi1. kişi (ben)Tek yönlü iç konuşma, düşünceler düzenli
Bilinç akışıKişinin zihniÇoğunlukla 1. kişiMantıksal bağ yok, çağrışımla atlar, kesik cümleler
Önce kimin aktardığına, sonra düşüncelerin nasıl aktığına bak.Görsel: Sınav Defteri

En çok karışan üçlü iç diyalog, iç monolog ve bilinç akışıdır. İç diyalogda kişi kendini ikiye böler ve kendisiyle konuşur. İç monologda düşünceler bir sırayla akar ama karşılıklı konuşma yoktur. Bilinç akışında ise sıra da kaybolur; bir düşünce bir çağrışımla bambaşka bir anıya atlar.

Akılda kalsın: Anlatıcı “düşündü” diyorsa iç çözümleme. Kişi kendine “sen” diyorsa iç diyalog. Düzenli “ben” konuşması iç monolog. Düşünceler dağınık ve atlayarak akıyorsa bilinç akışı.
Yazılıda

Nasıl sorulurKişinin iç dünyasını yansıtan bir parça verilir; hangi tekniğin kullanıldığını gerekçesiyle yazman ya da iki tekniği karşılaştırman istenir.

Tuzak“düşündü” fiiliyle anlatıcının aktardığı bir parçayı iç monolog saymak; anlatıcı araya giriyorsa teknik iç çözümlemedir.

Tam puan içinTekniğin adını, kimin aktardığını (kişi mi, anlatıcı mı) ve düşüncelerin düzenli mi dağınık mı olduğunu birlikte yaz.

⇄Parçayı teknikle eşleştir metin

?Soru çöz metin · teknik

Zeynep telefonun ekranına bakıp mesajı yeniden okudu. Arkadaşının bu kadar soğuk yazmasının bir nedeni olmalıydı; belki dün söylediği bir söz onu kırmıştı. Yine de özür dilemek ona haksızlık gibi geliyordu.

Bu parçada kullanılan anlatım tekniği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Parça üçüncü kişiyle yazılmış; Zeynep'in düşüncelerini ve duygularını onun yerine anlatıcı aktarıyor, bu iç çözümlemedir. A Zeynep'in kendine seslendiği bir konuşma yok; B düşünceler dağınık değil, mantıklı bir sırayla ilerliyor; C parçada “ben” diye konuşan bir kişi yok.
Yazılı sorusuAşağıdaki iki parçada kullanılan anlatım tekniklerini belirleyiniz. İki tekniği, kişinin iç dünyasını aktarma biçimi bakımından karşılaştırınız. (10 puan)

I. Yarın taşınıyoruz. Odamı toplamam gerek. Önce kitapları kutulayacağım, sonra duvardaki resimleri indireceğim. Üzülmemeliyim, yeni evde de bir odam olacak.

II. Kutular… kutuların üstünde kedi uyurdu… kedimiz, Pamuk, kaybolduğu gün kar yağıyordu… kar, okul tatil, sobada kestane… (Örnek metinler)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. parçada iç monolog vardır; kişi birinci ağızdan, kendi kendine konuşur ve düşünceleri mantıklı bir sırayla ilerler (önce kitaplar, sonra resimler). II. parçada bilinç akışı vardır; düşünceler arasında mantıksal bir bağ yoktur, kutudan kediye, kediden kara, kardan kestaneye çağrışımla atlanır. İki teknikte de kişinin zihni doğrudan aktarılır, araya anlatıcı girmez. Ancak iç monologda düşünceler düzenliyken bilinç akışında dağınık ve kesiktir.

  • I. parçanın tekniğini gerekçesiyle belirlemek — 3 puan
  • II. parçanın tekniğini gerekçesiyle belirlemek — 3 puan
  • Ortak yönü ve farkı (düzenli / çağrışımla dağınık) karşılaştırmak — 4 puan

İç diyalog, iç çözümleme, iç monolog, bilinç akışı

Cevabın nasıldı?
TÜR · GÖSTERMEYE BAĞLI

Tiyatro metni: anlatılmaz, sahnede gösterilir

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Dilin Zenginliği · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİç monolog, iç diyalog, iç çözümleme ve bilinç akışı arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dört teknik de kişinin iç dünyasını yansıtır. İç diyalogda kişi kendisiyle karşısında biri varmış gibi konuşur. İç çözümlemede anlatıcı araya girip kişinin zihninden geçenleri aktarır. İç monologda kişinin iç konuşması doğrudan verilir. Bilinç akışında zihinden geçenler mantıksal bağ olmadan, çağrışımla akar.

İç diyalog, iç çözümleme, iç monolog, bilinç akışı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tiyatro metni nedir, romandan farkı nedir, perde, tablo ve yan metin ne demek?

Kısa cevap: Tiyatro metni sahnede oynanmak için yazılan, göstermeye bağlı bir edebî metindir. Romandan farkı, olayların bir anlatıcı tarafından anlatılmayıp kişilerin konuşmaları ve hareketleriyle gösterilmesidir. Metin büyük bölümlere (perde) ve perdelerin içindeki küçük bölümlere (tablo) ayrılır; parantez içindeki sahne açıklamalarına yan metin denir.

Bir romanı okurken her şeyi kafanda kurarsın; aynı hikâyeyi sahnede izlerken ise oyuncunun yüzü, sesi, dekoru önündedir. Bu fark, iki metnin yazılış biçimini de değiştirir.

Anlatmak ile göstermek

Anı ve öğretici metin sayfasında edebî metinlerin üç grubunu gördük: coşku ve heyecanı dile getiren, anlatmaya bağlı ve göstermeye bağlı metinler. Roman ve hikâye anlatmaya bağlıdır; bir anlatıcı olayları okura aktarır. Tiyatro ise göstermeye bağlı bir türdür. Olaylar seyircinin gözü önünde, kişilerin konuşmaları ve hareketleriyle canlanır; araya giren bir anlatıcı yoktur.

Tiyatro metninin yapısı

Tiyatro metni sahnelenmek için yazıldığı için kendine özgü bir biçimi vardır. Metin en büyük bölümler olan perdelere ayrılır. Perdeler de dekorun ya da zamanın değiştiği daha küçük bölümlere, tablolara bölünür. Kişilerin adı satır başına yazılır ve konuşmaları ardından gelir. Parantez içindeki açıklamalar ise yan metindir: dekoru, ışığı, kişinin hareketini ve ses tonunu yönetmene ve oyuncuya bildirir. Seyirci yan metni duymaz, sahnede görür.

BİRİNCİ PERDE
(Bir köy evinin odası. Sobanın üstünde çaydanlık tütüyor. Pencerede kar.)
NİNE — (Pencereye yaklaşır, perdeyi aralar.) Yol kapandı mı, ne dersin?
TORUN — (Telefonuna bakarak) Kapanmıştır nine. Otobüs de gelmez artık.
NİNE — (Derin bir iç çeker, sobanın başına oturur.) Gelmez… Bu kar her şeyi bekletir.

Örnek metin

Parçada anlatıcı yoktur. Ninenin endişesini bir anlatıcı söylemez; onu pencereye yaklaşması, iç çekmesi ve sözleri gösterir. Parantez içindeki her şey yan metindir.

Roman ve tiyatro metni
ÖlçütRomanTiyatro metni
SunuşAnlatmaya bağlıGöstermeye bağlı
AnlatıcıVarYok
Kişilerin iç dünyasıAnlatıcı ya da iç teknikler aktarırKonuşma ve hareketle sezdirilir
BölümlerBölüm, kısımPerde, tablo
Mekân ve zamanSınırsız, çok geniş olabilirSahneye sığmalı, sınırlı
Okur/seyirciOkunurSahnede izlenir
Akılda kalsın: Roman anlatır, tiyatro gösterir. Tiyatroda anlatıcının işini diyalog ve yan metin yapar. Büyük bölüm perde, küçük bölüm tablo.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir tiyatro parçası ya da bir roman parçası verilir; iki türü anlatıcı, sunuş ve yapı bakımından karşılaştırman ya da yan metnin işlevini açıklaman istenir.

TuzakParantez içindeki açıklamaları anlatıcının sözü saymak; yan metin anlatıcı değil, sahneye yönelik bir yönergedir.

Tam puan için“anlatmaya bağlı / göstermeye bağlı” ayrımını yaz ve parçadan bir yan metin ya da diyalog örneğiyle destekle.

YKS'de bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Modern tiyatro sayfasında.

?Soru çöz metin · tiyatro

ÖĞRETMEN — (Tahtaya bir harita asar, sınıfa döner.) Bugün bir yolculuğa çıkıyoruz çocuklar.
ECE — (Heyecanla parmak kaldırır.) Nereye öğretmenim?
ÖĞRETMEN — (Gülümser.) Hiç gitmediğiniz bir yere: geçmişe.

Bu parçayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Parçada anlatıcı yoktur; olaylar kişilerin konuşmalarıyla ve yan metindeki hareketlerle gösterilir, bu yüzden B söylenemez. A doğru, parantezler sahne yönergesidir; C doğru, Ece'nin heyecanı parmak kaldırmasından anlaşılıyor; D doğru, kişi adı ve konuşma düzeni tiyatro metnine özgüdür.

▭Boşluk doldurma tiyatro

Tiyatro metni en büyük bölümler olan ile ayrılır. Perdelerin içinde dekorun ya da zamanın değiştiği küçük bölümlere denir. Parantez içinde dekoru, hareketi ve ses tonunu bildiren açıklamalar ise olarak adlandırılır.

PerdeTabloYan metinAnlatıcıBölüm
Yazılı sorusuAşağıdaki roman parçasını, olayı aynı kalacak biçimde, kısa bir tiyatro metnine dönüştürünüz. Dönüştürürken anlatıcının yerini hangi ögelerin aldığını açıklayınız. (10 puan)

Ayşe kapıyı açtığında karşısında yıllardır görmediği kardeşini buldu. Bir an ne diyeceğini bilemedi, sonra gözleri dolarak ona sarıldı ve “Neden haber vermedin?” diye sordu. Kardeşi gülümseyerek “Sürpriz olsun istedim.” dedi. (Örnek metin)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: (Bir evin girişi. Kapı çalınır. Ayşe kapıyı açar, karşısındakini görünce donakalır.) AYŞE — (Gözleri dolarak kardeşine sarılır.) Neden haber vermedin? KARDEŞİ — (Gülümser.) Sürpriz olsun istedim. Roman parçasında Ayşe'nin şaşkınlığını ve duygularını anlatıcı aktarıyordu. Tiyatro metninde anlatıcı yoktur; onun yerini parantez içindeki yan metinler (donakalmak, gözlerinin dolması, sarılmak) ve kişilerin karşılıklı konuşmaları almıştır.

  • Parçayı kişi adı + konuşma düzeniyle tiyatro metnine dönüştürmek — 4 puan
  • Duygu ve hareketleri yan metinle vermek — 3 puan
  • Anlatıcının yerini yan metin ve diyaloğun aldığını açıklamak — 3 puan

Tiyatro metni ve roman

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Annem balkondaki hanımelini suladı, sonra yolcularımıza çay hazırladı.”

Bu cümledeki sözcüklerin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. “Hanım” ve “el” birleşip bir çiçeği karşıladığı için “hanımeli” birleşiktir; “yol-cu” yapım eki aldığı için “yolcularımıza” türemiştir. B “-cu” yapım ekini görmüyor; C “su-la-dı” tek köklüdür, “-la” yapım ekiyle türemiştir; D “anne-m” sözcüğündeki “-m” iyelik ekidir, yani çekim ekidir; sözcük basittir.Kaynak: Şekil bilgisi · Basit, türemiş, birleşik sözcük

?Soru 2

Bahçede güller açar,
Arılar konar kaçar;
Sen geçtin bu yollardan,
Gönlüm ardından uçar.

Örnek metin

Bu dörtlüğün yapı özellikleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Birinci, ikinci ve dördüncü dizeler (açar, kaçar, uçar) kafiyeli, üçüncü dize serbesttir; düzen aaxa, yani mâni tipidir, bu yüzden A yanlıştır. B doğru, Bah-çe-de-gül-ler-a-çar yedi hecedir; C doğru, “-ar” üç dizede de aynı görevli zaman ekidir; D doğru, parça dört dizelik tek kümedir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Bir şiiri baştan sona çözümlemek

?Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yalnız çekim eki almıştır?

✓ D. “Dal-lar-dan” sözcüğünde “-lar” çokluk, “-dan” ayrılma hâli ekidir; ikisi de çekim ekidir ve anlam yine “dal”dır. A “yaz-ar” yazan kişiyi bildiren yeni bir sözcüktür, “-ar” burada yapım ekidir; B “-lük” gözden yeni bir eşya türetir; C “çiçek-çi” yapım ekiyle yeni bir sözcüktür, yalnız “-ler” çekimdir.Kaynak: Şekil bilgisi · Yapım eki, çekim eki, gövde

?Soru 4

“Çocuklar bayram sabahı yeni giysileriyle sokağa koştu, büyüklerinin ellerini öptü.”

Bu cümledeki altı sözcükten hangisinin kökü fiil köküdür?

✓ B. “Koş-tu” sözcüğünün kökü “koş-”tur; “koşmak” anlamlı olduğu için fiil köküdür. A “çocuk” bir varlığı karşılar, “-lar” yalnız çokluk ekidir; C “sokak” isim köküdür, “sokağa” biçimindeki ses değişimi kökü fiile çevirmez; D “el” bir organdır, “elmek” anlamsızdır.Kaynak: Şekil bilgisi · Kök: isim kökü, fiil kökü

?Soru 5

Yayla yolunda öğleye doğru bir çeşmenin başında durduk. Annem heybeden peyniri, ekmeği çıkardı; babam çeşmeden testileri doldurdu. Biz yemeğe oturur oturmaz yukarıdan bir sürü indi ve çoban bize el salladı.

Bu parçada ağır basan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Durmak, çıkarmak, doldurmak, inmek, el sallamak gibi eylemler sırayla gelir ve zaman ilerler; bu öyküleyici anlatımdır. A parçada öğretilen bir bilgi yok; B yer adı ve doğa ögesi görünce betimleme sanıyor, ama renk, ses, koku gibi ayrıntılarla bir görüntü çizilmiyor; C savunulan bir görüş yok.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Anlatım biçimleri

?Soru 6

(I) Göl, deniz seviyesinden yaklaşık 1.650 metre yüksektedir. (II) Kıyıdaki köyde evlerin çoğu taştan yapılmış. (III) Gün batarken gölün yüzeyi, sanki biri gökyüzünü suya dökmüş gibi kızıla boyandı. (IV) Köyde her yıl ağustosta bir yayla şenliği düzenleniyor.

Bu gezi yazısı parçasında yazarın öznel izlenimini yansıtan cümle hangisidir?

✓ C. “Biri gökyüzünü suya dökmüş gibi” benzetmesi yazarın kişisel izlenimidir; başka biri aynı manzarayı farklı görebilir. A ölçülebilir bir yükseklik bilgisini yorum sanıyor; B evlerin malzemesi doğrulanabilir bir gözlemdir; D şenliğin tarihi herkesçe bilinebilen bir bilgidir.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Gezi yazısı (seyahatname)

?Soru 7

Sokak lambaları yandı birer birer,
Pazarcılar topladı tezgâhlarını,
Bir kedi tırmandı bahçe duvarına,
Annem perdeyi çekti, çay demlendi,
Gün bitti, ev ısındı yavaş yavaş.

Örnek metin

Bu şiir parçasının nazım birimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Parça beş dizeden oluşan tek bir kümedir; üç, beş ya da daha fazla dizelik kümelere bent denir. B ilk dört dizeyi sayıp beşinciyi atlıyor; C iki dizelik birimi beş dizelik kümeyle karıştırıyor; D tek satırı, yani birimin parçasını birimin kendisi sanıyor.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Nazım birimi

?Soru 8

Aşağıdaki dize sonu çiftlerinin hangisinde zengin kafiye vardır?

✓ C. “-lar” aynı görevli çokluk eki olduğu için rediftir; kalan “ara” üç sestir ve zengin kafiye oluşturur. A rediften önce kalan “öz” iki ses olduğu için tam kafiyedir; B “-di” redif, kalan tek ses “l” yarım kafiyedir; D yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükler cinaslı kafiyedir.Kaynak: Şiirde ahenk ve yapı · Kafiye ve redif

?Soru 9

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir atasözü kullanılmıştır?

✓ C. “Damlaya damlaya göl olur” atalardan kalan, küçük birikimlerin büyük sonuç doğuracağı öğüdünü veren bir cümledir, yani atasözüdür. A “etekleri zil çalmak” ve B “göz atmak” mecazlı söz gruplarıdır, deyimdir; D “geçmiş olsun” belli bir durumda söylenen kalıplaşmış ifadedir, öğüt bildirmez.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Söz varlığı: anlam ilişkileri, deyim

?Soru 10

Bir belgeselde Kapadokya'nın peri bacaları havadan çekilmiş görüntülerle gösteriliyor. Anlatıcı bu kayaların volkanik tüflerin aşınmasıyla oluştuğunu anlatıyor. Arkada hafif bir ney sesi duyuluyor, ekranın altında da bölgedeki yerleşim yerlerinin adları yazıyor.

Bu belgeselle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. Belgesel gerçek bir yeri ve oluşumunu belgeler; kurmaca bir hikâye anlatmaz, bu yüzden B söylenemez. A doğru, dört mod bir arada kullanılmış; C doğru, kayaların oluşumu açıklanıyor; D doğru, ney sesi duygusal bir hava katıyor.Kaynak: Gezi yazısı ve belgesel · Belgesel ve bilgi görseli
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →