İş hukuku neden var? Doğuşu, nitelikleri ve kaynakları
ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
İş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?
Kısa cevap: İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.Bir tekstil atölyesinde ustabaşı “yarın sabah altıda burada ol” diyor, oysa işçinin imzaladığı sözleşmede iş dokuzda başlıyor: hangisine uyulur?
Önce hatırla: sözleşme, tarafların birbirine uygun irade açıklamasıyla kurulur ve içeriği kanun sınırları içinde serbestçe belirlenir (KPSS A Hukuk serisindeki Borç ilişkisi ve sözleşmeler sayfasında). Klasik borçlar hukuku sözleşmenin iki tarafını eşit sayar. On dokuzuncu yüzyılın fabrikalarında bu eşitlik kâğıt üzerinde kaldı: işini kaybetmeyi göze alamayan işçi çok uzun çalışma günlerini, çocuk emeğini, korumasız makineleri kabul ediyordu. Devlet önce çocuk ve kadın işçileri koruyan, sonra çalışma süresini sınırlayan ve iş kazasında işvereni sorumlu tutan kurallarla araya girdi. İş hukuku bu müdahalelerin ayrı bir dala dönüşmesidir; amacı zayıf tarafı korumaktır (işçiyi koruma ilkesi).
Dört nitelik
- Karma yapı: Sözleşmeye dayanır (özel hukuk), ama iş müfettişi denetimi ve idari para cezası gibi kamu hukuku öğeleri taşır.
- Emredicilik: Kuralların çoğu nispi emredicidir: işçi aleyhine değiştirilemez, lehine aşılabilir. Kanundakinden uzun yıllık izin vermek geçerlidir, kısasını kararlaştırmak geçersizdir.
- Bireysel ve toplu yön: İş sözleşmesi bireysel, sendika, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt toplu iş hukukunun konusudur.
- Uluslararası boyut: 1919'da kurulan Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) sözleşmeleri ortak zemindir.
Kaynaklar ve aralarındaki sıra
| Kaynak | İş hukukundaki örnek |
|---|---|
| Anayasa | m.48 çalışma ve sözleşme hürriyeti, m.49 çalışma hakkı, m.50 çalışma şartları ve dinlenme, m.51 sendika, m.53 toplu iş sözleşmesi, m.54 grev ve lokavt, m.55 ücrette adalet |
| Milletlerarası antlaşma | ILO sözleşmeleri; temel haklara ilişkin antlaşma kanunla çatışırsa antlaşma esas alınır (m.90) |
| Kanun | 4857 İş K., 6356 Sendikalar ve TİS K., 6331 İSG K.; genel hüküm TBK m.393 vd. |
| Yönetmelik | Çalışma süreleri, yıllık izin, iş sağlığı ve güvenliği yönetmelikleri |
| Toplu iş sözleşmesi | Sendika ile işveren arasında, işyeri ya da işletme için |
| İş sözleşmesi | İşçi ile işverenin kendi koşulları |
| İç yönetmelik, talimat | İşverenin yönetim hakkı (TBK m.399) |
Yargıtay kararları ve bilimsel görüşler bağlayıcı değil, yardımcı kaynaktır. Normlar hiyerarşisinin genel mantığı Vatandaşlık serisindeki Hukukun kaynakları ve dalları sayfasında anlatılır; iş hukukunda üstteki kural genellikle tavan değil taban koyar. Üst kural nispi emrediciyse işçiye daha fazlasını veren alt kural uygulanır: işçi lehine kuralın uygulanması. Kuralın anlamı şüpheliyse işçi lehine yorum yapılır.
Girişteki atölyede talimat, iş sözleşmesinin altındadır: ustabaşı sözleşmede yazan başlama saatini işçi aleyhine tek başına değiştiremez. Çalışma koşullarındaki esaslı bir değişiklik işçiyi ancak yazılı kabulüyle bağlar (m.22).
Nasıl sorulurİş hukukunun nitelikleri öncüllü ifadelerle, kaynaklar ise sıralama ya da “hangisi bağlayıcı kaynak değildir” kalıbıyla sorulur.
Tuzak“kaynaklar çatışırsa her durumda üstteki uygulanır” ifadesidir: nispi emredici üst kural karşısında işçiye daha elverişli alt kural uygulanır. Yargıtay kararları yardımcı kaynaktır.
Sınavda işaretleçatışmada işçi lehine kuralın uygulanması, belirsizlikte işçi lehine yorum.
↕Sıralama üstten alta kaynaklar
- İş sözleşmesi
- Yönetmelik
- İşverenin talimatı
- Kanun
- Toplu iş sözleşmesi
?Soru çöz
İş hukukunun nitelikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Kurallarının önemli bölümü işçi aleyhine değiştirilemeyen, işçi lehine aşılabilen nispi emredici kurallardır.
II. Kaynaklar arasında çatışma olduğunda her durumda hiyerarşide üstte olan kaynak uygulanır.
III. Anlamı şüpheli bir hükümde işçi lehine olan yorum tercih edilir.