Kim, hangi statüde sigortalı? 4/a, 4/b, 4/c ve kapsam dışında kalanlar
ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTürkiye'de sosyal güvenlik nasıl gelişti? 5510 sayılı Kanun ne zaman yürürlüğe girdi ve hangi sigorta kollarını düzenler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sosyal güvenliğin teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Türkiye'de sosyal güvenlik üç ayrı kurumla gelişti: memurlar için Emekli Sandığı (5434, 1949), işçiler için SSK (506, 1964), bağımsız çalışanlar için Bağ-Kur (1479, 1971). 2006'da bu kurumlar Sosyal Güvenlik Kurumu'nda birleştirildi; kısa ve uzun vadeli sigorta kollarıyla genel sağlık sigortasını düzenleyen 5510 sayılı Kanun ise büyük bölümüyle Ekim 2008'de yürürlüğe girdi.
Türkiye'de sosyal güvenliğin gelişimi
✎Konu anlatımı
5510'a göre kimler sigortalı sayılır? 4/a, 4/b ve 4/c arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: 5510 sayılı Kanun sigortalıları üç statüye ayırır (m.4): hizmet akdiyle çalışanlar 4/a, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla köy ve mahalle muhtarları 4/b, kamu idarelerinde kadro ya da sözleşmeyle çalışan memur benzeri personel 4/c. Kısa vadeli sigorta kolları 4/c'ye uygulanmaz. Ücretsiz çalışan eş, er ve erbaş gibi kişiler ise sigortalı sayılmaz (m.6).Aynı devlet hastanesinde temizlik işçisi Fatma bir şirketin bordrosunda, nöbetçi hekim Kerem kadrolu memur, kantini işleten Sinan ise kendi vergi levhasıyla çalışıyor: üçü de SGK'lı ama üç ayrı statüde.
Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz 5510 sayılı Kanun, SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı'nı tek kurumda birleştirdi ama statü farkını bütünüyle silmedi. Kişinin hangi statüde olduğu, ona hangi sigorta kollarının uygulanacağını, primi kimin ödeyeceğini ve hangi süreleri izleyeceğini belirler.
| Statü | Kimler | Eski karşılığı | Kısa vadeli kollar |
|---|---|---|---|
| 4/a | Hizmet akdiyle bir ya da birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar | SSK | Uygulanır |
| 4/b | Ticari ya da serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, vergiden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar, bazı şirket ortakları, tarımsal faaliyette bulunanlar, köy ve mahalle muhtarları | Bağ-Kur | Uygulanır |
| 4/c | Kamu idarelerinde kadro ya da sözleşmeyle çalışıp kanununda 4/a gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar (memur, sözleşmeli personel) | Emekli Sandığı | Uygulanmaz |
İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz iş sözleşmesi, 4/a'nın anahtarıdır: bağımlılık, ücret ve iş görme varsa kişi 4/a sigortalısıdır; sözleşmenin sözlü kalması sonucu değiştirmez. Kanun bazı kişileri ayrıca 4/a hükümlerine bağlar: işçi sendikalarının yöneticileri, sahne ve güzel sanatlar çalışanları ile yazarlar, Türkiye'yle sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerin vatandaşı olup hizmet akdiyle çalışan yabancılar, İŞKUR'un toplum yararına programlarına katılanlar. Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, milletvekilleri ve belediye başkanları ise 4/c hükümlerine tabidir.
Bazı kollar ve kapsam dışı kalanlar
Bazı kişilere kolların yalnız bir kısmı uygulanır (m.5): staj yapan öğrenciye ve İŞKUR kursiyerine iş kazası ve meslek hastalığı sigortası; aday çırak ve çırağa buna ek olarak hastalık sigortası; ceza infaz kurumu atölyesinde çalışan hükümlüye iş kazası, meslek hastalığı ve analık sigortası. Bazı kişiler ise hiç sigortalı sayılmaz (m.6):
- İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi,
- Aynı konutta yaşayan üçüncü dereceye kadar hısımların, dışarıdan kimse katılmadan konut içinde yaptığı işlerde çalışanlar,
- Ev hizmetlerinde çalışanlar; ancak ücretle aynı kişi yanında ayda 10 gün ve daha fazla çalışan sigortalıdır,
- Askerliğini er ya da erbaş olarak yapanlar, yedek subay ve yedek astsubay okulu öğrencileri,
- 4/b ya da 4/c'ye girmesi gerekirken 18 yaşını doldurmamış olanlar.
Nasıl sorulurBir kişi tarif edilip statüsü sorulur ya da “hangisi sigortalı sayılmaz” kalıbı kullanılır.
TuzakMuhtarı seçilmiş bir kamu görevlisi sayıp 4/c'ye koymaktır: muhtar 4/b'dir; bakan ve milletvekili ise 4/c hükümlerine tabidir. İkinci tuzak, ev hizmetinde çalışan herkesi kapsam dışı saymaktır; aynı kişi yanında ayda 10 gün ve daha fazla çalışan sigortalıdır.
⇄Bilgi eşleştirme kişi → statü
?Soru çöz
5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi sigortalı sayılmaz?