Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası: sigortalılık, iş kazası, hastalık, analık

Kimin hangi statüde sigortalı sayıldığını, sigortalılığın başlangıcını ve bildirimini, iş kazası ile meslek hastalığının unsurlarını, geçici iş göremezlik ve analık haklarını ve genel sağlık sigortasını öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SOSYAL GÜVENLİK · KAPSAM

Kim, hangi statüde sigortalı? 4/a, 4/b, 4/c ve kapsam dışında kalanlar

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de sosyal güvenlik nasıl gelişti? 5510 sayılı Kanun ne zaman yürürlüğe girdi ve hangi sigorta kollarını düzenler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sosyal güvenliğin teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de sosyal güvenlik üç ayrı kurumla gelişti: memurlar için Emekli Sandığı (5434, 1949), işçiler için SSK (506, 1964), bağımsız çalışanlar için Bağ-Kur (1479, 1971). 2006'da bu kurumlar Sosyal Güvenlik Kurumu'nda birleştirildi; kısa ve uzun vadeli sigorta kollarıyla genel sağlık sigortasını düzenleyen 5510 sayılı Kanun ise büyük bölümüyle Ekim 2008'de yürürlüğe girdi.

Türkiye'de sosyal güvenliğin gelişimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

5510'a göre kimler sigortalı sayılır? 4/a, 4/b ve 4/c arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: 5510 sayılı Kanun sigortalıları üç statüye ayırır (m.4): hizmet akdiyle çalışanlar 4/a, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla köy ve mahalle muhtarları 4/b, kamu idarelerinde kadro ya da sözleşmeyle çalışan memur benzeri personel 4/c. Kısa vadeli sigorta kolları 4/c'ye uygulanmaz. Ücretsiz çalışan eş, er ve erbaş gibi kişiler ise sigortalı sayılmaz (m.6).

Aynı devlet hastanesinde temizlik işçisi Fatma bir şirketin bordrosunda, nöbetçi hekim Kerem kadrolu memur, kantini işleten Sinan ise kendi vergi levhasıyla çalışıyor: üçü de SGK'lı ama üç ayrı statüde.

Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz 5510 sayılı Kanun, SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı'nı tek kurumda birleştirdi ama statü farkını bütünüyle silmedi. Kişinin hangi statüde olduğu, ona hangi sigorta kollarının uygulanacağını, primi kimin ödeyeceğini ve hangi süreleri izleyeceğini belirler.

5510 m.4'e göre üç statü
StatüKimlerEski karşılığıKısa vadeli kollar
4/aHizmet akdiyle bir ya da birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlarSSKUygulanır
4/bTicari ya da serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanlar, vergiden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar, bazı şirket ortakları, tarımsal faaliyette bulunanlar, köy ve mahalle muhtarlarıBağ-KurUygulanır
4/cKamu idarelerinde kadro ya da sözleşmeyle çalışıp kanununda 4/a gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar (memur, sözleşmeli personel)Emekli SandığıUygulanmaz

İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz iş sözleşmesi, 4/a'nın anahtarıdır: bağımlılık, ücret ve iş görme varsa kişi 4/a sigortalısıdır; sözleşmenin sözlü kalması sonucu değiştirmez. Kanun bazı kişileri ayrıca 4/a hükümlerine bağlar: işçi sendikalarının yöneticileri, sahne ve güzel sanatlar çalışanları ile yazarlar, Türkiye'yle sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerin vatandaşı olup hizmet akdiyle çalışan yabancılar, İŞKUR'un toplum yararına programlarına katılanlar. Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, milletvekilleri ve belediye başkanları ise 4/c hükümlerine tabidir.

Bazı kollar ve kapsam dışı kalanlar

Bazı kişilere kolların yalnız bir kısmı uygulanır (m.5): staj yapan öğrenciye ve İŞKUR kursiyerine iş kazası ve meslek hastalığı sigortası; aday çırak ve çırağa buna ek olarak hastalık sigortası; ceza infaz kurumu atölyesinde çalışan hükümlüye iş kazası, meslek hastalığı ve analık sigortası. Bazı kişiler ise hiç sigortalı sayılmaz (m.6):

  • İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi,
  • Aynı konutta yaşayan üçüncü dereceye kadar hısımların, dışarıdan kimse katılmadan konut içinde yaptığı işlerde çalışanlar,
  • Ev hizmetlerinde çalışanlar; ancak ücretle aynı kişi yanında ayda 10 gün ve daha fazla çalışan sigortalıdır,
  • Askerliğini er ya da erbaş olarak yapanlar, yedek subay ve yedek astsubay okulu öğrencileri,
  • 4/b ya da 4/c'ye girmesi gerekirken 18 yaşını doldurmamış olanlar.
Akılda kalsın: 4/a = hizmet akdi (eski SSK), 4/b = bağımsız çalışan ve muhtar (eski Bağ-Kur), 4/c = kamu görevlisi (eski Emekli Sandığı); 4/c'ye kısa vadeli kol uygulanmaz. Ev hizmetinde ölçüt: aynı kişi yanında ayda 10 gün. Ücretsiz çalışan eş ve er-erbaş sigortalı sayılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişi tarif edilip statüsü sorulur ya da “hangisi sigortalı sayılmaz” kalıbı kullanılır.

TuzakMuhtarı seçilmiş bir kamu görevlisi sayıp 4/c'ye koymaktır: muhtar 4/b'dir; bakan ve milletvekili ise 4/c hükümlerine tabidir. İkinci tuzak, ev hizmetinde çalışan herkesi kapsam dışı saymaktır; aynı kişi yanında ayda 10 gün ve daha fazla çalışan sigortalıdır.

⇄Bilgi eşleştirme kişi → statü

?Soru çöz

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi sigortalı sayılmaz?

✓ C. İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi m.6'ya göre sigortalı sayılmaz. A ayda 10 günü aştığı için sigortalıdır; B esnaf siciline kayıtlı olduğu için 4/b sigortalısıdır; D yabancı işçi de 4/a'ya tabidir.
SOSYAL GÜVENLİK · SÜRE

Sigortalılık ne zaman başlar, ne zaman biter? İşe giriş bildirgesi ve süreler

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sigortalılık ne zaman başlar? İşveren sigortalıyı ne zaman bildirmelidir? Bildirilmeyen sigortalı kaza geçirirse ne olur?

Kısa cevap: 4/a sigortalılığı işe başlanan gün başlar; işveren sigortalıyı kural olarak işe başlamadan önce işe giriş bildirgesiyle SGK'ya bildirir. 4/b'de vergi mükellefiyeti, esnaf siciline kayıt ya da seçim, 4/c'de göreve başlama esastır. 4/a sigortalılığı hizmet akdinin sona erdiği tarihte biter ve işten ayrılış on gün içinde bildirilir.

Bir lokanta yeni garsonu pazartesi işe başlattı ama işe giriş bildirgesini cuma verdi; garson çarşamba günü mutfakta elini yaktı. Kurum ödeme yapar mı?

Sigortalılık bir başvuruyla değil, Kanun'un bağladığı olguyla başlar (m.7): 4/a'da çalışmaya (stajyerde staja, çırakta eğitime) başlanan tarih; 4/b'de vergi mükellefiyetinin başladığı, esnaf ve sanatkâr siciline kaydedilen ya da muhtarın seçildiği tarih; 4/c'de göreve başlama tarihi.

Bildirim: kural “işe başlamadan önce”

İşveren 4/a sigortalısını, sigortalılık başlamadan önce sigortalı işe giriş bildirgesi ile Kuruma bildirir (m.8). Bunun üç istisnası vardır:

İşe giriş bildirgesinin süresi (m.8)
DurumBildirim
Kural (4/a)Sigortalılık başlangıcından önce
İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerleriEn geç çalışmaya başlatıldığı gün
İlk kez işyeri bildirgesi verilen işyerinde ilk bir ay içinde başlayanlarO bir aylık sürenin sonuna kadar
4447'ye tabi olmayan kamu sözleşmelileri, yurt dışı görevine alınanlarÇalışmaya başlamadan itibaren bir ay içinde
4/cGöreve başlamadan itibaren 15 gün içinde

Sigortalı da bir ay içinde kendini bildirebilir; ama bildirmemesi aleyhine delil sayılmaz. Bildirimin cezası işverene kalır.

Bildirilmeyen sigortalı korumasız mı?

Hayır. Bildirgeden önce iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ya da analık olursa Kurum gelir ve ödenekleri sigortalıya öder; sonra yaptığı bütün masrafları ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini, işverenin kusuru aranmaksızın işverene ödettirir (m.23). Lokantadaki garson ödeneğini alır, bedeli lokanta öder. 4/b'de durum farklıdır: kendi sigortalılığı süresinde bildirilmeyen bağımsız çalışana o sürede doğan iş kazası, meslek hastalığı ve analık hâllerinde gelir ve ödenek ödenmez.

Sona erme

4/a'da sigortalılık hizmet akdinin sona erdiği tarihte, 4/b'de faaliyetin bittiği, sicil kaydının silindiği ya da muhtarlığın sona erdiği tarihte, 4/c'de görevden ayrılma tarihinde sona erer (m.9). İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında gördüğümüz fesihle sözleşme hangi gün biterse 4/a sigortalılığı da o gün biter; işveren ayrılışı en geç on gün içinde bildirir. Hastalık ve analık bakımından koruma biraz daha sürer: sigortalılık, sona erdiği tarihi takip eden onuncu günden itibaren yitirilmiş sayılır; ücretsiz izin, grev ve lokavtta bu süre o hâlin bitişinden işler.

Akılda kalsın: Başlangıç: 4/a işe başlama, 4/b mükellefiyet, sicil ya da seçim, 4/c göreve başlama. İşe giriş bildirgesi kural olarak işten önce; inşaat, balıkçılık, tarımda en geç aynı gün; 4/c'de 15 gün. Ayrılış 10 gün içinde bildirilir. Bildirilmeyen 4/a sigortalısına Kurum öder, işverene ödettirir.
Sınavda

Nasıl sorulurBildirim süreleri boşluk ya da vaka olarak sorulur.

TuzakBildirgesi verilmemiş işçinin iş kazasında hiçbir hak alamayacağını söylemektir: Kurum öder, masrafı işverenden alır. İkinci tuzak, inşaatta bildirimi işten bir gün önce istemektir; en geç başlatıldığı gün yeterlidir.

✎Boşluk doldurma bildirim süreleri

İşveren 4/a sigortalısını kural olarak sigortalılık başlangıcından bildirir. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde en geç çalışmaya başlatıldığı bildirim yeterlidir. Sigortalının işten ayrılışı en geç gün içinde Kuruma bildirilir.

öncegünonsonrahaftaon beş

?Soru çöz

Bir lokanta, garson Bora'yı pazartesi işe başlatmış, sigortalı işe giriş bildirgesini cuma günü vermiştir. Bora çarşamba günü mutfakta yanmış ve istirahat raporu almıştır. Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Sigortalılık pazartesi başlamıştır; bildirimden önceki kazada Kurum öder, masrafı işverene ödettirir (m.23). B başlangıcı bildirim tarihine bağlar; C sigortalının kendini bildirmemesini aleyhine delil sayar; D, m.23'teki rücunun işverenin kusuru aranmadan yapıldığını atlar.
SOSYAL GÜVENLİK · KAVRAM

İş kazası: beş hâl, bildirim süresi ve işverenin sorumluluğu

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşçi ve işveren hangi hâllerde iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir? Bu hak hangi sürede kullanılır?Önceki sayfadan (İş sözleşmesinin sona ermesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşçi m.24, işveren m.25'teki sağlık, ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık ve zorlayıcı sebeplerde sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden feshedebilir; işveren ayrıca gözaltı ya da tutuklulukta devamsızlık bildirim süresini aşarsa fesheder. Ahlak ve iyiniyete aykırılıkta fesih, öğrenmeden itibaren altı iş günü ve her hâlde olaydan itibaren bir yıl içinde yapılır (m.26).

Haklı nedenle derhal fesih

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

5510'a göre iş kazası nedir, hangi hâllerde iş kazası sayılır? İş kazası ne kadar sürede bildirilir?

Kısa cevap: İş kazası, m.13'te sayılan beş hâlden birinde olup sigortalıyı hemen ya da sonradan bedenen veya ruhen engelli hâle getiren olaydır: işyerinde bulunma, işverenin yürüttüğü iş, görevle işyeri dışına gönderilme, emziren kadının süt izni ve işverence sağlanan taşıtla gidiş-geliş. İşveren kazayı kolluğa derhal, Kuruma en geç üç iş günü içinde bildirir.

Bir kargo şirketinin servis minibüsü sabah işçileri depoya götürürken kaza yaptı; aynı sabah kendi otomobiliyle işe gelen muhasebeci de trafikte çarpıştı.

Kanun iş kazasını soyut bir tanımla değil, olayın gerçekleştiği anlarla belirler (m.13). Olay aşağıdaki hâllerden birinde olmalı ve sigortalıyı hemen ya da sonradan bedenen veya ruhen engelli hâle getirmelidir. Engellilik geçici de olabilir; birkaç günlük istirahat gerektiren yaralanma da iş kazasıdır.

Ölçüt olayın yeri ve anıdır: beş hâlden birine girmeyen kaza, ne kadar ağır olursa olsun iş kazası sayılmaz.Görsel: Sınav Defteri

Servis minibüsündeki işçiler (e) bendine girer. Kendi otomobiliyle gelen muhasebecinin kazası ise görevli olarak gönderilmediği sürece bentlerin hiçbirine girmez. Kusur aranmaz: işçinin kendi dikkatsizliği kazayı iş kazası olmaktan çıkarmaz, yalnız ödeneğin miktarını etkileyebilir (m.22).

Bildirim

İşveren 4/a sigortalısının kazasını o yerin kolluğuna derhal, Kuruma en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirir; kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olduysa süre kazanın öğrenildiği tarihten başlar. 4/b sigortalısı kazasını kendisi, rahatsızlığı engel olmaktan çıktıktan sonra üç iş günü içinde (bir ayı geçmemek şartıyla) bildirir (m.13). İşveren süresinde bildirmezse bildirim tarihine kadarki geçici iş göremezlik ödeneği işverenden alınır (m.21).

İşverenin ve üçüncü kişinin sorumluluğu

Kurum sigortalıya ödemeyi yapar, sonra kimden geri alacağına bakar; buna rücu denir. Kaza işverenin kastıyla ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı davranışıyla olduysa Kurum yaptığı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverene ödettirir; işverenin sorumluluğunda kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır (m.21). Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz 6331 sayılı Kanun'daki önlem yükümlülükleri bu sorumluluğun ölçüsüdür. Kazaya üçüncü bir kişinin kusuru yol açtıysa ilk peşin sermaye değerinin yarısı ona rücu edilir.

Akılda kalsın: Beş hâl: işyeri, işverenin işi, görevle gönderilme, süt izni, işveren taşıtı. Bildirim: kolluğa derhal, SGK'ya 3 iş günü. Kast ya da İSG ihlalinde Kurum işverene rücu eder; kusurlu üçüncü kişiye ilk peşin sermaye değerinin yarısı rücu edilir.
Sınavda

Nasıl sorulurVakalar verilip hangilerinin iş kazası olduğu öncüllü olarak sorulur.

TuzakKendi aracıyla işe gelirken olan kazayı iş kazası saymaktır; taşıtın işverence sağlanması gerekir. İkinci tuzak, işçinin kusurunu iş kazasını ortadan kaldıran neden saymaktır.

Sınavda işaretlekolluğa “derhal”, SGK'ya “üç iş günü”.

?Soru çöz

Aşağıdaki olaylardan hangileri 5510 sayılı Kanun'a göre iş kazasıdır?
I. Emziren işçi Seda'nın süt izni sırasında işyerinin merdiveninden düşmesi
II. Muhasebeci Onur'un kendi otomobiliyle sabah işe gelirken trafik kazası geçirmesi
III. Teknisyen Burak'ın işverenin gönderdiği müşteri adresine giderken yolda yaralanması

✓ D. Süt izni (d bendi) ve görevli olarak işyeri dışına gönderilme (c bendi) iş kazası hâlleridir. II yanlıştır: taşıt işverence sağlanmamıştır ve Onur görevli olarak gönderilmemiştir. A görevli gönderilmeyi atlar; B ve C, kendi aracıyla işe gelişi iş kazası sayar.

↕Sıralama iş kazasından rücuya

  1. Kurumun istirahat raporuna göre ödeneği sigortalıya ödemesi
  2. İşverenin kazayı o yerin kolluğuna bildirmesi
  3. İSG ihlali saptanınca ödemelerin işverene ödettirilmesi
  4. İş kazası bildirgesinin üç iş günü içinde SGK'ya verilmesi
SOSYAL GÜVENLİK · HAK

Meslek hastalığı ve iş kazası sigortasından sağlanan haklar

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Meslek hastalığı nedir, nasıl tespit edilir? İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından hangi haklar sağlanır?

Kısa cevap: Meslek hastalığı, işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden ortaya çıkan hastalık veya engelliliktir; Kurum Sağlık Kurulu tespit eder. Bu sigorta kolu geçici iş göremezlik ödeneği, meslekte kazanma gücü en az %10 azalınca sürekli iş göremezlik geliri, ölümde hak sahiplerine gelir ve cenaze ödeneği sağlar.

Bir taş ocağında on iki yıldır kırıcıda çalışan Mustafa'nın akciğerinde toz hastalığı çıktı; aynı ocakta kırıcıya elini kaptıran Yusuf ise bir parmağını kaybetti.

Yusuf'un başına gelen ani bir olaydır: iş kazası. Mustafa'nın hastalığı ise yıllarca solunan tozun sonucudur: meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı ya da yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici ya da sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir (m.14).

İş kazası mı, meslek hastalığı mı?
Ölçütİş kazası (m.13)Meslek hastalığı (m.14)
OluşAni, belirli bir anda gerçekleşen olayZamana yayılan, tekrarlanan sebep ya da yürütüm şartları
TespitKurum; gerekirse müfettiş soruşturmasıSağlık kurulu raporu üzerine Kurum Sağlık Kurulu
BildirimKazadan sonraki 3 iş günüÖğrenildiği günden itibaren 3 iş günü

Hastalık işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkarsa, ayrılış ile hastalığın belirmesi arasında yönetmelikte o hastalık için öngörülen yükümlülük süresinden uzun zaman geçmemiş olmalıdır. Süre aşılmış olsa bile hastalığa yol açan etken işyerindeki incelemeyle saptanırsa, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu'nun onayıyla meslek hastalığı sayılabilir.

Sigortadan sağlanan haklar (m.16)

  • Geçici iş göremezlik ödeneği: İstirahat raporu süresince her gün için; iş kazası ve meslek hastalığında prim günü şartı aranmaz (m.18).
  • Sürekli iş göremezlik geliri: Meslekte kazanma gücü en az %10 azalan sigortalıya bağlanır. Tam iş göremezlikte aylık kazancın %70'i, kısmi iş göremezlikte bunun kayıp oranı kadarı ödenir; başkasının sürekli bakımına muhtaç sigortalıda oran %100'dür (m.19).
  • Ölüm hâlinde gelir: Aylık kazancın %70'i hak sahiplerine paylaştırılır (m.20).
  • Gelir bağlanan kız çocuğuna evlenme ödeneği, ölen sigortalı için cenaze ödeneği.
Örnek

Yusuf'un aylık kazancı 30.000 TL (örnek tutar), meslekte kazanma gücü kaybı %25'tir. Sürekli iş göremezlik geliri ne kadardır?

  1. Tam iş göremezlik geliri: 30.000 × 0,70 = 21.000 TL.
  2. Kısmi gelir: 21.000 × 0,25 = 5.250 TL.

Cevap: aylık 5.250 TL sürekli iş göremezlik geliri.

Ek bilgi: sigortalının kendi kusuru (m.22)

Hekimin önerdiği tedbirlere uymayıp tedavisini uzatan sigortalının ödenek ya da gelirinden dörtte birine kadarı, ağır kusuruyla kazaya uğrayanınkinden üçte birine kadarı eksiltilir. Kastî hareketle kazaya uğrayana ya da Kurumun yazılı bildirimine rağmen önerilen tedaviyi kabul etmeyene yarısı ödenir. Hekimden çalışabilir belgesi almadan çalışan sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği ödenmez.

Akılda kalsın: Meslek hastalığı = tekrarlanan sebep ya da yürütüm şartları + Kurum Sağlık Kurulu tespiti. Sürekli iş göremezlik geliri %10 kayıptan başlar; tam iş göremezlikte %70, bakıma muhtaçta %100. İş kazasında geçici ödenek için prim günü aranmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurOranlar boşluk ya da hesap olarak, haklar “hangisi sağlanmaz” kalıbıyla gelir.

TuzakSürekli iş göremezlik geliri için %60 kayıp aramaktır; %60, Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası sayfasında göreceğimiz malullük ölçüsüdür, bu gelir %10'dan başlar. İkinci tuzak, iş kazası sigortasından yaşlılık aylığı bağlandığını söylemektir; yaşlılık uzun vadeli koldur.

⇄Bilgi eşleştirme hak → ölçü

?Soru çöz

Aylık kazancı 40.000 TL (örnek tutar) olan bir sigortalının iş kazası sonucu meslekte kazanma gücü %30 azalmıştır; sigortalı başkasının bakımına muhtaç değildir. Bağlanacak sürekli iş göremezlik geliri aylık kaç TL'dir?

✓ B. Tam iş göremezlik geliri 40.000 × 0,70 = 28.000 TL; kısmi gelir 28.000 × 0,30 = 8.400 TL. A %70'lik bağlama oranını atlayıp kazancın %30'unu alır; C tam iş göremezlik gelirinde kalır; D sonucu bir kez daha yarıya böler.
SOSYAL GÜVENLİK · HAK

Hastalık ve analık sigortası: geçici iş göremezlik ve emzirme ödeneği

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş Kanunu'na göre ücret nasıl ve ne zaman ödenir, ücret nasıl korunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ücret, bir iş karşılığında işveren ya da üçüncü kişilerce sağlanan ve parayla ödenen tutardır (4857 m.32). Kural olarak Türk parasıyla, işyerinde ya da banka hesabına, en geç ayda bir ödenir. Aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez; ücret kesme cezası sözleşmede yazan sebeplerle ve ayda iki gündeliği aşmamak üzere verilebilir.

Ücret ve ücretin korunması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hastalık ve analık sigortasından hangi ödenekler verilir? Geçici iş göremezlik ödeneği için kaç gün prim gerekir, ödenek ne kadardır?

Kısa cevap: Hastalık sigortası, iş kazası ve meslek hastalığı dışındaki rahatsızlıklarda geçici iş göremezlik ödeneği verir; son bir yılda en az 90 gün kısa vadeli prim gerekir, ödenek üçüncü günden başlar. Analık sigortası doğumdan önceki 8 ve sonraki 16 hafta için ödenek, 120 gün prim şartıyla emzirme ödeneği sağlar. Ödenek ayakta tedavide günlük kazancın üçte ikisi, yatarakta yarısıdır.

Bir çağrı merkezinde Derya gripten beş gün rapor aldı; aynı hafta Nihan doğum iznine çıktı. İkisi de çalışmadıkları günler için ne alır?

Hastalık hâli, 4/a ve 4/b sigortalısının iş kazası ve meslek hastalığı dışındaki, iş göremezliğe yol açan rahatsızlığıdır (m.15). 4/a sigortalısı geçici iş göremezlik ödeneği için yetkili hekimden istirahat raporu ve iş göremezlikten önceki bir yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi gösterir; ödenek iş göremezliğin üçüncü gününden başlar (m.18). İş kazasında ise prim şartı yoktur, ödenek her gün için verilir.

Ödenek, günlük kazancın ayakta tedavide üçte ikisi, yatarak tedavide yarısıdır (m.18).

Örnek

Derya'nın günlük kazancı 1.200 TL (örnek tutar), raporu 5 günlük ve ayaktan tedavidir; son bir yılda 300 gün primi var. Ödeneği ne kadardır?

  1. Ödenek üçüncü günden başlar: 3, 4 ve 5. günler = 3 gün.
  2. Ayakta tedavi: 1.200 × 2/3 = 800 TL; 3 × 800 = 2.400 TL.

Cevap: 2.400 TL geçici iş göremezlik ödeneği.

Analık

Analık hâli, gebelikten doğum sonrası ilk on altı haftaya kadar olan süreyi kapsar (m.15). Sigortalı kadın, doğumdan önceki bir yılda en az 90 gün kısa vadeli prim şartıyla, doğumdan önceki 8 ve sonraki 16 hafta boyunca çalışmadığı her gün için ödenek alır (doğum sonrası süre 2026'dan beri 16 hafta). Hekim onayıyla doğuma iki hafta kalana kadar çalışabilir; kullanamadığı süre doğum sonrasına eklenir. Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz analık izni (4857 m.74) bunun iş hukukundaki yüzüdür: işveren bu sürede çalıştırmaz, SGK ödenek öder.

Emzirme ödeneği, her çocuk için yaşaması şartıyla bir kez ödenir (m.16). Doğum yapan sigortalı kadına ya da sigortalı olmayan eşi doğum yapan sigortalı erkeğe verilir; şart, doğumdan önceki bir yılda en az 120 gün kısa vadeli prim bildirilmiş olmasıdır.

Kısa vadeli ödeneklerde prim şartı
ÖdenekPrim şartıSüre ya da miktar
İş kazası, meslek hastalığıYokHer gün için
HastalıkSon 1 yılda 90 gün3. günden; ayakta 2/3, yatarak 1/2
AnalıkDoğumdan önceki 1 yılda 90 günDoğumdan önce 8, sonra 16 hafta
EmzirmeDoğumdan önceki 1 yılda 120 günYaşayan her çocuk için bir kez
Ek bilgi: günlük kazanç, çakışma ve sayılmayan süreler

Günlük kazanç, önceki on iki ayın prime esas kazançları toplamının prim gün sayısına bölünmesiyle bulunur (m.17). Ödenekler çakışırsa en yükseği verilir. Çoğul gebelikte doğum öncesine 2 hafta eklenir. Askerlik, beraatla biten tutukluluk, ödenekli iş göremezlik ve grev-lokavt süreleri “önceki bir yılın” hesabına girmez (m.24). 4/b sigortalısına hastalık ödeneği verilmez.

Akılda kalsın: Hastalık: 90 gün prim, 3. günden ödenek. Analık: 90 gün prim, 8 + 16 hafta. Emzirme: 120 gün prim, yaşayan her çocuk. Ödenek ayakta 2/3, yatarak 1/2.
Sınavda

Nasıl sorulurPrim günü ve oranlar boşluk ya da hesap olarak gelir.

TuzakEmzirme ödeneğinde de 90 gün aramaktır: emzirmede 120 gün gerekir. İkinci tuzak, ayakta ve yatarak oranlarını ters vermektir. Hastalık ödeneğini ilk günden başlatmak da sık hatadır.

?Soru çöz

Günlük kazancı 900 TL (örnek tutar) olan ve son bir yılda 200 gün kısa vadeli prim bildirilen bir 4/a sigortalısı, hastalığı nedeniyle 6 günlük ayaktan tedavi raporu almıştır. Ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği kaç TL'dir?

✓ C. Prim şartı (90 gün) sağlanmıştır; ödenek üçüncü günden başlar, yani 4 gün ödenir. Ayakta tedavide günlük ödenek 900 × 2/3 = 600 TL; 4 × 600 = 2.400 TL. A 6 günün tamamını üçte iki oranla öder; B 6 günü yatarak tedavi oranıyla (yarısı) öder; D 4 günü yatarak tedavi oranıyla hesaplar.

?Soru çöz

Doğum yapan 4/a sigortalısı Nihan'la ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Emzirme ödeneği için doğumdan önceki bir yılda 90 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir.
II. İşveren, İş Kanunu'na göre Nihan'ı doğumdan sonra on altı hafta çalıştıramaz.
III. Bu süre için SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği alabilmesi, doğumdan önceki bir yılda en az 90 gün kısa vadeli prim bildirilmesine bağlıdır.

✓ B. İş Kanunu'ndaki analık izni (4857 m.74) doğum sonrası on altı haftadır (II) ve analık ödeneği 90 gün prim şartına bağlıdır (III). I yanlıştır: emzirme ödeneği için 120 gün gerekir. A ödenek şartını atlar; C ve D, emzirmedeki 120 günü 90 gün sanar.
SOSYAL GÜVENLİK · FİNANSMAN

Genel sağlık sigortası: kapsam, hak kazanma, katılım payı ve prim oranları

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeveridge Raporu nedir, ilkeleri nelerdir? Bismarck ve Beveridge modelleri arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sosyal güvenliğin teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beveridge Raporu, 1942'de İngiltere'de hazırlanan ve sosyal güvenliği herkese yayan, tek düze prim ve tek düze yardımla işleyen, tek elden yönetilen bir sistem öneren rapordur. Bismarck modeli çalışanları kapsar, gelire bağlı prim ve yardımla işler; Beveridge modeli ise bütün vatandaşları kapsar ve asgari bir geçim düzeyini güvenceye alır.

Beveridge ve uluslararası belgeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Genel sağlık sigortası kimleri kapsar? Sağlık hizmetinden yararlanma şartı nedir? Sigorta prim oranları nelerdir?

Kısa cevap: Genel sağlık sigortası, Türkiye'de ikamet eden sigortalıları, aylık alanları, gelir testine göre primi devletçe ödenenleri ve başka güvencesi olmayan vatandaşları kapsar. Sağlık hizmetinden yararlanmak için kural olarak son bir yılda 30 gün GSS prim günü gerekir; 18 yaş altı, acil hâl ve iş kazası gibi durumlarda bu şart aranmaz. Primi, prime esas kazancın %12,5'idir.

Aile sağlığı merkezinde aynı sabah üç kişi muayene oldu: bir fabrika işçisi, onun 19 yaşındaki üniversiteli oğlu ve hiç çalışmamış, geliri olmayan yaşlı bir komşu.

Genel sağlık sigortası (GSS), sağlığın korunmasını ve sağlık harcamalarının finansmanını sağlar. Beveridge'in genellik ilkesine uygun olarak Türkiye'de ikamet edenlerin tamamını kapsamayı amaçlar.

  • 4/a, 4/b ve 4/c sigortalıları ile isteğe bağlı sigortalılar,
  • Gelir ya da aylık alanlar; işsizlik ödeneği ve kısa çalışma ödeneği alanlar,
  • Gelir testinde aile içi kişi başı aylık geliri asgari ücretin üçte birinden az çıkan vatandaşlar ile başka yoldan güvencesi olmayan 18 yaş altı çocuklar (primleri devletçe ödenir),
  • Başka güvencesi olmayan diğer vatandaşlar (primini kendisi öder).

Fabrika işçisinin oğlu kendi adına sigortalı değildir; bakmakla yükümlü olunan kişi olarak babasından yararlanır. Bu kişiler eş; 18 yaşını (lisede 20, yükseköğrenimde 25 yaşını) doldurmamış evli olmayan çocuklar ile malul çocuklar ve geçimi sigortalıca sağlanan ana-babadır (m.3).

Hak kazanma

Kural olarak başvurudan önceki bir yılda toplam 30 gün GSS prim günü gerekir; 4/b sigortalısı ile primini kendi ödeyen vatandaşta ayrıca 60 günden fazla prim borcu olmamalıdır (m.67). 18 yaş altı, başkasının bakımına muhtaç olanlar, acil hâl, trafik kazası, iş kazası ve meslek hastalığı, bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalık ve koruyucu sağlık hizmetlerinde bu şartlar aranmaz. Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz dayanışma ilkesi burada açıkça yazılıdır: sağlanan hizmet ile ödenen prim arasında ilişki kurulamaz (m.62).

Ek bilgi: katılım payı

Ayakta muayene, ilaç, protez-ortez ve bazı yatarak tedavilerde katılım payı alınır (m.68); iş kazası, aile hekimi, koruyucu hizmet ve raporlu kronik hastalıkta alınmaz (m.69). Estetik işlemler hiç finanse edilmez (m.64).

Prim oranları (m.81)

Prim oranları (2026, prime esas kazanç üzerinden)
KolToplamSigortalıİşveren
Malullük, yaşlılık ve ölüm (uzun vadeli)%21%9%12
Kısa vadeli sigorta kolları%2,25—Tamamı
Genel sağlık sigortası%12,5%5%7,5
Yalnız GSS'ye tabi olanlar%12Kendisi ya da devlet

Kısa vadeli kol primini yalnız işveren öder. 4/b sigortalısı üç kolun primini tek başına öder.

Ek bilgi: yetki ve sınırlar

İşveren payı 2026'da %11'den %12'ye çıktı (7566). Cumhurbaşkanı kısa vadeli oranı %1,5–2,5 arasında belirleyebilir. Prime esas günlük kazancın üst sınırı alt sınırın 9 katıdır (m.82).

Bu sayfanın süre ve sayıları
KonuSüre / sayıMadde
Ev hizmetinde sigortalılıkaynı kişi yanında ayda 10 gün ve fazla5510 m.6
İşe giriş bildirgesibaşlamadan önce; inşaat-balıkçılık-tarım aynı gün; 4/c 15 günm.8
İşten ayrılış bildirimi10 günm.9
İş kazası, meslek hastalığı bildirimikolluğa derhal; SGK'ya 3 iş günüm.13–14
Sürekli iş göremezlik gelirien az %10 kayıp; tam %70, bakıma muhtaç %100m.19
Hastalık, analık, emzirme90 / 90 / 120 gün prim; analık 8 + 16 haftam.16–18
GSS'den yararlanmason 1 yılda 30 gün primm.67
Akılda kalsın: GSS: herkes; gelir testi eşiği asgari ücretin 1/3'ü; yararlanma şartı son 1 yılda 30 gün; iş kazası, acil hâl ve 18 yaş altında şart yok. Primler: uzun vadeli %21 (9 + 12), kısa vadeli %2,25 (işveren), GSS %12,5 (5 + 7,5).
Sınavda

Nasıl sorulurKapsam öncüllü, prim oranları paylarıyla sorulur.

TuzakKısa vadeli kol priminin işçi ile işveren arasında bölündüğünü söylemektir; tamamını işveren öder. İkinci tuzak, iş kazası ya da acil durumda da 30 gün prim şartı aramaktır. Eski kaynaklarda uzun vadeli kol oranı %20 (%11 işveren) yazar; 2026'dan beri %21'dir.

?Soru çöz

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Uzun vadeli sigorta kollarında işveren payı sigortalı payından yüksektir.
II. İş kazası nedeniyle başvuran sigortalıdan sağlık hizmeti için 30 gün prim şartı aranmaz.
III. Genel sağlık sigortalısına sağlanan sağlık hizmetleri ile ödediği prim tutarı arasında ilişki kurulamaz.

✓ D. Uzun vadeli kollarda işveren %12, sigortalı %9 öder (I); iş kazasında 30 gün prim şartı aranmaz (II); hizmet ile prim arasında ilişki kurulamaz (III). A işveren payını sigortalınınkine eşit ya da düşük sanar; B iş kazası istisnasını da atlar; C, m.62'deki dayanışma kuralını atlar.

⇄Bilgi eşleştirme prim → oran

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

6356 sayılı Kanun'un yürürlükteki hükümlerine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Bankacılık hizmetlerinde grev ve lokavt yapılamaz.
II. Kamu kuruluşlarınca yürütülen hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz.
III. Grev oylamasında, oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse grev kararı uygulanamaz.

✓ B. Kamu hastanelerinde grev yasağı yürürlüktedir (II); oylamada katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmamasına karar verirse grev uygulanamaz (III). I yanlıştır: bankacılıktaki yasak Anayasa Mahkemesince 2014'te iptal edildi. A doğru III'ü atlar; C ve D yanlış I'i içerir.Kaynak: Toplu iş hukuku · Grev ve lokavt

?Soru 2

Sosyal güvenliğin finansmanında dağıtım (pay-as-you-go) yöntemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çalışanların bugün ödediği primlerle bugünkü emeklilerin aylıkları karşılanır.
II. Nüfusun yaşlanması sistemin finansmanını zorlaştırır.
III. Her sigortalının primi kendi adına açılan hesapta biriktirilip yatırıma yönlendirilir.

✓ C. Dağıtım yöntemi kuşaklar arası aktarımdır (I) ve aktif-pasif oranına bağlı olduğu için yaşlanmadan etkilenir (II). III fon (kapitalizasyon) sistemini anlatır. A yaşlanma etkisini atlar; B yalnız fon sisteminin özelliğini seçer; D iki yöntemi birbirine karıştırır.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Finansman yöntemleri

?Soru 3

Sosyal güvenliğin doğuşuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Bireysel tasarruf, düşük gelirli çalışanı sosyal risklere karşı koruyamaz.
II. Mesleki risk teorisine göre işveren, kusuru olmasa da iş kazasından sorumludur.
III. Sosyal sigorta da iş hukukundaki işçiyi koruma ilkesi gibi, sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına bir tepkidir.
IV. Bismarck döneminde çıkarılan ilk sosyal sigorta yasası iş kazası sigortasıdır.

✓ B. Düşük gelirlinin tasarruf yapamaması (I), kusursuz işveren sorumluluğu (II) ve işçiyi koruma düşüncesinin sosyal sigortaya da yön vermesi (III) doğrudur. IV yanlıştır: ilk yasa 1883 hastalık sigortası, iş kazası 1884'tür. A ve D yanlış olan IV'ü içerir; C doğru olan I'i atlar.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Eski güvenceler ve Bismarck

?Soru 4

Hiç prim ödememiş, düzenli geliri olmayan ve 65 yaşını doldurmuş bir vatandaşa, muhtaçlığı tespit edildikten sonra her ay bağlanan aylık aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Prim karşılığı olmayan, muhtaçlık şartına bağlı ve vergiyle karşılanan ödeme sosyal yardımdır. A prim ödemiş sigortalıya bağlanan aylıkla karıştırır; C para değil bakım gibi ayni hizmeti anlatır; D gönüllü ve riske göre primli ticari sözleşmedir.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Sigorta, yardım, hizmet ve ilkeler

?Soru 5

Aynı işverenin yanında üç yıl iki aydır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, aşağıdaki bildirim sürelerinden en az hangisine uymak zorundadır?

✓ A. Kıdemi üç yıldan fazla olan işçi için bildirim süresi en az sekiz haftadır. B 1,5–3 yıl arası kıdemin süresidir, C altı ay ile 1,5 yıl arasınınkidir. D kanunda yoktur; sözleşmeyle artırılmadıkça aranmaz.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Bildirim süreleri ve ihbar tazminatı

?Soru 6

4688 sayılı Kanun'a göre kamu görevlileri sendikaları ve toplu sözleşmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Toplu sözleşme hükümleri sözleşmenin yapıldığı tarihi izleyen iki mali yıl için geçerlidir. A yanlıştır: sendikalar hizmet kolu esasına göre ve Türkiye çapında kurulur. B'deki kurul işçi uyuşmazlıklarınındır; kamu görevlilerinde Kamu Görevlileri Hakem Kurulu vardır. C yanlıştır: görüşmeler son rakamı tek olan yıllarda yapılır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Kamu görevlileri sendikaları (4688)

?Soru 7

İşe iade süreci ve sonuçlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Feshin geçerli nedene dayandığını işveren ispat eder; işçi yalnız feshin başka bir nedene dayandığını iddia ederse bunu ispatlar. A dava şartını, C iş güvencesi tazminatının aralığını, D on iş günlük başvuru süresini doğru aktarır.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · İşe iade: arabuluculuk, dava, sonuçlar

?Soru 8

6356 sayılı Kanun'a göre toplu iş uyuşmazlıklarının çözümüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yorumdan doğan uyuşmazlık bir hak uyuşmazlığıdır; grev konusu olamaz, mahkemede yorum davasıyla çözülür. Kanuni grev yalnız toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasındaki çıkar uyuşmazlığında mümkündür. A görüşme süresini, B Yüksek Hakem Kurulu kararlarının niteliğini, D özel hakem yolunu doğru aktarır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Toplu görüşme, arabulucu, Yüksek Hakem Kurulu

?Soru 9

En az bir yıllık kıdemi olan işçilerin aşağıdaki ayrılma nedenlerinden hangilerinde kıdem tazminatı ödenir?
I. Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren altı ay sonra kendi isteğiyle ayrılması
II. Muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle ayrılma
III. İşçinin, ücretinin işverence ödenmemesi nedeniyle sözleşmeyi derhal feshetmesi

✓ C. Üç hâl de kanunda kıdem tazminatı doğuran nedenler arasındadır: evlenmeden itibaren bir yıl içinde ayrılma (I), muvazzaf askerlik (II) ve işçinin m.24'e dayanan haklı feshi (III). A ve B haklı nedenle feshi, A ve D evlilik nedenli ayrılmayı atlar.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Kıdem tazminatı, ibraname, zamanaşımı

?Soru 10

Beveridge Raporu'nun önerdiği sosyal güvenlik sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çalışan-çalışmayan ayrımı yapmadan bütün vatandaşları kapsar.
II. Prim ve yardımlar kişinin kazancına göre farklılaşır.
III. Riskler tek bir sistemde, tek elden yönetilir.

✓ A. Genellik (I) ve yönetimde birlik (III) Beveridge'in temel ilkeleridir. II yanlıştır: Beveridge tek düze prim ve tek düze yardım önerir; kazanca bağlılık Bismarck modelinin özelliğidir. B doğru olan III'ü atlar; C ve D, Bismarck'a ait olan II'yi Beveridge'e yükler.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Beveridge ve uluslararası belgeler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →