Çalışma koşulları: ücret, çalışma süreleri, dinlenme ve izinler

Ücretin nasıl ödendiğini ve korunduğunu, çalışma ve dinlenme sürelerini, fazla çalışmanın sınırlarını, kadın ve çocuk işçiye özel kuralları ve izinleri kanundaki sayılarla öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İŞ HUKUKU · HAK

Ücret: ödeme kuralları, hacizden korunma ve ücret kesme cezası

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş Kanunu'na göre ücret nasıl ve ne zaman ödenir, ücret nasıl korunur?

Kısa cevap: Ücret, bir iş karşılığında işveren ya da üçüncü kişilerce sağlanan ve parayla ödenen tutardır (4857 m.32). Kural olarak Türk parasıyla, işyerinde ya da banka hesabına, en geç ayda bir ödenir. Aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez; ücret kesme cezası sözleşmede yazan sebeplerle ve ayda iki gündeliği aşmamak üzere verilebilir.

Bir kargo firması maaşları “alışveriş çeki” ile ödemek istiyor; depo işçisi Murat bordrosunda gerekçesiz bir kesinti görüyor.

İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz üç unsurdan biri ücretti. İşçinin geçimi ona dayandığı için kanun ödemeyi sıkı kurallara bağlar.

Nasıl ve ne zaman ödenir? (m.32)

  • Para ve yer: Ücret, prim, ikramiye ve benzeri her ödeme kural olarak Türk parasıyla, işyerinde ya da işçi adına açılan banka hesabına ödenir. Yabancı para kararlaştırılmışsa ödeme günündeki kurla Türk parası ödenebilir.
  • Yasak araçlar: Bono, kupon ya da parayı temsil ettiği ileri sürülen bir senetle ödeme yapılamaz. Girişteki alışveriş çeki bu yüzden geçersizdir.
  • Süre: Ücret en geç ayda bir ödenir; iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesi bu süreyi bir haftaya kadar indirebilir.
  • Zamanaşımı: Ücret alacağı beş yılda zamanaşımına uğrar.

Ücretin korunması

İşçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez ve başkasına devredilemez; nafaka alacakları bu sınırın dışındadır (m.35). İşveren her ödemede eklemeleri ve kesintileri ayrı ayrı gösteren bir ücret hesap pusulası verir (m.37). İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz alt işveren düzeninde asıl işveren, alt işveren işçilerinin ücretinin ödenip ödenmediğini aylık olarak kontrol eder ve ödenmeyen ücreti hakedişten keserek işçinin hesabına yatırır (m.36).

Ücret kesme cezası (m.38)

İşveren yalnız toplu iş sözleşmesinde ya da iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle ceza kesebilir; kesintiyi sebebiyle birlikte işçiye derhal bildirir. Kesinti bir ayda iki gündeliği (parça başı ücrette iki günlük kazancı) aşamaz. Kesilen para işverende kalmaz: bir ay içinde işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için Bakanlık hesabına yatırılır. Murat'ın gerekçesiz kesintisi geçersizdir.

İkramiye kanunda tanımlanmamıştır; sözleşme, toplu iş sözleşmesi ya da süreklileşmiş işyeri uygulamasıyla doğar ve ücretin ödeme kurallarına tabidir. Çalışma süresinin yasal olarak kısaltılması gerekçesiyle ücretten indirim yapılamaz (m.62).

Akılda kalsın: Ücret Türk parasıyla, en geç ayda bir (sözleşmeyle haftada bir). Hacizde koruma: dörtte bir. Ceza kesintisi: sözleşmedeki sebep + derhal bildirim + ayda en çok iki gündelik; para Bakanlık hesabına. Ücret alacağında zamanaşımı beş yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurÜcretin ödenmesi ve korunması “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, sayılar eşleştirmeyle sorulur.

TuzakÜcret kesme cezasından toplanan paranın işverenin kasasında kaldığını söylemektir; bir ay içinde Bakanlık hesabına yatırılır. İkinci tuzak, haciz sınırını “yarısı” diye vermektir: aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez.

?Soru çöz

4857 sayılı İş Kanunu'na göre ücretle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ceza olarak kesilen para işverende kalmaz; bir ay içinde işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için Bakanlık adına açılan hesaba yatırılır. A ödeme süresinin kısaltılabilmesini, C haciz sınırını, D senetle ödeme yasağını doğru aktarır.

⇄Bilgi eşleştirme kural → sayı

İŞ HUKUKU · KURUM

Asgari ücret, ücretin gecikmesi ve iş görmekten kaçınma

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Asgari ücret nasıl belirlenir? Ücreti gününde ödenmeyen işçi ne yapabilir?

Kısa cevap: Asgari ücret, iş sözleşmesiyle çalışan her işçi için Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; kararlar kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer (4857 m.39). Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmadan ödenmeyen işçi iş görmekten kaçınabilir; bu durum grev sayılmaz (m.34).

Bir tekstil fabrikasında maaşlar ayın 5'inde yatacaktı; ayın 26'sı geldi, hâlâ ödeme yok ve bantta çalışan seksen işçi aynı sabah makineleri çalıştırmadı.

Asgari ücret (m.39)

Asgari ücret, normal çalışma karşılığı ödenmesi gereken en düşük ücrettir. Kanun onu İş Kanunu kapsamında olan ya da olmayan, iş sözleşmesiyle çalışan her işçi için öngörür; ev hizmetinde çalışan da yararlanır. Belirleme Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca, işçi, işveren ve hükümet temsilcilerinden oluşan üçlü yapıdaki Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir yapılır. Komisyon kararları kesindir, Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. Anayasa m.55'e göre asgari ücret belirlenirken çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu birlikte gözetilir.

Ücretin gecikmesi (m.34)

Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden olmadan ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu bireysel bir haktır: girişteki gibi çok sayıda işçi aynı anda çalışmasa da eylem grev sayılmaz. İşveren bu işçilerin sözleşmesini çalışmadıkları için feshedemez, yerlerine yeni işçi alamaz, işi başkasına yaptıramaz. Gününde ödenmeyen ücrete mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir. Ücretin hiç ya da eksik ödenmesi işçiye sözleşmeyi derhal feshetme hakkı da verir; bunu İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında göreceğiz.

Yarım ücret (m.40)

Sel, deprem gibi zorlayıcı sebeplerle çalışamayan işçiye bekleme süresinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.

Akılda kalsın: Asgari ücret: komisyon, en geç iki yılda bir, kararlar kesin, kapsam içi ve dışı her işçi. Gecikme: ödeme gününden itibaren 20 gün → iş görmekten kaçınma; grev değil, fesih ve yerine işçi alma yasak, en yüksek mevduat faizi. Zorlayıcı sebepte bir haftaya kadar yarım ücret.
Sınavda

Nasıl sorulurAsgari ücret ve m.34 öncüllü ifadelerle sorulur.

TuzakAsgari ücretin yalnız İş Kanunu kapsamındaki işçilere uygulandığını söylemektir. İkinci tuzak, ücreti ödenmeyen işçilerin topluca çalışmamasını “kanun dışı grev” saymaktır; kanun bunun grev olmadığını açıkça söyler.

Sınavda işaretlesüre ödeme gününden itibaren yirmi gündür.

?Soru çöz

Asgari ücret ve ücretin gecikmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Asgari ücret yalnız 4857 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde çalışan işçiler için belirlenir.
II. Ücreti gününde ödenmediği için iş görmekten kaçınan işçilerin sayısı toplu bir nitelik kazanırsa eylem grev sayılır.
III. Asgari Ücret Tespit Komisyonunun kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.

✓ D. Komisyon kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. I yanlıştır: asgari ücret kanun kapsamında olan ya da olmayan her işçi içindir. II yanlıştır: kanun, sayısal olarak toplu nitelik kazansa bile bu eylemi grev saymaz. A ve B yanlış öncülleri içerir; C doğru olan III'ün yanına yanlış II'yi ekler.

↕Sıralama ücret gecikince

  1. İşçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınır
  2. Sözleşmedeki ödeme günü gelir, ücret yatmaz
  3. Ücret, mevduata uygulanan en yüksek faiziyle birlikte ödenir
  4. Mücbir bir neden olmadan yirmi gün geçer
İŞ HUKUKU · SÜRE

Çalışma süresi: haftada 45 saat, denkleştirme, telafi ve ara dinlenme

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Haftalık çalışma süresi en çok kaç saattir? Denkleştirme ve ara dinlenme nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Çalışma süresi haftada en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa çalışılan günlere eşit bölünür (4857 m.63). Taraflar anlaşırsa süre, günde 11 saati aşmadan farklı dağıtılabilir; iki aylık denkleştirme döneminde haftalık ortalama 45 saati geçemez. Ara dinlenme günlük süreye göre 15 dakika, yarım saat ya da bir saattir ve çalışmadan sayılmaz.

Bir belediyenin asfalt şantiyesinde iki aylık dönemin ilk haftalarında günde 10 saat, sonraki haftalarda günde 5 saat çalışılıyor; işçiler yoğun haftalar için “fazla mesai” istiyor.

Haftalık sınır ve dağılımı (m.63)

Genel kural, çalışma süresinin haftada en çok 45 saat olmasıdır. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür: altı gün çalışılan işyerinde günde 7,5 saat. Yer altı maden işlerinde süre günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saattir.

Denkleştirme, haftalık sürenin tarafların anlaşmasıyla günlere farklı dağıtılmasıdır. Sınırlar: günde 11 saati aşmamak ve iki aylık süre içinde haftalık ortalamanın 45 saati geçmemesi. Bu süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir; turizm sektöründe dört aydır, toplu iş sözleşmesiyle altı aya uzar. Şantiyede iki aylık ortalama 45 saati aşmıyorsa yoğun haftalarda 45 saati geçen saatler fazla çalışma sayılmaz (m.41).

Telafi çalışması (m.64)

İşin zorunlu nedenle durması, bayram öncesi ya da sonrası işyerinin tatil edilmesi veya işçiye isteğiyle izin verilmesi hâlinde işveren dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir (Cumhurbaşkanı süreyi iki katına çıkarabilir). Telafi günde üç saati aşamaz, tatil gününde yaptırılamaz ve fazla çalışma sayılmaz.

Ara dinlenmesi (m.68) ve çalışmadan sayılan süreler (m.66)
Günlük çalışmaEn az ara dinlenmesi
4 saat veya daha kısa15 dakika
4 saatten fazla, 7,5 saate kadar (dahil)Yarım saat
7,5 saatten fazla1 saat

Ara dinlenmesi en az ve aralıksız verilir; iklim, mevsim ve işin niteliğine göre sözleşmeyle bölünebilir. Çalışma süresinden sayılmaz. Buna karşılık madende kuyuya iniş ve çıkış, işverenin başka yere gönderdiği işçinin yolda geçen süresi, iş görmeye hazır bekleme ve süt izni çalışılmış sayılır. Yalnız sosyal yardım amacıyla sağlanan serviste geçen süre sayılmaz.

Akılda kalsın: 45 saat; maden 37,5. Denkleştirme: günde en çok 11 saat, iki ay (TİS ile dört ay; turizmde dört, TİS ile altı). Telafi: dört ay içinde, günde en çok üç saat, tatil gününde yok. Ara dinlenme 15 dk / yarım saat / 1 saat; süreden sayılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurSayılar öncüllü ifadeyle ya da kısa bir şantiye vakasıyla sorulur.

TuzakDenkleştirme uygulanan işyerinde 45 saati aşan her saati fazla çalışma saymaktır: ortalama aşılmıyorsa fazla çalışma yoktur. Bir başka tuzak, ara dinlenmenin çalışma süresinden sayıldığını söylemektir; süt izni sayılır, ara dinlenme sayılmaz.

?Soru çöz

Taraflar haftalık çalışma süresini denkleştirme esasıyla dağıtmayı kararlaştırmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi 4857 sayılı Kanun'a aykırıdır?

✓ A. Denkleştirmede süre günlere farklı dağıtılabilir, ama günde on bir saati aşamaz. B denkleştirmenin doğası gereği mümkündür; C toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatmayı, D ortalama aşılmadıkça fazla çalışma doğmayacağını doğru söyler.

✎Boşluk doldurma günlük süreler

Günde dokuz saat çalışan işçiye en az ara dinlenmesi verilir; günde yedi buçuk saat çalışana ise yeterlidir. Telafi çalışması günde ten fazla olamaz. Çağrı üzerine çalışmada günlük süre belirlenmemişse işçi her çağrıda en az üst üste çalıştırılır.

bir saatyarım saatüç saatdört saaton beş dakikaiki saat
İŞ HUKUKU · SÜRE

Fazla çalışma, fazla sürelerle çalışma ve gece çalışması

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir? Gece çalışması en çok kaç saattir?

Kısa cevap: Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati %50 zamlı ödenir. Sözleşmeyle süre 45 saatin altında belirlenmişse o süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır, %25 zamlıdır. İşçi zam yerine serbest zaman seçebilir; yıllık sınır 270 saattir ve işçinin onayı gerekir. Gece çalışması 7,5 saati geçemez (4857 m.41, 69).

Bir çağrı merkezinde sözleşmeler haftada 40 saatlik; kampanya haftasında temsilci Elif 48 saat çalıştı. Fazladan çalıştığı sekiz saatin hepsi aynı zamla mı ödenir?

İki ayrı kavram (m.41)

Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır; her saati için normal saat ücreti %50 artırılarak ödenir. Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, o süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır; her saati %25 zamlıdır. Elif'in 41 ile 45 arasındaki beş saati fazla sürelerle çalışma, 46 ile 48 arasındaki üç saati fazla çalışmadır.

45 saat sınırı iki kavramı ayırır: altı fazla sürelerle çalışma, üstü fazla çalışmadır.Görsel: Sınav Defteri
Örnek

Elif'in saat ücreti 200 TL (örnek tutar). 48 saatlik haftada zamlı ücretleri ne kadardır?

  1. Fazla sürelerle çalışma: 5 saat × 200 × 1,25 = 1.250 TL.
  2. Fazla çalışma: 3 saat × 200 × 1,50 = 900 TL.
  3. Serbest zaman seçerse: 5 × 1 sa 15 dk + 3 × 1 sa 30 dk = 10 saat 45 dakika.

Cevap: 40 saatin ücretine ek olarak 2.150 TL ya da 10 saat 45 dakika serbest zaman.

Sınırlar ve serbest zaman

İşçi isterse zam yerine her fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika, her fazla sürelerle çalışma saati için 1 saat 15 dakika serbest zaman alır ve bunu altı ay içinde, ücretinden kesinti olmadan kullanır. Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir, yıllık toplamı 270 saati geçemez; gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Arıza ya da zorlayıcı sebep gibi zorunlu hâllerde de fazla çalışma yaptırılabilir; zamlı ücret ödenir, uygun dinlenme verilir (m.42).

Gece çalışması (m.69)

Gece, en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren, en fazla 11 saatlik dönemdir. Gece çalışması 7,5 saati geçemez; turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol arama-sondaj işlerinde işçinin yazılı onayıyla aşılabilir. Nöbetleşe işlerde posta değişiminde işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilir. Sanayide 18 yaşından küçükler gece çalıştırılamaz (m.73).

Akılda kalsın: 45 üstü = fazla çalışma, %50, 1 sa 30 dk. Sözleşme süresi ile 45 arası = fazla sürelerle çalışma, %25, 1 sa 15 dk. Serbest zaman altı ayda. Yıllık 270 saat, işçinin onayı. Gece: 20.00–06.00, en fazla 11 saat; gece çalışması 7,5 saat; posta değişiminde 11 saat dinlenme.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir ücret vakasıyla hesap ya da oran–kavram eşleştirmesi olarak sorulur.

Tuzak40 saatlik sözleşmede 40'ı aşan her saati %50 zamlı saymaktır: 45'e kadar olan kısım %25'tir. Diğer tuzaklar: serbest zamanı bir saat saymak ve gece çalışmasına fazla çalışma eklenebileceğini söylemek.

Sınavda işaretlegece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.

?Soru çöz

Haftalık çalışma süresi sözleşmede 42 saat olarak belirlenen bir işçi, bir haftada 47 saat çalışmış ve zamlı ücret yerine serbest zaman istemiştir. İşçinin hak kazandığı serbest zaman ne kadardır?

✓ C. 43–45 arasındaki 3 saat fazla sürelerle çalışmadır: 3 × 1 sa 15 dk = 3 sa 45 dk. 46–47 arasındaki 2 saat fazla çalışmadır: 2 × 1 sa 30 dk = 3 sa. Toplam 6 sa 45 dk. A zamsız saat sayısıdır; B beş saatin tamamını fazla sürelerle çalışma sayar; D beş saatin tamamını fazla çalışma sayar.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → kural

İŞ HUKUKU · HAK

Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil, mazeret izinleri

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri nasıl ödenir? Evlenme ve babalık izni kaç gündür?

Kısa cevap: Tatilden önceki iş günlerinde çalışan işçiye yedi günlük dilim içinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir ve o günün ücreti çalışmadan ödenir (4857 m.46). Ulusal bayram ve genel tatilde çalışmayan işçi o günün ücretini, çalışan işçi ayrıca bir günlük ücret alır (m.47). Evlenme ve yakın ölümünde üç gün, eşin doğumunda on gün ücretli izin verilir.

Hastanede temizlik işçisi olan Hasan 29 Ekim'de çalıştı; bir hafta sonra eşi doğum yaptı. Ne alır?

Hafta tatili (m.46)

Tatilden önceki iş günlerinde çalışan işçi yedi günlük dilim içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme hakkı kazanır; işveren bu günün ücretini iş karşılığı olmadan tam öder. Hekim raporlu hastalık izni ve kanundaki mazeret izinleri bu hesapta çalışılmış sayılır. 2025 değişikliğiyle turizm belgeli konaklama tesislerinde hafta tatili, işçinin yazılı onayıyla izleyen dört gün içinde kullandırılabilir.

Ulusal bayram ve genel tatil (m.44, 47)

Bu günlerde çalışılıp çalışılmayacağı sözleşmeyle kararlaştırılır; sözleşmede hüküm yoksa işçinin onayı gerekir. Çalışmayan işçiye o günün ücreti tam ödenir; çalışan işçiye ayrıca her gün için bir günlük ücret ödenir. Hasan 29 Ekim için iki günlük ücret alır. Saat ücretiyle çalışanın tatil günü ücreti, saat ücretinin yedi buçuk katıdır (m.49).

Mazeret izinleri (Ek m.2)

Kanundaki ücretli mazeret izinleri
OlaySüre
İşçinin evlenmesi ya da evlat edinmesi3 gün
Ana, baba, eş, kardeş ya da çocuğun ölümü3 gün
Eşin doğum yapması10 gün (7578 sayılı Kanun'la, 2026)
En az %70 engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğun tedavisiYılda toptan ya da bölümler hâlinde 10 güne kadar; çalışan ebeveynden yalnız biri

Bu izinler ücretlidir ve yıllık izne hak kazanmada çalışılmış sayılır (m.55). Eşin doğumundaki izin 2026 değişikliğinden önce beş gündü; eski kaynaklardaki bu bilgi güncel değildir.

Akılda kalsın: Hafta tatili: yedi günde kesintisiz 24 saat, çalışmadan tam ücret. Bayram ve genel tatil: çalışmazsan bir, çalışırsan iki yevmiye; sözleşmede hüküm yoksa onay. Saat ücretlinin tatil ücreti 7,5 saatlik. Mazeret: evlenme, evlat edinme, yakın ölümü üç gün; eşin doğumu on gün.
Sınavda

Nasıl sorulurBayramda çalışan işçinin alacağı ücret ya da mazeret izni süreleri öncüllü olarak sorulur.

TuzakBayramda çalışmak için her durumda işçinin onayının gerektiğini söylemektir: sözleşmede hüküm varsa ona göre çalışılır. İkinci tuzak, eşin doğumundaki izni beş gün vermektir; 2026'dan beri on gündür.

?Soru çöz

Aylık ücretle çalışan ve iş sözleşmesinde genel tatillerde çalışmaya ilişkin hüküm bulunmayan bir işçiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Genel tatilde çalışan işçiye o günün ücretine ek olarak çalıştığı her gün için bir günlük ücret ödenir. A yanlıştır: sözleşmede hüküm yoksa işçinin onayı gerekir. C eski kuraldır; 2026'dan beri eşin doğumunda izin on gündür. D yanlıştır: raporlu hastalık izni hafta tatili hesabında çalışılmış sayılır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → izin

İŞ HUKUKU · HAK

Yıllık ücretli izin: 14, 20, 26 gün ve kullanım kuralları

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş sözleşmesinin unsurları nelerdir? İş sözleşmesi yazılı yapılmak zorunda mıdır, deneme süresi en çok kaç aydır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir (4857 m.8); unsurları iş görme, ücret ve bağımlılıktır. Kural olarak şekle bağlı değildir; süresi bir yıl ve daha uzun olanlar yazılı yapılır. Yazılı sözleşme yoksa işveren iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren belge verir. Deneme süresi en çok iki aydır, toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkabilir.

İş sözleşmesi: unsur, şekil, deneme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yıllık ücretli izin kaç gündür, kimler en az 20 gün izin alır ve izin bölünebilir mi?

Kısa cevap: Deneme süresi dahil en az bir yıl çalışan işçi yıllık ücretli izne hak kazanır ve bu haktan vazgeçemez (4857 m.53). İzin, hizmeti beş yıla kadar olana 14, on beş yıldan az olana 20, on beş yıl ve üstü olana 26 günden az olamaz; 18 yaş ve altı ile 50 yaş ve üstü en az 20 gün alır.

Bir otelde üç yıldır çalışan 52 yaşındaki aşçı Nuriye Hanım'a 14 gün izin yazıldı; izin, bayram tatiliyle de çakışıyor.

Hak kazanma ve süreler (m.53–54)

İşçi, işe başladığı günden itibaren deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl çalışınca izne hak kazanır; aynı işverenin işyerlerinde geçen süreler birleştirilir. İzinden vazgeçilemez: sözleşme sürerken izin paraya çevrilemez. Bir yıldan kısa süren mevsimlik ve kampanya işlerinde bu hükümler uygulanmaz.

Yıllık ücretli izin süreleri (en az)
Hizmet süresiİzin
1 yıldan 5 yıla kadar (5 dahil)14 gün
5 yıldan fazla, 15 yıldan az20 gün
15 yıl (dahil) ve fazla26 gün
18 yaş ve küçük ile 50 yaş ve üstüHizmeti ne olursa olsun en az 20 gün
Yer altı işleriHer süre 4 gün artırılır

Süreler en azdır; iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesi artırabilir. Nuriye Hanım 52 yaşında olduğu için 14 değil 20 gün almalıdır.

Kullanım kuralları (m.56–59)

  • Bölünmezlik: İşveren izni bölemez; taraflar anlaşırsa bir bölümü on günden az olmamak üzere bölünebilir.
  • Tatiller sayılmaz: İzne rastlayan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri izinden düşülmez; başka izinler yıllık izne mahsup edilemez.
  • Yol izni: İznini başka yerde geçirecek işçiye, isteği ve belgelemesi üzerine toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilir.
  • Ücret: İzin ücreti izinden önce peşin ya da avans olarak ödenir.
  • Sona ermede: Kullanılmayan izinlerin ücreti son ücret üzerinden ödenir; zamanaşımı sözleşmenin sona ermesiyle başlar.

İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz alt işveren düzeninde alt işveren değişse de aynı işyerinde kalan işçinin izni o işyerindeki toplam çalışmasıyla hesaplanır; asıl işveren iznin kullanılmasını kontrol eder (m.56).

Akılda kalsın: Hak: bir yıl, deneme süresi dahil. 14 (1–5, 5 dahil) / 20 (5–15) / 26 (15 dahil ve üstü); 18 ve altı, 50 ve üstü en az 20; yer altında +4. İşveren bölemez, anlaşmayla en az on günlük parça. Tatiller izinden sayılmaz; yol izni dört güne kadar ücretsiz.
Sınavda

Nasıl sorulurYaş ve kıdem verilip izin süresi sorulur ya da kurallar öncüllü ifadeyle gelir.

TuzakSınır yıllardır: tam beş yıllık işçi 14 gün, tam on beş yıllık işçi 26 gün alır. İkinci tuzak, yol iznini ücretli saymaktır.

Sınavda işaretle50 yaş ve üstüyle 18 yaş ve altında kıdemden bağımsız en az 20 gün.

?Soru çöz

4857 sayılı Kanun'a göre yıllık ücretli izinle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. İşveren, işletmenin gerekleri nedeniyle yıllık izni kendi kararıyla bölümler hâlinde kullandırabilir.
II. İş sözleşmesindeki deneme süresi, izne hak kazanmak için gereken bir yıllık sürenin hesabına katılır.
III. Kıdemi iki yıl olan 50 yaşındaki işçinin yıllık izni 20 günden az olamaz.

✓ C. Kanun bir yıllık süreyi deneme süresi dahil sayar (II) ve 50 yaş ve üstündeki işçiye kıdeminden bağımsız en az 20 gün verir (III). I yanlıştır: işveren izni bölemez, bölme ancak tarafların anlaşmasıyla ve en az on günlük bir parça korunarak olur. A doğru III'ü atlar; B ve D yanlış I'i içerir.

✎Boşluk doldurma izin sayıları

Kıdemi tam beş yıl olan 30 yaşındaki işçinin izni en az dür; tam on beş yıl olanınki dür. Taraflar anlaşırsa izin bölünebilir, ama bölümlerden biri den az olamaz. İznini başka şehirde geçirecek işçiye toplam dört güne kadar yol izni verilir.

on dört günyirmi altı günon günücretsizyirmi günücretli
İŞ HUKUKU · İLKE

Kadın ve çocuk işçi, analık izni ve iş sağlığı ve güvenliği

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBelirli süreli, kısmi süreli, çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma sözleşmesi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş sözleşmesi süre bakımından belirli ya da belirsiz, çalışma biçimi bakımından tam ya da kısmi süreli kurulur. Belirli süreli sözleşme objektif koşula bağlı ve yazılıdır; esaslı neden olmadan zincirleme yapılamaz. Çağrı üzerine çalışmada süre belirlenmemişse haftada yirmi saat kabul edilir. Uzaktan çalışma ve takım sözleşmesi yazılı yapılır; süreksiz iş en çok otuz iş günü süren iştir.

İş sözleşmesi türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Analık izni kaç haftadır? Çocuk işçi hangi yaşta çalışabilir? İşçi hangi durumda çalışmaktan kaçınabilir?

Kısa cevap: On beş yaşını doldurmamış çocuğun çalıştırılması yasaktır; on dört yaşını dolduran ve zorunlu ilköğretimi bitiren çocuk hafif işlerde çalışabilir (4857 m.71). Kadın işçi doğumdan önce sekiz, sonra on altı hafta, toplam yirmi dört hafta çalıştırılmaz (m.74). İşveren iş sağlığı ve güvenliğini sağlar; ciddi ve yakın tehlikede işçi çalışmaktan kaçınabilir (6331 m.4, 13).

Bir mobilya fabrikasında hamile boyacı Zeynep, boya kabininin havalandırmasının bozuk olduğunu söylüyor; aynı atölyede yaz tatilinde çalışan 15 yaşında bir çırak da var.

Çocuk ve genç işçi (m.71–73)

On beş yaşını doldurmamış çocuğun çalıştırılması yasaktır. İstisnalar: on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış çocuk, gelişimine ve okuluna engel olmayan hafif işlerde; on dört yaşından küçük çocuk ise yazılı sözleşme ve her faaliyet için ayrı izinle sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışabilir. İş hukukunun temel kavramları sayfasında haklı farklılık örneği olarak gördüğümüz kural burada yer alır: maden, kanalizasyon, tünel gibi yer altı ve su altı işlerinde 18 yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadın çalıştırılamaz (m.72). Sanayiye ait işlerde 18 yaşından küçükler gece çalıştırılamaz (m.73).

Analık hâli (m.74)

Kadın işçi doğumdan önce sekiz, doğumdan sonra on altı hafta, toplam yirmi dört hafta çalıştırılmaz; doğum sonrası süre 2026'da 7578 sayılı Kanun'la sekiz haftadan on altıya çıktı. Çoğul gebelikte doğum öncesine iki hafta eklenir. Doktor onaylarsa işçi doğumdan önceki iki haftaya kadar çalışabilir; çalıştığı süre doğum sonrasına eklenir. Annenin ölümünde kalan süreyi baba kullanır.

  • Yarım çalışma için ücretsiz izin: Doğum sonrası izinden sonra, isteyene haftalık sürenin yarısı kadar: ilk doğumda 60, ikincide 120, sonrakilerde 180 gün.
  • Altı aya kadar ücretsiz izin: İsteyen kadın işçiye analık izninden sonra verilir.
  • Süt izni: Bir yaşından küçük çocuk için günde toplam bir buçuk saat; çalışma süresinden sayılır.

Madde, İş Kanunu kapsamında olan ya da olmayan her işçiye uygulanır.

İş sağlığı ve güvenliği (6331)

İşveren çalışanın sağlık ve güvenliğini sağlar: riskleri önler, eğitim verir, önlemlere uyulmasını denetler ve risk değerlendirmesi yapar ya da yaptırır (m.4, 10); maliyeti çalışana yansıtamaz. Ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışan kurula (yoksa işverene) başvurur; karar lehine çıkarsa önlem alınana kadar çalışmaktan kaçınır, ücreti saklıdır. Tehlike önlenemiyorsa beklemeden güvenli yere gider; önlem alınmazsa sözleşmesini feshedebilir (m.13). Zeynep'in durumu budur.

Bu sayfanın süre ve sayıları (4857)
KonuSüre / sayıMadde
Ücreten geç ayda bir; haciz en çok 1/4; zamanaşımı 5 yılm.32, 35
Ceza kesintisiayda en çok 2 gündelikm.38
İş görmekten kaçınmaödeme gününden 20 günm.34
Asgari ücreten geç 2 yılda birm.39
Fazla çalışma%50; fazla sürelerle %25; yılda 270 saatm.41
Çalışma süresi45 saat; denkleştirmede günde 11 saat, 2 aym.63
Gece çalışması7,5 saatm.69
Yıllık izin14 / 20 / 26 günm.53
Analık8 + 16 = 24 hafta; süt izni 1,5 saatm.74
Akılda kalsın: Yaş: 15 altı yasak; 14 ve zorunlu ilköğretim bitmişse hafif iş. Yer altı: 18 altı erkek ve her yaşta kadın yasak. Analık: 8 + 16 = 24 hafta (çoğulda önceye +2); doktor onayıyla doğumdan önceki 2 haftaya kadar çalışma; süt izni 1,5 saat. İSG: işverenin genel yükümlülüğü, risk değerlendirmesi, ciddi ve yakın tehlikede çalışmaktan kaçınma.
Sınavda

Nasıl sorulurAnalık izni süreleri ve yer altı yasağı “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, çalışmaktan kaçınma hakkı kısa bir işyeri vakasıyla sorulur.

TuzakEski süreleri (toplam 16 hafta, doğumdan önceki üç hafta) vermektir. İkinci tuzak, yer altı yasağını yalnız 18 yaşından küçükler için söylemektir: kadınlar her yaşta kapsamdadır.

?Soru çöz

4857 sayılı Kanun'un 2026 itibarıyla yürürlükteki hükümlerine göre kadın ve çocuk işçilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Doktor onayıyla çalışma, doğumdan önceki iki haftaya kadar mümkündür; son bir haftaya kadar çalışılamaz. A 2026 değişikliğiyle gelen on altı haftayı, B süt iznini, C 18 yaşını doldurmamış erkeklere yer altı yasağını doğru aktarır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kural

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İş hukukunun nitelikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Kurallarının önemli bölümü işçi aleyhine değiştirilemeyen, işçi lehine aşılabilen nispi emredici kurallardır.
II. Kaynaklar arasında çatışma olduğunda her durumda hiyerarşide üstte olan kaynak uygulanır.
III. Anlamı şüpheli bir hükümde işçi lehine olan yorum tercih edilir.

✓ C. Nispi emredicilik ve işçi lehine yorum iş hukukunun temel nitelikleridir. II yanlıştır: üst kural nispi emrediciyse işçiye daha çok hak veren alt kural uygulanır. A ve B iki doğru ifadeden birini atlar; D, çatışmada katı hiyerarşi yanılgısını (II) da doğru sayar.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

?Soru 2

Özel bir hastane yemek hizmetini bir firmaya vermiştir; firma, bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnız bu hastanede çalıştırmaktadır. Bu ilişkiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kanun, muvazaada alt işverenin işçilerini başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayar; tespit tarihi ölçüt değildir. A birlikte sorumluluğu, B önceki çalışanın alt işveren olamayacağını, C asıl işin bölünme sınırını doğru aktarır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · Alt işveren, geçici iş ilişkisi, devir

?Soru 3

4857 sayılı Kanun'daki eşit davranma ilkesine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Esaslı bir sebep olmadıkça kısmi süreli çalışan işçiye tam süreli işçiye göre farklı işlem yapılamaz.
II. İşçi, ayrımcılığa uğradığını her durumda tam olarak ispat etmek zorundadır.
III. Kadın işçiye özel koruyucu hükümlerin uygulanması, ona daha düşük ücret ödenmesini haklı kılmaz.

✓ C. I esaslı sebep şartına bağlı ayrım yasağını, III koruyucu hükümlerin düşük ücrete gerekçe olamayacağını doğru söyler. II yanlıştır: işçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterince ispat yükü işverene geçer. A doğru olan III'ü atlar; B ve D yanlış olan II'yi içerir.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · Eşit davranma ilkesi

?Soru 4

4857 sayılı Kanun'un 2026 itibarıyla yürürlükteki hükümlerine göre kadın ve çocuk işçilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Doktor onayıyla çalışma, doğumdan önceki iki haftaya kadar mümkündür; son bir haftaya kadar çalışılamaz. A 2026 değişikliğiyle gelen on altı haftayı, B süt iznini, C 18 yaşını doldurmamış erkeklere yer altı yasağını doğru aktarır.Kaynak: bu sayfa · Kadın ve çocuk işçi, analık, iş sağlığı

?Soru 5

Bir un fabrikasının işvereni için aşağıdakilerden hangisi 4857 sayılı Kanun'a göre işyerinden sayılmaz?

✓ A. Bağlı yer için nitelik bağlılığı ve aynı yönetim birlikte aranır; konaklama hizmeti veren ve ayrı yönetilen otel ikisini de taşımaz, ayrı bir işyeridir. B araç, C eklenti olarak işyerinden sayılır; D hem unla nitelik bağı hem aynı yönetim taşıdığı için bağlı yerdir.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İşçi, işveren, işveren vekili, işyeri

?Soru 6

4857 sayılı Kanun'a göre iş sözleşmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yazılı şekil kuralı ispat içindir; yazı olmasa da sözleşme kurulur ve ilişki sürdükçe ücret borcu doğar. B deneme süresinin üst sınırını ve toplu iş sözleşmesi istisnasını, C iki aylık belge yükümlülüğünü, D deneme süresindeki bildirimsiz ve tazminatsız feshi doğru aktarır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İş sözleşmesi: unsur, şekil, deneme

?Soru 7

Aşağıdaki işlerin hangisinde çalışan işçiye 4857 sayılı İş Kanunu uygulanır?

✓ B. Kıyı ve limanlarda gemiden karaya yükleme-boşaltma, deniz taşıma istisnasının istisnasıdır; 4857 uygulanır. A deniz taşıma işidir ve Deniz İş Kanunu'na tabidir; C 50 ve daha az işçili tarım işi, D ev hizmetidir, ikisinde de Borçlar Kanunu uygulanır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · 4857'nin kapsamı ve istisnaları

?Soru 8

Asgari ücret ve ücretin gecikmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Asgari ücret yalnız 4857 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde çalışan işçiler için belirlenir.
II. Ücreti gününde ödenmediği için iş görmekten kaçınan işçilerin sayısı toplu bir nitelik kazanırsa eylem grev sayılır.
III. Asgari Ücret Tespit Komisyonunun kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.

✓ D. Komisyon kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. I yanlıştır: asgari ücret kanun kapsamında olan ya da olmayan her işçi içindir. II yanlıştır: kanun, sayısal olarak toplu nitelik kazansa bile bu eylemi grev saymaz. A ve B yanlış öncülleri içerir; C doğru olan III'ün yanına yanlış II'yi ekler.Kaynak: bu sayfa · Asgari ücret ve ücretin gecikmesi

?Soru 9

Bir çağrı merkezi, işçisiyle yazılı olarak çağrı üzerine çalışma sözleşmesi yapmış, ancak haftalık ve günlük çalışma süresini belirlememiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Süre belirlenmemişse haftada yirmi saat kararlaştırılmış sayılır; işçi çağrılmasa da ücretini alır. A çağrının en az dört gün önce yapılması kuralıyla, B her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırma kuralıyla çelişir; C'de dönüşüm yoktur, sözleşme kısmi süreli kalır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İş sözleşmesi türleri

?Soru 10

Taraflar haftalık çalışma süresini denkleştirme esasıyla dağıtmayı kararlaştırmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi 4857 sayılı Kanun'a aykırıdır?

✓ A. Denkleştirmede süre günlere farklı dağıtılabilir, ama günde on bir saati aşamaz. B denkleştirmenin doğası gereği mümkündür; C toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatmayı, D ortalama aşılmadıkça fazla çalışma doğmayacağını doğru söyler.Kaynak: bu sayfa · Çalışma süresi, denkleştirme, ara dinlenme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →