Sosyal güvenlik ve sosyal risk: neye karşı korunuyoruz?
ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Sosyal güvenlik nedir? Sosyal risk nedir ve türleri nelerdir?
Kısa cevap: Sosyal güvenlik, kişilerin gelirini kesen ya da giderini artıran sosyal risklere karşı toplumun kamusal araçlarla sağladığı korumadır. Sosyal riskler mesleki (iş kazası, meslek hastalığı), fizyolojik (hastalık, analık, malullük, yaşlılık, ölüm) ve sosyo-ekonomik (işsizlik, aile yükü) diye üçe ayrılır. ILO'nun 102 sayılı Sözleşmesi dokuz dal sayar.Bir inşaat ustası iskeleden düşüp aylarca çalışamıyor, komşusu emekli oluyor, bir başkası işini kaybediyor: üçünün ortak sorunu, düzenli gelirin aniden kesilmesidir.
Çalışarak geçinen insanın en büyük korkusu, gelirinin kendi iradesi dışında kesilmesidir. Sosyal risk, kişinin gelirini azaltan ya da kesen veya giderlerini artıran, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ya da ne zaman gerçekleşeceği belirsiz olaydır. Bu riskleri bireyin tek başına karşılaması zordur; bu yüzden toplum, devlet eliyle kurulan bir koruma sistemi geliştirir: sosyal güvenlik. Dar anlamda sosyal sigortaları, geniş anlamda sosyal yardım, sosyal hizmet ve gelir güvencesine yönelik bütün kamusal önlemleri kapsar.
Sosyal risk her zaman kötü bir olay değildir. Analık ve evlilik sevindirici olaylardır; ama kadın işçinin doğum nedeniyle çalışamaması gelir kaybı, yeni bir çocuk ise gider artışı doğurur. Ölçüt olayın niteliği değil, ekonomik sonucudur.
| Grup | Riskler | Ortak özellik |
|---|---|---|
| Mesleki | İş kazası, meslek hastalığı | Çalışma hayatından doğar; işverenin sorumluluğu öne çıkar |
| Fizyolojik | Hastalık, analık, malullük, yaşlılık, ölüm | İnsan bedeninin ve yaşamın doğal seyrinden doğar |
| Sosyo-ekonomik | İşsizlik, aile yükü (evlilik, çocuk) | Ekonominin ve toplumsal hayatın koşullarından doğar |
Uluslararası ölçü: ILO 102
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 1952 tarihli 102 sayılı Sosyal Güvenliğin Asgari Normları Sözleşmesi, sosyal güvenliğin dokuz dalını sayar ve her dal için asgari korumayı tanımlar: tıbbi bakım, hastalık, işsizlik, yaşlılık, iş kazası ve meslek hastalığı, aile, analık, malullük ve ölüm (geride kalanlar) yardımları. Sözleşmeyi onaylayan devlet dokuz dalın hepsini değil, en az üçünü kabul eder; bunlardan biri işsizlik, yaşlılık, iş kazası, malullük ya da ölüm dallarından olmalıdır.
Türkiye'de Anayasa “Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir.” der ve devlete bu hakkı sağlayacak önlemleri alma ve teşkilatı kurma görevi verir (m.60). Harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri, malul ve gaziler, sakatlar (bugünkü dille engelliler), yaşlılar ve korunmaya muhtaç çocuklar özel olarak korunur (m.61); yurt dışında çalışan Türk vatandaşları da ayrıca anılır (m.62).
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi ILO 102'de sayılan dallardan biri değildir?” ya da “hangisi mesleki risktir?” kalıbıyla sorulur.
TuzakAnalığı sosyal risk saymamaktır: olay sevindirici olsa da gelir kaybı doğurur. İkinci tuzak, konut ve eğitim yardımını dokuz dal arasında saymaktır.
Sınavda işaretleiş kazası ve meslek hastalığı mesleki, malullük fizyolojik risktir.
⇄Bilgi eşleştirme ILO dalı → Türkiye'deki karşılığı
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi ILO'nun 102 sayılı Sözleşmesi'nde sayılan sosyal güvenlik dallarından biri değildir?