Sosyal güvenliğin teorisi: sosyal risk, modeller, finansman ve Türkiye

Sosyal güvenliğin hangi riskleri karşıladığını, eski güvence yöntemlerinden sosyal sigortaya geçişi, iki büyük modeli, finansman yöntemlerini ve Türkiye'nin 1865'ten bugüne sosyal güvenlik yolculuğunu öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SOSYAL GÜVENLİK · KAVRAM

Sosyal güvenlik ve sosyal risk: neye karşı korunuyoruz?

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyal güvenlik nedir? Sosyal risk nedir ve türleri nelerdir?

Kısa cevap: Sosyal güvenlik, kişilerin gelirini kesen ya da giderini artıran sosyal risklere karşı toplumun kamusal araçlarla sağladığı korumadır. Sosyal riskler mesleki (iş kazası, meslek hastalığı), fizyolojik (hastalık, analık, malullük, yaşlılık, ölüm) ve sosyo-ekonomik (işsizlik, aile yükü) diye üçe ayrılır. ILO'nun 102 sayılı Sözleşmesi dokuz dal sayar.

Bir inşaat ustası iskeleden düşüp aylarca çalışamıyor, komşusu emekli oluyor, bir başkası işini kaybediyor: üçünün ortak sorunu, düzenli gelirin aniden kesilmesidir.

Çalışarak geçinen insanın en büyük korkusu, gelirinin kendi iradesi dışında kesilmesidir. Sosyal risk, kişinin gelirini azaltan ya da kesen veya giderlerini artıran, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ya da ne zaman gerçekleşeceği belirsiz olaydır. Bu riskleri bireyin tek başına karşılaması zordur; bu yüzden toplum, devlet eliyle kurulan bir koruma sistemi geliştirir: sosyal güvenlik. Dar anlamda sosyal sigortaları, geniş anlamda sosyal yardım, sosyal hizmet ve gelir güvencesine yönelik bütün kamusal önlemleri kapsar.

Sosyal risk her zaman kötü bir olay değildir. Analık ve evlilik sevindirici olaylardır; ama kadın işçinin doğum nedeniyle çalışamaması gelir kaybı, yeni bir çocuk ise gider artışı doğurur. Ölçüt olayın niteliği değil, ekonomik sonucudur.

Sosyal risklerin sınıflandırılması
GrupRisklerOrtak özellik
Meslekiİş kazası, meslek hastalığıÇalışma hayatından doğar; işverenin sorumluluğu öne çıkar
FizyolojikHastalık, analık, malullük, yaşlılık, ölümİnsan bedeninin ve yaşamın doğal seyrinden doğar
Sosyo-ekonomikİşsizlik, aile yükü (evlilik, çocuk)Ekonominin ve toplumsal hayatın koşullarından doğar

Uluslararası ölçü: ILO 102

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 1952 tarihli 102 sayılı Sosyal Güvenliğin Asgari Normları Sözleşmesi, sosyal güvenliğin dokuz dalını sayar ve her dal için asgari korumayı tanımlar: tıbbi bakım, hastalık, işsizlik, yaşlılık, iş kazası ve meslek hastalığı, aile, analık, malullük ve ölüm (geride kalanlar) yardımları. Sözleşmeyi onaylayan devlet dokuz dalın hepsini değil, en az üçünü kabul eder; bunlardan biri işsizlik, yaşlılık, iş kazası, malullük ya da ölüm dallarından olmalıdır.

Türkiye'de Anayasa “Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir.” der ve devlete bu hakkı sağlayacak önlemleri alma ve teşkilatı kurma görevi verir (m.60). Harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri, malul ve gaziler, sakatlar (bugünkü dille engelliler), yaşlılar ve korunmaya muhtaç çocuklar özel olarak korunur (m.61); yurt dışında çalışan Türk vatandaşları da ayrıca anılır (m.62).

Akılda kalsın: Sosyal risk = gelir kaybı ya da gider artışı. Üç grup: mesleki (iş kazası, meslek hastalığı), fizyolojik (hastalık, analık, malullük, yaşlılık, ölüm), sosyo-ekonomik (işsizlik, aile yükü). ILO 102: dokuz dal, onaylayan en az üçünü kabul eder.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi ILO 102'de sayılan dallardan biri değildir?” ya da “hangisi mesleki risktir?” kalıbıyla sorulur.

TuzakAnalığı sosyal risk saymamaktır: olay sevindirici olsa da gelir kaybı doğurur. İkinci tuzak, konut ve eğitim yardımını dokuz dal arasında saymaktır.

Sınavda işaretleiş kazası ve meslek hastalığı mesleki, malullük fizyolojik risktir.

⇄Bilgi eşleştirme ILO dalı → Türkiye'deki karşılığı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi ILO'nun 102 sayılı Sözleşmesi'nde sayılan sosyal güvenlik dallarından biri değildir?

✓ C. Konut, sosyal politikanın bir alanıdır ama 102 sayılı Sözleşme'nin dokuz dalı arasında yer almaz. A aile yükünü karşılayan dal, B doğumdan kaynaklanan gelir kaybını karşılayan dal, D çalışma gücünün sürekli kaybını karşılayan daldır; üçü de dokuz dal arasındadır.
SOSYAL GÜVENLİK · TARİH

Tasarruftan sosyal sigortaya: eski yöntemler ve Bismarck Almanyası

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal sigortadan önce sosyal risklere karşı hangi yöntemler kullanılıyordu? İlk sosyal sigorta nerede kuruldu?

Kısa cevap: Sosyal sigortadan önce sosyal risklere karşı bireysel tasarruf, aile ve hayır kurumlarının yardımı, karşılıklı yardımlaşma sandıkları, özel sigorta ve işverenin sorumluluğu kullanılıyordu; hepsi yetersiz kaldı. İlk zorunlu sosyal sigorta sistemi Bismarck döneminde Almanya'da kuruldu: 1883'te hastalık, 1884'te iş kazası, 1889'da malullük ve yaşlılık sigortası.

On dokuzuncu yüzyılda bir Ruhr madencisi göçükte sakat kaldığında elinde üç seçenek vardı: birikimi, ailesi ya da madencilerin kendi aralarında kurduğu küçük sandık.

Neden yetmediler?

  • Bireysel tasarruf: Düşük gelirli işçi tasarruf yapamaz; yapsa da enflasyon birikimi eritir, risk erken gelirse birikim yetmez.
  • Aile ve hayır kurumları: Kentleşmeyle geniş aile çözüldü; hayır yardımı düzensiz ve onur kırıcıdır, bir hak doğurmaz.
  • Karşılıklı yardımlaşma sandıkları: Aynı meslekten kişilerin aidatla kurduğu sandıklar dar kapsamlıydı; üyeler aynı riske aynı anda uğrayınca (bir maden kazası gibi) kaynak tükeniyordu.
  • Özel sigorta: Kâr amaçlıdır, primi riske göre belirler; yüksek riskli ve düşük gelirli olanı dışarıda bırakır.
  • İşverenin sorumluluğu: Önce işçinin kazada işverenin kusurunu ispatlaması gerekiyordu. Sonra mesleki risk teorisi doğdu: iş kazası üretimin doğal bir sonucudur, işveren kusuru olmasa da sorumludur. Ama işveren iflas edince işçi yine korumasız kalıyordu; çözüm, sorumluluğu bir sigortaya devretmekti. Kazayı önleme yükümlülüğü ise işverende kaldı: Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz iş sağlığı ve güvenliği önlemleri bunun bugünkü biçimidir.

Ortak kusur şuydu: bu yöntemler ya isteğe bağlıydı ya dar bir grubu koruyordu ya da korumayı bir hakka dönüştürmüyordu. İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz işçiyi koruma düşüncesi, burada da devletin araya girmesini gerektirdi.

Bismarck: zorunlu sosyal sigorta

Almanya Şansölyesi Otto von Bismarck, hem işçi sınıfının yoksulluğuna çare bulmak hem de güçlenen sosyalist hareketin tabanını daraltmak için ilk zorunlu sosyal sigorta yasalarını çıkardı: 1883 hastalık, 1884 iş kazası, 1889 malullük ve yaşlılık sigortası. Sistemin özellikleri bugün de “Bismarck modeli” diye anılır: yalnız çalışanları kapsar (mesleki), zorunludur, işçi ve işverenin gelire bağlı primleriyle finanse edilir ve ödenen prim ile alınan yardım arasında bağ kurar. Bu yüzden ona prime dayalı ya da kazanç esaslı model de denir.

Akılda kalsın: Beş eski yöntem: tasarruf, aile-hayır, yardımlaşma sandığı, özel sigorta, işveren sorumluluğu. Mesleki risk teorisi = kusursuz işveren sorumluluğu. Bismarck sırası: 1883 hastalık, 1884 iş kazası, 1889 malullük-yaşlılık; çalışanlara, zorunlu, prime dayalı.
Sınavda

Nasıl sorulurEski yöntemlerin yetersizlik nedenleri “hangisi … değildir” kalıbıyla, Bismarck yasaları yıl ve sıra olarak sorulur.

Tuzakİlk sosyal sigorta kolunu iş kazası sanmaktır: ilk yasa 1883'te hastalık sigortasıdır. Mesleki risk teorisinin kusur aradığını söyleyen öncül de tuzaktır.

↕Sıralama ilk sosyal sigortalardan Beveridge'e

  1. Almanya'da malullük ve yaşlılık sigortası
  2. Almanya'da hastalık sigortası
  3. İngiltere'de Beveridge Raporu
  4. Almanya'da iş kazası sigortası

?Soru çöz

Sosyal güvenliğin doğuşuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Bireysel tasarruf, düşük gelirli çalışanı sosyal risklere karşı koruyamaz.
II. Mesleki risk teorisine göre işveren, kusuru olmasa da iş kazasından sorumludur.
III. Sosyal sigorta da iş hukukundaki işçiyi koruma ilkesi gibi, sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına bir tepkidir.
IV. Bismarck döneminde çıkarılan ilk sosyal sigorta yasası iş kazası sigortasıdır.

✓ B. Düşük gelirlinin tasarruf yapamaması (I), kusursuz işveren sorumluluğu (II) ve işçiyi koruma düşüncesinin sosyal sigortaya da yön vermesi (III) doğrudur. IV yanlıştır: ilk yasa 1883 hastalık sigortası, iş kazası 1884'tür. A ve D yanlış olan IV'ü içerir; C doğru olan I'i atlar.
SOSYAL GÜVENLİK · MODEL

Beveridge Raporu ve iki model: çalışanı korumaktan herkesi korumaya

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Beveridge Raporu nedir, ilkeleri nelerdir? Bismarck ve Beveridge modelleri arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Beveridge Raporu, 1942'de İngiltere'de hazırlanan ve sosyal güvenliği herkese yayan, tek düze prim ve tek düze yardımla işleyen, tek elden yönetilen bir sistem öneren rapordur. Bismarck modeli çalışanları kapsar, gelire bağlı prim ve yardımla işler; Beveridge modeli ise bütün vatandaşları kapsar ve asgari bir geçim düzeyini güvenceye alır.

İkinci Dünya Savaşı'nın ortasında, Londra bombalanırken bir rapor savaştan sonraki İngiltere'nin nasıl bir toplum olacağını tarif ediyordu.

William Beveridge'in başkanlığındaki komisyonun 1942'de yayımladığı rapor, savaş sonrası yeniden yapılanmanın önündeki beş büyük kötülüğü sayar: yoksulluk, hastalık, cehalet, sefalet ve aylaklık (işsizlik). Raporun önerdiği sistem şu ilkelere dayanır:

  • Genellik: Çalışan-çalışmayan ayrımı olmadan bütün vatandaşlar kapsanır.
  • Tek düze prim, tek düze yardım: Herkes aynı primi öder, aynı asgari yardımı alır; amaç gelirin korunması değil, yoksulluğun önlenmesidir.
  • Yeterlilik: Yardım, asgari geçimi sağlayacak düzeydedir.
  • Yönetimde birlik: Bütün riskler tek bir sistemde, tek elden yönetilir.
İki model yan yana
ÖlçütBismarckBeveridge
KapsamÇalışanlar (mesleki)Bütün vatandaşlar (genel)
Finansmanİşçi ve işveren primiAğırlıkla vergi ve tek düze prim
YardımKazanca ve prime bağlıTek düze, asgari geçim düzeyinde
AmaçÇalışanın gelir düzeyini korumakHerkesi yoksulluktan korumak

Bugün çoğu ülke, Türkiye dahil, iki modeli karıştırır: çalışanlar için prime dayalı sigorta, prim ödeyemeyenler için vergiyle finanse edilen sosyal yardım.

Kavram dünyaya yayılıyor

Ulusal yasalardan uluslararası normlara: sosyal güvenlik 1940'larda bir insan hakkı olarak tanındı.Görsel: Sınav Defteri

“Sosyal güvenlik” terimi ilk kez 1935'te ABD'de bir kanunun adında kullanıldı.

Ek bilgi: çizelgedeki öteki belgeler

Yeni Zelanda 1938'de bütün nüfusu kapsayan kapsamlı bir sistem kurdu. ILO'nun 1944 Philadelphia Bildirgesi sosyal güvenliği ILO'nun görevleri arasına aldı; 1948 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 22. maddesi onu herkesin hakkı saydı. Avrupa Konseyi'nin Avrupa Sosyal Şartı (1961) ve Avrupa Sosyal Güvenlik Kodu (1964) bölgesel standartları koydu.

Akılda kalsın: Bismarck = çalışan + prim + kazanca bağlı yardım. Beveridge = herkes + tek düze prim ve yardım + yönetimde birlik + asgari geçim. Terim ABD'de (1935), rapor İngiltere'de (1942) doğdu; asgari normlar ILO 102.
Sınavda

Nasıl sorulurBeveridge ilkeleri öncüllü olarak, modeller karşılaştırmalı olarak sorulur.

TuzakBeveridge'e “gelire göre farklılaşan prim ve yardım” özelliği yüklemektir; bu Bismarck modelidir. İkinci tuzak, “sosyal güvenlik” teriminin ilk kez Almanya'da ya da İngiltere'de kullanıldığını söylemektir.

Sınavda işaretleterim ABD 1935, rapor İngiltere 1942.

?Soru çöz

Beveridge Raporu'nun önerdiği sosyal güvenlik sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çalışan-çalışmayan ayrımı yapmadan bütün vatandaşları kapsar.
II. Prim ve yardımlar kişinin kazancına göre farklılaşır.
III. Riskler tek bir sistemde, tek elden yönetilir.

✓ A. Genellik (I) ve yönetimde birlik (III) Beveridge'in temel ilkeleridir. II yanlıştır: Beveridge tek düze prim ve tek düze yardım önerir; kazanca bağlılık Bismarck modelinin özelliğidir. B doğru olan III'ü atlar; C ve D, Bismarck'a ait olan II'yi Beveridge'e yükler.

✎Boşluk doldurma ülke ve belge

“Sosyal güvenlik” terimi ilk kez 1935'te çıkarılan bir kanunun adında kullanıldı. Beveridge Raporu 1942'de hazırlandı. Sosyal güvenliğin asgari normlarını belirleyen ILO sözleşmesi sayılı sözleşmedir.

ABDİngiltere102AlmanyaYeni Zelanda87
SOSYAL GÜVENLİK · YÖNTEM

Sosyal sigorta, sosyal yardım, sosyal hizmet ve sosyal güvenliğin ilkeleri

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyal sigorta, sosyal yardım ve sosyal hizmet arasındaki fark nedir? Sosyal güvenliğin ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Sosyal sigorta prim karşılığı, zorunlu ve hak esaslı korumadır; sosyal yardım muhtaçlık şartına bağlı, vergiyle finanse edilen karşılıksız yardımdır; sosyal hizmet ise bakım, rehabilitasyon ve danışmanlık gibi ayni hizmetlerdir. Sosyal güvenliğin başlıca ilkeleri genellik, yeterlilik, yönetimde birlik, zorunluluk, katılım ve gelirin yeniden dağılımıdır.

Aynı sokakta üç kişi devletten destek alıyor: biri emekli aylığı, biri yaşlılık aylığı, biri de engelli oğlu için gündüzlü bakım; üçünün dayanağı birbirinden farklıdır.

Emekli, yıllarca prim ödediği için aylık alır: bu sosyal sigortadır. Hiç prim ödememiş, geliri olmayan 65 yaş üstü vatandaşa bağlanan aylık ise muhtaçlığa dayanan sosyal yardımdır (Türkiye'de 2022 sayılı Kanun). Engelli çocuğa sunulan bakım, para değil hizmet olduğu için sosyal hizmettir.

Üç teknik ve özel sigorta
ÖlçütSosyal sigortaSosyal yardımSosyal hizmetÖzel sigorta
KatılımZorunluBaşvuru, muhtaçlık şartıİhtiyaca göreİsteğe bağlı
KaynakPrim (+ devlet katkısı)VergiVergi, bağışPrim
Prim ölçüsüGelire görePrim yokPrim yokRiske göre
AmaçGelir kaybını karşılama, kâr yokAsgari geçimBakım, rehabilitasyonKâr

Sosyal sigortayı özel sigortadan ayıran asıl özellik dayanışmadır: prim kişinin riskine göre değil gelirine göre alınır, yaşlı ve hasta olan da genç ve sağlıklı olanla aynı oranda prim öder. Özel sigorta ise riski yüksek olandan daha çok prim ister.

Sosyal güvenliğin ilkeleri

  • Genellik: Kişiler bakımından herkesi, riskler bakımından bütün sosyal riskleri kapsamak.
  • Yeterlilik: Yardımın insan onuruna yaraşır bir yaşamı sağlayacak düzeyde olması.
  • Yönetimde birlik: Dağınık kurumlar yerine tek çatı; Türkiye 2006'da üç kurumu SGK'da birleştirerek bu ilkeye yöneldi.
  • Zorunluluk: Sigortalılığın kişinin isteğine bırakılmaması; böylece riskler geniş bir havuzda paylaşılır.
  • Katılım (demokratik yönetim): Sigortalıların, işverenlerin ve devletin yönetime birlikte katılması; Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz işçi ve işveren örgütleri bu temsilin taşıyıcısıdır.
  • Gelirin yeniden dağılımı: Sistemin sosyal adalete katkısı (Finansman yöntemleri konusunda ayrıntılandırıyoruz).
Akılda kalsın: Sigorta = prim + hak; yardım = vergi + muhtaçlık; hizmet = para değil bakım. Sosyal sigorta primi gelire, özel sigorta primi riske göredir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yardım türü vaka olarak verilip hangi tekniğe örnek olduğu sorulur.

TuzakPrim ödemeyen yaşlıya bağlanan aylığı sosyal sigorta saymaktır: prim karşılığı olmadığı için sosyal yardımdır. İkinci tuzak, sosyal sigortada primin riske göre belirlendiğini söylemektir; riske göre prim özel sigortanın özelliğidir.

⇄Bilgi eşleştirme özellik → teknik

?Soru çöz

Hiç prim ödememiş, düzenli geliri olmayan ve 65 yaşını doldurmuş bir vatandaşa, muhtaçlığı tespit edildikten sonra her ay bağlanan aylık aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Prim karşılığı olmayan, muhtaçlık şartına bağlı ve vergiyle karşılanan ödeme sosyal yardımdır. A prim ödemiş sigortalıya bağlanan aylıkla karıştırır; C para değil bakım gibi ayni hizmeti anlatır; D gönüllü ve riske göre primli ticari sözleşmedir.
SOSYAL GÜVENLİK · FİNANSMAN

Finansman yöntemleri: dağıtım mı, fon mu? Yaşlanan nüfus sorunu

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyal güvenlikte dağıtım ve fon (kapitalizasyon) sistemi nedir? Nüfusun yaşlanması sistemi nasıl etkiler?

Kısa cevap: Dağıtım sisteminde bugün çalışanların primleriyle bugünkü emeklilerin aylıkları ödenir; fon (kapitalizasyon) sisteminde ise her kuşağın primleri biriktirilip yatırıma yönlendirilir ve aylık bu birikimden ödenir. Dağıtım sistemi nüfus yaşlanmasına, fon sistemi enflasyon ve piyasa riskine duyarlıdır. Çoğu ülke iki yöntemi birleştiren çok ayaklı yapıya yönelmiştir.

Bir ülkede bir emekliye düşen çalışan sayısı dörtten ikiye inerse, emekli aylığını ödemek için ya primler artar ya aylıklar düşer ya da devlet bütçeden para aktarır.

Dağıtım ve fon

İki finansman yöntemi
ÖlçütDağıtım (pay-as-you-go)Fon (kapitalizasyon)
İşleyişBugünkü primler bugünkü aylıklara giderPrimler birikir, yatırımla nemalanır
DayanışmaKuşaklar arasıAğırlıkla bireysel
Hassas olduğu riskNüfusun yaşlanması, kayıt dışılıkEnflasyon, faiz ve piyasa dalgalanması
Türkiye'deki örnekZorunlu sosyal sigorta (SGK)Bireysel emeklilik sistemi

Dağıtım sistemi kurulduğu gün aylık ödeyebilir; çünkü birikim beklemez. Bedeli, aktif-pasif oranına (prim ödeyen sigortalı sayısının aylık alan sayısına oranı) bağımlı olmasıdır. Doğurganlık düşüp ömür uzadıkça bu oran geriler. Erken emeklilik, kayıt dışı istihdam ve prim affı da oranı bozar.

Fayda mı, katkı mı?

Tanımlanmış fayda planında aylık önceden bir formülle (kazanç, prim günü, yaş) belirlenir; riski sistem taşır. Tanımlanmış katkı planında yalnız prim belirlidir; aylık birikime ve getiriye göre çıkar, riski birey taşır. Kamu sosyal sigortaları genellikle tanımlanmış faydalı ve dağıtım esaslıdır; bireysel emeklilik tanımlanmış katkılı ve fon esaslıdır.

Yeniden dağılım ve reformlar

Sosyal güvenlik geliri üç yönde yeniden dağıtır: dikey (yüksek gelirliden düşük gelirliye), yatay (sağlıklıdan hastaya, çocuksuzdan çocukluya) ve kuşaklar arası (çalışan kuşaktan emekli kuşağa). Yaşlanma baskısı 1980'lerden sonra reformları hızlandırdı: Şili 1981'de dağıtım sistemini bireysel hesaplı zorunlu fon sistemine çevirdi; Dünya Bankası 1994 tarihli raporunda üç ayaklı bir emeklilik yapısı önerdi: kamunun yönettiği zorunlu temel ayak, özel yönetilen zorunlu fon ayağı ve gönüllü bireysel tasarruf ayağı.

Akılda kalsın: Dağıtım = bugünün primi bugünün emeklisine, kuşaklar arası dayanışma, yaşlanmaya duyarlı. Fon = birikim ve getiri, bireysel, enflasyona duyarlı. Fayda planında riski sistem, katkı planında birey taşır.
Sınavda

Nasıl sorulurYöntemlerin özellikleri öncüllü ifadelerle sorulur.

TuzakDağıtım sisteminde primlerin kişisel hesapta biriktiğini söylemektir; biriken hesap fon sisteminin özelliğidir. İkinci tuzak, nüfus yaşlanmasının en çok fon sistemini zorladığını söylemektir; aktif-pasif oranına bağlı olan dağıtım sistemidir.

?Soru çöz

Sosyal güvenliğin finansmanında dağıtım (pay-as-you-go) yöntemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çalışanların bugün ödediği primlerle bugünkü emeklilerin aylıkları karşılanır.
II. Nüfusun yaşlanması sistemin finansmanını zorlaştırır.
III. Her sigortalının primi kendi adına açılan hesapta biriktirilip yatırıma yönlendirilir.

✓ C. Dağıtım yöntemi kuşaklar arası aktarımdır (I) ve aktif-pasif oranına bağlı olduğu için yaşlanmadan etkilenir (II). III fon (kapitalizasyon) sistemini anlatır. A yaşlanma etkisini atlar; B yalnız fon sisteminin özelliğini seçer; D iki yöntemi birbirine karıştırır.

✎Boşluk doldurma finansman kavramları

Primlerin kişisel hesaplarda biriktirilip yatırımla nemalandırıldığı yönteme sistemi denir. Emekli aylığının kazanç ve prim gününe göre önceden bir formülle belirlendiği plan tanımlanmış planıdır. 1981'de dağıtım sisteminden bireysel hesaplı zorunlu fon sistemine geçen ülke 'dir.

fonfaydaŞilikatkıdağıtımArjantin
SOSYAL GÜVENLİK · TÜRKİYE

Türkiye'de sosyal güvenlik: Dilaver Paşa Nizamnamesi'nden 5510'a

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Türkiye'de sosyal güvenlik nasıl gelişti? 5510 sayılı Kanun ne zaman yürürlüğe girdi ve hangi sigorta kollarını düzenler?

Kısa cevap: Türkiye'de sosyal güvenlik üç ayrı kurumla gelişti: memurlar için Emekli Sandığı (5434, 1949), işçiler için SSK (506, 1964), bağımsız çalışanlar için Bağ-Kur (1479, 1971). 2006'da bu kurumlar Sosyal Güvenlik Kurumu'nda birleştirildi; kısa ve uzun vadeli sigorta kollarıyla genel sağlık sigortasını düzenleyen 5510 sayılı Kanun ise büyük bölümüyle Ekim 2008'de yürürlüğe girdi.

2008'den önce bir öğretmen, bir fabrika işçisi ve bir bakkal emekli olmak için üç ayrı kuruma, üç ayrı kanuna ve üç ayrı kurala bakıyordu.

Osmanlı'da ilk düzenleme 1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesidir: Zonguldak-Ereğli kömür havzasındaki madencilerin çalışma süresini, barınma ve sağlık koşullarını düzenledi. Cumhuriyet'te ilk İş Kanunu (3008 sayılı) 1936'da çıktı ve sosyal sigortaların kurulmasını öngördü. İlk sosyal sigorta kolları 1945'te çıkarılan iş kazaları, meslek hastalıkları ve analık sigortası kanunuyla kuruldu; bunları yürütmek için İşçi Sigortaları Kurumu oluşturuldu.

Türkiye'de sosyal güvenliğin dönüm noktaları
YılDüzenlemeKapsam
19495434 sayılı T.C. Emekli Sandığı KanunuMemurlar
1964506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunuİşçiler (SSK)
19711479 sayılı Bağ-Kur KanunuEsnaf, sanatkâr ve diğer bağımsız çalışanlar
19762022 sayılı Kanun65 yaşını doldurmuş muhtaç, güçsüz ve kimsesizlere aylık
19863294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik KanunuSosyal yardım fonu
19994447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunuİşsizlik sigortası; emeklilik koşullarında değişiklik
20014632 sayılı Bireysel Emeklilik KanunuGönüllü, fon esaslı tamamlayıcı emeklilik
20065502 sayılı SGK Kanunu ve 5510 sayılı KanunÜç kurum tek çatıda; tek tip sigortalılık
20085510'un genel yürürlüğü (Ekim)Yeni sigortalılar için ortak kurallar
2012Genel sağlık sigortasının tamamlanması3816 sayılı yeşil kart düzeni sona erdi
20237438 sayılı Kanun8 Eylül 1999 öncesi sigortalılarda yaş şartı kaldırıldı (EYT)

İşsizlik sigortasının korumak istediği kişi, İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında gördüğümüz fesihlerde kendi isteği ve kusuru dışında işini kaybeden işçidir; ödenek şartları ayrı kanundadır (4447).

5510'un yapısı

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, sigorta kollarını ikiye ayırır (m.3): kısa vadeli sigorta kolları iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortasıdır; uzun vadeli sigorta kolları malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasıdır. Bunların yanında herkesi kapsamayı hedefleyen genel sağlık sigortası vardır. İşsizlik sigortası ayrı kanunda (4447) kalmıştır. Bu kolların ayrıntısını Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Üç kurum, üç yıl: Emekli Sandığı 1949 (5434), SSK 1964 (506), Bağ-Kur 1971 (1479). Birleşme 2006 (5502 ve 5510), yürürlük Ekim 2008. Kısa vade: kaza-meslek hastalığı, hastalık, analık. Uzun vade: malullük, yaşlılık, ölüm.
Sınavda

Nasıl sorulurKanun numarası ile kapsadığı grup eşleştirilir ya da kronolojik sıra sorulur; 5510'un sigorta kolları “hangisi kısa vadeli sigorta kolu değildir” kalıbıyla gelir.

TuzakMalullüğü kısa vadeli saymaktır: malullük uzun vadelidir, geçici iş göremezlik ise kısa vadeli kollardan karşılanır. İkinci tuzak, işsizlik sigortasını 5510'un kolları arasında saymaktır.

↕Sıralama Türkiye'de sosyal güvenlik kanunları

  1. 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu
  2. 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu
  3. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
  4. 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu
  5. 1479 sayılı Bağ-Kur Kanunu

?Soru çöz

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi kısa vadeli sigorta kollarından biri değildir?

✓ D. Malullük, yaşlılık ve ölümle birlikte uzun vadeli sigorta kollarındandır; çalışma gücünün sürekli kaybını karşılar. A, B ve C, 5510'un 3. maddesinin kısa vadeli saydığı kollardır; geçici iş göremezliği karşıladıkları için malullükle karıştırılmamalıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

6356 sayılı Kanun'a göre toplu iş sözleşmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Toplu iş sözleşmesi en az bir, en çok üç yıl süreli olarak yapılır.
II. Toplu iş sözleşmesi sona erince iş sözleşmesine ilişkin hükümleri de kendiliğinden ortadan kalkar.
III. Taraflar anlaşırsa toplu iş sözleşmesinin süresi imzadan sonra bir yıl daha uzatılabilir.

✓ A. TİS bir ile üç yıl arasında yapılır (I). II yanlıştır: sona eren TİS'in iş sözleşmesine ilişkin hükümleri yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. III yanlıştır: süre imzadan sonra taraflarca uzatılamaz ve kısaltılamaz. B ve D, II'deki “kendiliğinden ortadan kalkar” yanılgısını doğru sayar; C iki yanlışı birden içerir.Kaynak: Toplu iş hukuku · Toplu iş sözleşmesi: düzey, süre, yararlanma

?Soru 2

4857 sayılı Kanun'un 2026 itibarıyla yürürlükteki hükümlerine göre kadın ve çocuk işçilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Doktor onayıyla çalışma, doğumdan önceki iki haftaya kadar mümkündür; son bir haftaya kadar çalışılamaz. A 2026 değişikliğiyle gelen on altı haftayı, B süt iznini, C 18 yaşını doldurmamış erkeklere yer altı yasağını doğru aktarır.Kaynak: Çalışma koşulları · Kadın ve çocuk işçi, analık, iş sağlığı

?Soru 3

Aynı işverenin yanında üç yıl iki aydır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, aşağıdaki bildirim sürelerinden en az hangisine uymak zorundadır?

✓ A. Kıdemi üç yıldan fazla olan işçi için bildirim süresi en az sekiz haftadır. B 1,5–3 yıl arası kıdemin süresidir, C altı ay ile 1,5 yıl arasınınkidir. D kanunda yoktur; sözleşmeyle artırılmadıkça aranmaz.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Bildirim süreleri ve ihbar tazminatı

?Soru 4

Taraflar haftalık çalışma süresini denkleştirme esasıyla dağıtmayı kararlaştırmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi 4857 sayılı Kanun'a aykırıdır?

✓ A. Denkleştirmede süre günlere farklı dağıtılabilir, ama günde on bir saati aşamaz. B denkleştirmenin doğası gereği mümkündür; C toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatmayı, D ortalama aşılmadıkça fazla çalışma doğmayacağını doğru söyler.Kaynak: Çalışma koşulları · Çalışma süresi, denkleştirme, ara dinlenme

?Soru 5

İşe iade süreci ve sonuçlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Feshin geçerli nedene dayandığını işveren ispat eder; işçi yalnız feshin başka bir nedene dayandığını iddia ederse bunu ispatlar. A dava şartını, C iş güvencesi tazminatının aralığını, D on iş günlük başvuru süresini doğru aktarır.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · İşe iade: arabuluculuk, dava, sonuçlar

?Soru 6

6356 sayılı Kanun'a göre işçi sendikalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Kuruluşlar önceden izin almadan kurulur; tüzük ve belgeler valiliğe verildiği anda tüzel kişilik doğar, Bakanlık onayı aranmaz. A yedi kurucu kuralını, C yardımcı işlerin işkolunu, D konfederasyonun kuruluş koşulunu doğru aktarır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Sendika özgürlüğü ve sendika kurma

?Soru 7

6356 sayılı Kanun'un yürürlükteki hükümlerine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Bankacılık hizmetlerinde grev ve lokavt yapılamaz.
II. Kamu kuruluşlarınca yürütülen hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz.
III. Grev oylamasında, oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse grev kararı uygulanamaz.

✓ B. Kamu hastanelerinde grev yasağı yürürlüktedir (II); oylamada katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmamasına karar verirse grev uygulanamaz (III). I yanlıştır: bankacılıktaki yasak Anayasa Mahkemesince 2014'te iptal edildi. A doğru III'ü atlar; C ve D yanlış I'i içerir.Kaynak: Toplu iş hukuku · Grev ve lokavt

?Soru 8

İşveren, Ankara'da çalışan işçisine işyerinin İzmir'e taşınacağını yazılı olarak bildirmiş; işçi bildirime yedi iş günü boyunca hiçbir yanıt vermemiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Esaslı değişiklik işçinin altı iş günü içindeki yazılı kabulüne bağlıdır; kabul yoksa değişiklik bağlamaz, işveren ancak geçerli nedenle ve bildirim süresine uyarak fesheder. A susmayı kabul sayar; B değişikliği reddetmeyi haklı neden sayar; D geçmişe etki yasağına aykırıdır.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Sona erme yolları ve esaslı değişiklik

?Soru 9

İşkolu barajını aşan bir sendika, aynı işverenin aynı işkolundaki iki işyeri için TİS yapmak istemektedir. İşyerlerinden birinde 300, diğerinde 200 işçi çalışmaktadır. Sendikanın yetkili olabilmesi için başvuru tarihinde en az kaç üyesi bulunmalıdır?

✓ A. Aynı işverenin aynı işkolunda birden çok işyeri olduğu için TİS işletme düzeyinde yapılır ve işyerleri birlikte sayılır: 500 × 0,40 = 200 üye. B yarıdan fazla kuralını işletmeye uygular; C yalnız büyük işyerinde yarıdan fazlayı arar; D yarıyı alır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Yetki: yüzde 1, yarıdan fazla, yüzde 40

?Soru 10

4857 sayılı İş Kanunu'na göre ücretle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ceza olarak kesilen para işverende kalmaz; bir ay içinde işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için Bakanlık adına açılan hesaba yatırılır. A ödeme süresinin kısaltılabilmesini, C haciz sınırını, D senetle ödeme yasağını doğru aktarır.Kaynak: Çalışma koşulları · Ücret ve ücretin korunması
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →