Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası: malullük, yaşlılık, ölüm ve işsizlik ödeneği

Malul sayılma ve malullük aylığını, yaşlılık aylığının yaş ve prim günü koşullarını, EYT düzenlemesini, ölüm aylığında hak sahiplerini ve işsizlik ödeneğinin şartlarını kanun metninden öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SOSYAL GÜVENLİK · HAK

Malullük sigortası: %60 kayıp, 10 yıl ve 1800 gün

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla5510'a göre kimler sigortalı sayılır? 4/a, 4/b ve 4/c arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

5510 sayılı Kanun sigortalıları üç statüye ayırır (m.4): hizmet akdiyle çalışanlar 4/a, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla köy ve mahalle muhtarları 4/b, kamu idarelerinde kadro ya da sözleşmeyle çalışan memur benzeri personel 4/c. Kısa vadeli sigorta kolları 4/c'ye uygulanmaz. Ücretsiz çalışan eş, er ve erbaş gibi kişiler ise sigortalı sayılmaz (m.6).

Sigortalılık statüleri: 4/a, 4/b, 4/c

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

5510'a göre kimler malul sayılır? Malullük aylığı bağlanmasının şartları nelerdir?

Kısa cevap: Çalışma gücünün ya da iş kazası ve meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60'ını yitirdiği Kurum Sağlık Kurulunca saptanan sigortalı malul sayılır. Malullük aylığı için en az on yıllık sigortalılık ve 1800 gün prim gerekir; başkasının sürekli bakımına muhtaç olanda on yıl aranmaz, 1800 gün yeterlidir.

Bir belediye otobüsünde şoför olan Kemal, on bir yıldır sigortalı ve 2.900 gün primi var; geçirdiği felç sonrası çalışma gücünün %65'ini yitirdi. Emeklilik yaşını beklemeden aylık alabilir mi?

Uzun vadeli sigorta kolları, gelirin uzun süre ya da sürekli kesildiği riskleri karşılar: malullük, yaşlılık ve ölüm. Bu kollarda iki ölçü sürekli karşımıza çıkar: sigortalılık süresi (ilk kez herhangi bir sosyal güvenlik kanununa tabi olunan tarihten bu yana geçen süre) ve prim ödeme gün sayısı. İkisi farklı şeylerdir: on yıldır sigortalı olup araya işsizlik girdiği için yalnız 2.000 gün primi olan kişi olabilir.

Malul sayılma ve aylık şartları

Malullük, 4/a ve 4/b sigortalısında çalışma gücünün ya da iş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60'ının kaybıdır; 4/c'de ayrıca vazifesini yapamayacak duruma gelmek de malul sayılmaya yeter (m.25). Tespit Kurum Sağlık Kurulunundur. Sigortalı olarak ilk kez çalışmaya başlamadan önce bu ölçüde hastalığı ya da engelliliği bulunan kişi, o hastalık nedeniyle malullük aylığı alamaz.

Aylık için üç şart birlikte aranır (m.26): Kurumca malul sayılmak; en az 10 yıldır sigortalı olup toplam 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş olmak (başkasının sürekli bakımına muhtaç malulde sigortalılık süresi aranmaz, 1800 gün yeterlidir); işten ayrıldıktan sonra Kuruma yazılı istekte bulunmak. Kemal'in üç şartı da vardır.

Aylık, prim günü az olsa da 4/a'da 7200 gün üzerinden (diğer statülerde 9000 gün), yaşlılık aylığı gibi hesaplanır; bakıma muhtaç sigortalıda bağlama oranı 10 puan artırılır (m.27). Rapor tarihi ile yazılı istek tarihinden hangisi sonraysa onu takip eden ay başında başlar.

Sürekli iş göremezlik mi, malullük mü?
ÖlçütSürekli iş göremezlik geliriMalullük aylığı
Sigorta koluKısa vadeli (iş kazası, meslek hastalığı)Uzun vadeli
NedeniYalnız iş kazası ya da meslek hastalığıNedeni ne olursa olsun
Kayıp eşiğiEn az %10En az %60
Prim şartıYok10 yıl + 1800 gün

Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası sayfasında gördüğümüz sürekli iş göremezlik geliri ile malullük aylığı karıştırılmamalıdır: biri kazanın bedelini öder, öteki çalışma hayatının erken sona ermesini.

Akılda kalsın: Malul = en az %60 kayıp, Kurum Sağlık Kurulu tespiti. Aylık: 10 yıl + 1800 gün; bakıma muhtaçta yalnız 1800 gün. Hesap 4/a'da 7200, diğerlerinde 9000 gün üzerinden; bakıma muhtaçta oran +10 puan.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sigortalının süresi ve prim günü verilip aylık alıp alamayacağı sorulur.

TuzakOn yıl sigortalılığı olan herkesin aylık alacağını söylemektir; 1800 gün prim de gerekir. İkinci tuzak, bakıma muhtaç malulde prim günü şartını da kaldırmaktır: kalkan yalnız on yıllık sigortalılık süresidir.

⇄Bilgi eşleştirme sayı → anlamı

?Soru çöz

8 yıldır sigortalı olan ve 2.100 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bulunan bir 4/a sigortalısı, işle ilgisi olmayan bir trafik kazasında çalışma gücünün %70'ini yitirmiş; başkasının sürekli bakımına muhtaç olmadığı saptanmıştır. Bu sigortalıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kayıp %60'ı aştığı için malul sayılır; ama on yıllık sigortalılık süresi dolmamıştır ve bakıma muhtaç da değildir. A prim gününü yeterli sanıp süreyi atlar; C malullüğü iş kazasına bağlar, oysa neden önemsizdir; D kısa vadeli koldaki sürekli iş göremezlik gelirini iş kazası olmayan bir olaya uygular.
SOSYAL GÜVENLİK · SÜRE

Yaşlılık sigortası: yaş, prim günü, kademeli artış ve aylığın hesabı

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal güvenlikte dağıtım ve fon (kapitalizasyon) sistemi nedir? Nüfusun yaşlanması sistemi nasıl etkiler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sosyal güvenliğin teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dağıtım sisteminde bugün çalışanların primleriyle bugünkü emeklilerin aylıkları ödenir; fon (kapitalizasyon) sisteminde ise her kuşağın primleri biriktirilip yatırıma yönlendirilir ve aylık bu birikimden ödenir. Dağıtım sistemi nüfus yaşlanmasına, fon sistemi enflasyon ve piyasa riskine duyarlıdır. Çoğu ülke iki yöntemi birleştiren çok ayaklı yapıya yönelmiştir.

Finansman yöntemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

5510'a göre yaşlılık aylığının şartları nelerdir? Emeklilik yaşı nasıl artıyor? Yaşlılık aylığı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: 5510'a göre ilk kez sigortalı olanlara kadın 58, erkek 60 yaşını doldurup 4/a'da 7200, diğer statülerde 9000 gün prim ödemeleri hâlinde yaşlılık aylığı bağlanır; yaş sınırı 2036'dan itibaren kademeli artarak 2048'de 65 olur. Kısmi aylıkta yaşa üç yıl eklenir, 5400 gün yeterlidir. Aylık, ortalama aylık kazancın her 360 gün için %2'siyle bulunur.

Aynı yıl işe başlayan iki arkadaştan Elif bir fabrikada bordrolu, Can kendi tasarım bürosunda vergi mükellefi; ikisi de emekli olmak için aynı yaşı ama farklı prim gününü bekleyecek.

Bu konudaki kurallar 1 Ekim 2008'den sonra ilk kez sigortalı olanlar içindir; daha önce girenlerin şartları geçiş hükümlerindedir (dördüncü konuda). Yaşlılık sigortası iki hak sağlar: yaşlılık aylığı ve toptan ödeme (m.28).

Tam aylık, kısmi aylık, özel durumlar

Yaşlılık aylığının şartları (5510 m.28)
YolYaşPrim günü
Tam aylıkKadın 58, erkek 60 (2036'dan itibaren kademeli artar)4/a: 7200; 4/b ve 4/c: 9000
Kısmi aylıkTam aylık yaşına 3 yıl eklenir (en çok 65)5400
Engelli: %50–59 kayıpYaş aranmaz; 16 yıl sigortalılık4320
Engelli: %40–49 kayıpYaş aranmaz; 18 yıl sigortalılık4680
İşe girişte malul olanYaş aranmaz; 15 yıl sigortalılık3960
Yer altı maden işinde 20 yıl50Tam aylıktaki gün
Yaş sınırı 2036'dan itibaren iki yılda bir yükselir; kadın-erkek farkı 2048'de kapanır.Görsel: Sınav Defteri

Yaş sınırı 2036'dan itibaren iki yılda bir, kadında ve erkekte birer yaş yükselir; erkekte 2044'te, kadında 2048'de 65'e ulaşır. Uygulanacak yaş, prim günü şartının doldurulduğu tarihte geçerli olan yaştır. Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz dağıtım sisteminin aktif-pasif oranı sorunu, bu kademeli artışın temel gerekçesidir. Başkasının sürekli bakımına muhtaç ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalının prim gününe, 5510 sonrası günlerinin dörtte biri eklenir ve bu süre yaş sınırından da indirilir.

Aylığın hesabı ve toptan ödeme

Yaşlılık aylığı = ortalama aylık kazanç × aylık bağlama oranı (m.29). Ortalama aylık kazanç, her yılın prime esas kazancının güncelleme katsayısıyla bugüne taşınmasıyla bulunur. Bağlama oranı her 360 gün için %2'dir ve %90'ı geçemez. Aylık, yazılı istek tarihinden sonraki ay başında başlar; 4/a'da işten ayrılmak gerekir (m.30).

Örnek

Elif'in ortalama aylık kazancı 40.000 TL (örnek tutar), prim günü 7200'dür. Aylığı ne kadardır?

  1. Bağlama oranı: 7200 ÷ 360 = 20; 20 × %2 = %40.
  2. Aylık: 40.000 × 0,40 = 16.000 TL.

Cevap: 16.000 TL; Can aynı kazançla 9000 günü doldurunca oranı %50 olur.

Yaş şartını doldurduğu hâlde aylığa hak kazanamayan sigortalıya, kendi adına ödenen malullük, yaşlılık ve ölüm primleri güncellenerek toptan ödeme şeklinde verilir (m.31). Sonradan yeniden sigortalı olan, aldığı tutarı güncellenmiş olarak geri öderse eski hizmetleri ihya edilir.

Akılda kalsın: 58/60 yaş + 7200 (4/a) ya da 9000 gün; 2048'de herkes 65. Kısmi: yaş + 3, 5400 gün. Bağlama oranı her 360 gün için %2, tavan %90. Aylığa hak yoksa primler toptan ödenir.
Sınavda

Nasıl sorulurPrim günleri boşluk olarak, aylık hesap oranla sorulur.

Tuzak4/a ile 4/b'nin prim gününü eşit saymaktır: 7200 ile 9000. İkinci tuzak, kademeli yaş için kişinin sigortaya giriş tarihini esas almaktır; esas, prim gününün doldurulduğu tarihtir.

Sınavda işaretletavan oran %90.

?Soru çöz

2010'da ilk kez sigortalı olan ve yaş şartını dolduran bir 4/b sigortalısının 9000 gün primi ve 50.000 TL (örnek tutar) ortalama aylık kazancı vardır. Bağlanacak yaşlılık aylığı kaç TL'dir?

✓ D. 9000 ÷ 360 = 25; 25 × %2 = %50 bağlama oranı; 50.000 × 0,50 = 25.000 TL. A 4/a'daki 7200 günün oranını (%40) uygular; B tavan oranı (%90) uygular; C 360 günlük dilim sayısını (25) ikiyle çarpmadan doğrudan yüzde sayar.

✎Boşluk doldurma prim günleri

5510'a göre ilk kez sigortalı olan 4/a sigortalısı tam yaşlılık aylığı için en az gün, 4/b sigortalısı gün prim öder. Kısmi aylıkta yaşa üç yıl eklenir ve gün yeterli olur.

72009000540036004500
SOSYAL GÜVENLİK · HAK

Ölüm sigortası: aylığın şartı ve hak sahiplerine paylaştırılması

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalığı nedir, nasıl tespit edilir? İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından hangi haklar sağlanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Meslek hastalığı, işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden ortaya çıkan hastalık veya engelliliktir; Kurum Sağlık Kurulu tespit eder. Bu sigorta kolu geçici iş göremezlik ödeneği, meslekte kazanma gücü en az %10 azalınca sürekli iş göremezlik geliri, ölümde hak sahiplerine gelir ve cenaze ödeneği sağlar.

Meslek hastalığı ve iş kazası sigortasının hakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ölüm aylığı bağlanmasının şartları nelerdir? Ölüm aylığı hak sahipleri arasında nasıl paylaştırılır?

Kısa cevap: Ölen sigortalının 1800 gün primi varsa ya da 4/a sigortalısı 5 yıldır sigortalı olup 900 gün prim ödemişse hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanır. Aylığın dul eşe %50'si (çocuğa aylık yoksa ve kendisi çalışmıyorsa %75'i), her çocuğa %25'i, ana ve babaya şartlarıyla toplam %25'i verilir; toplam sigortalının aylığını aşamaz.

Bir inşaat şirketinde vinç operatörü olan Hakan hayatını kaybetti; geride eşi ve üç çocuğu kaldı. SGK aylığı kime, hangi oranda bağlar?

Ölüm sigortası, sigortalının ölümüyle gelirini yitiren aileyi korur. Haklar dörttür (m.32): ölüm aylığı, ölüm aylığı bağlanamıyorsa ölüm toptan ödemesi, aylığı evlilik nedeniyle kesilen kız çocuğuna iki yıllık aylık tutarında evlenme ödeneği ve cenaze ödeneği.

Aylık için şu durumlardan biri yeterlidir: sigortalının en az 1800 gün primi olması; 4/a sigortalısının borçlanmalar hariç en az 5 yıldır sigortalı olup toplam 900 gün primi olması; malullük ya da yaşlılık aylığı alırken ya da almaya hak kazanmışken ölmesi. Aylık, ölüm tarihini takip eden ay başından başlar (m.35). Ölüm iş kazası ya da meslek hastalığından doğduysa, Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası sayfasında gördüğümüz gibi kısa vadeli koldan da gelir bağlanır.

Paylaştırma (m.34)

Ölüm aylığının hak sahiplerine payı
Hak sahibiPayŞart
Dul eş%50; aylık bağlanmış çocuğu yoksa %75%75 için çalışmaması ve kendi sigortalılığından aylık almaması
Her çocuk%2518 yaşını (lisede 20, yükseköğrenimde 25) doldurmamış; ya da %60 malul; ya da evli olmayan, boşanmış ya da dul kalmış kız (yaşına bakılmaz)
Anası ve babası öldüğü için öksüz ve yetim kalan çocuk%50Aynı yaş ve durum şartları
Ana ve babaToplam %25Eş ve çocuklardan artan hisse varsa ve geliri net asgari ücretten azsa; 65 yaş üstünde artan hisse aranmaz

Hak sahiplerinin payları toplamı sigortalının aylığını geçemez; geçerse paylar orantılı olarak indirilir. Bu kural, kalabalık ailelerde sık sorulan hesabın kaynağıdır.

Örnek

Hakan'ın eşine ve üç çocuğuna aylık bağlanacaktır. Paylar nasıl olur?

  1. Çocuklara aylık bağlandığı için eşin payı %50; üç çocuk × %25 = %75; toplam %125.
  2. %100'ü aştığı için orantılı indirim: eş 50 ÷ 125 = %40; her çocuk 25 ÷ 125 = %20.

Cevap: eş %40, her çocuk %20; toplam %100.

Akılda kalsın: Şart: 1800 gün ya da (4/a) 5 yıl + 900 gün. Eş %50 (%75), çocuk %25, öksüz-yetim %50, ana-baba toplam %25. Toplam aylığı aşarsa orantılı indirim. Kız çocuk evlenince aylığı kesilir, iki yıllık tutarı evlenme ödeneği olur.
Sınavda

Nasıl sorulurAile tablosu verilip paylar ya da orantılı indirim sorulur.

Tuzak5 yıl + 900 gün yolunu bütün statülere uygulamaktır; yalnız 4/a içindir. İkinci tuzak, evli olmayan kız çocuğa 25 yaşında aylığın kesildiğini söylemektir; evli olmayan kız çocuk yaşına bakılmaksızın hak sahibidir.

?Soru çöz

Ölen bir sigortalının aylık bağlanacak hak sahipleri, çalışmayan dul eşi ile 10 ve 14 yaşlarındaki iki çocuğudur. Ana ve babası hak sahibi değildir. Hak sahiplerinin payları aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Çocuklara aylık bağlandığı için eşin payı %50'dir; çocukların her biri %25 alır; toplam %100'ü aşmadığı için indirim yapılmaz. B %75'i, aylık bağlanmış çocuğu olmayan eşe ait kuralı uygular; C indirimi gereksiz yere yapar; D öksüz ve yetim çocuğa ait %50'yi uygular.

⇄Bilgi eşleştirme hak sahibi → pay

SOSYAL GÜVENLİK · TÜRKİYE

Borçlanma, sigortalılık süresi ve EYT: eski sigortalılar ne zaman emekli olur?

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKanuni grev ve lokavt nedir? Grev oylaması, grev yasakları ve erteleme nasıl işler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Toplu iş hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TİS yapılırken çıkan uyuşmazlıkta, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarını korumak ya da geliştirmek için kanuna uygun yapılan grev kanuni grevdir (6356 m.58). Grev kararı arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulanır. Bazı işlerde grev yasaktır; Cumhurbaşkanı genel sağlık ya da millî güvenlik gerekçesiyle grevi altmış gün erteleyebilir.

Grev ve lokavt

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi süreler borçlanılabilir? EYT düzenlemesi nedir ve kimleri kapsar?

Kısa cevap: Borçlanma, doğum, askerlik, doktora, avukatlık stajı ya da grev gibi sigortasız geçen bazı sürelerin primi ödenerek hizmete eklenmesidir (m.41). EYT, 7438 sayılı Kanun'la 2023'te getirilen ve 8 Eylül 1999'dan önce sigortalı olanların, eski kanunlardaki yaş dışındaki şartları taşırsa yaş beklemeden emekli olmasını sağlayan düzenlemedir (geçici m.95).

Özel bir okulda öğretmen olan Ayşe iki doğum yaptı; askerliğini er olarak yapan eşi de on iki ay boyunca sigortasızdı. İkisi de bu süreleri emekliliğe saydırabilir mi?

Borçlanma (m.41)

Sigortalı ya da hak sahibi, yazılı talepte bulunup primini bir ay içinde öderse aşağıdaki süreler hizmete eklenir:

  • Sigortalı kadının doğum sonrası süreleri: üç doğuma kadar, her doğumda iki yılı geçmemek ve çocuğun yaşaması şartıyla, uzun vadeli kolda sigortalı olmadığı süreler,
  • Er ya da erbaş olarak askerlik, yedek subay ve yedek astsubay okulu süreleri,
  • 4/c'de aylıksız izin; sigortasız geçen doktora, tıpta uzmanlık ve avukatlık stajı süreleri,
  • Beraatla sonuçlanan tutukluluk ve gözaltı, grev ve lokavt süreleri, kısmi süreli çalışanın eksik günleri.

Prim, talep tarihinde kişinin alt ve üst sınır arasında seçtiği günlük kazançtan doğum borçlanmasında %32, öteki borçlanmalarda %45 oranıyla hesaplanır (7566 sayılı Kanun'la 2026'dan beri). Sigortalılık başlangıcından önceki bir süre borçlanılırsa başlangıç tarihi o gün sayısı kadar geriye gider; bu yüzden askerlik borçlanması çoğu kez emeklilik tarihini öne çeker. Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz grevde iş sözleşmesi askıda kaldığından prim ödenmez; borçlanma bu boşluğu kapatır.

Sigortalılık süresi ve üç kuşak

Sigortalılık süresi, ilk kez herhangi bir sosyal güvenlik kanununa tabi olunan tarihte başlar; 18 yaşından önce girenlerde 18 yaşın doldurulduğu tarihte başlamış sayılır, ama önceki prim günleri sayılır (m.38). Türkiye'de emeklilik şartı, kişinin ilk kez sigortalı olduğu döneme göre üç kuşağa ayrılır:

Sigortalılık başlangıcına göre emeklilik
İlk sigortalılıkUygulanan kural
8 Eylül 1999'dan önceEski kanunlardaki kademeli süre ve prim günü; 2023'ten beri yaş şartı yok (EYT, geçici m.95)
9 Eylül 1999 – 30 Eylül 20084447 sayılı Kanun'la eski kanunlara getirilen yaş şartlı kurallar (geçiş hükümleri)
1 Ekim 2008'den sonra5510 m.28: 58/60 yaş, 7200 ya da 9000 gün, 2036'dan itibaren kademeli artış

EYT (emeklilikte yaşa takılanlar) düzenlemesi, 1 Mart 2023 tarihli 7438 sayılı Kanun'la yapıldı. 1999 öncesi sigortalılar, eski kanunlardaki sigortalılık süresi ve prim günü şartlarını taşıyorsa yaşı beklemeden aylık alır; geriye dönük ödeme yapılmaz ve geriye dönük hak istenemez.

Akılda kalsın: Borçlanma: doğum (3 doğum, her biri en çok 2 yıl), askerlik, doktora-uzmanlık, avukatlık stajı, beraatla biten tutukluluk, grev-lokavt; prim bir ay içinde. Başlangıç öncesine borçlanma başlangıcı geri çeker. EYT: 7438 (2023), 8 Eylül 1999 öncesi sigortalılara yaşsız emeklilik.
Sınavda

Nasıl sorulurBorçlanılabilecek süreler “hangisi borçlanılamaz” kalıbıyla, EYT kapsamı tarih olarak sorulur.

TuzakDoğum borçlanmasını erkek sigortalıya da tanımaktır; hak sigortalı kadınındır. İkinci tuzak, EYT'nin bütün eski sigortalılara yaş şartını kaldırdığını söylemektir; sınır 8 Eylül 1999'dur ve süre ile prim günü şartları yerinde durur.

?Soru çöz

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Sigortalı erkek, eşinin doğum yaptığı tarihten sonraki iki yılı borçlanabilir.
II. Sigortalılık başlangıcından önceki askerlik süresi borçlanılırsa sigortalılık başlangıcı geriye gider.
III. Borçlanma primi, talep tarihinden itibaren altı ay içinde ödenebilir.

✓ C. Başlangıç öncesine ilişkin borçlanmada sigortalılık başlangıcı borçlanılan gün kadar geriye götürülür (II). I yanlıştır: doğum borçlanması sigortalı kadının hakkıdır. III yanlıştır: borç, tebliğden itibaren bir ay içinde ödenmezse yeni başvuru gerekir. A ve B yanlış birer öncülü ekler; D doğru öncülü atlar.

↕Sıralama emeklilik kurallarının takvimi

  1. 7438 sayılı Kanun'la EYT düzenlemesi
  2. Kademeli yaş artışının ilk basamağı (kadın 59, erkek 61)
  3. 4447 sayılı Kanun'un yürürlüğe girmesi
  4. 5510'un genel yürürlüğü
SOSYAL GÜVENLİK · HAK

İşsizlik sigortası: ödeneğe kim, ne kadar süre, ne kadar hak kazanır?

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşsizlik ödeneğinin şartları nelerdir? Kaç gün süreyle ve ne kadar ödenek verilir?

Kısa cevap: İşsizlik ödeneği, kendi istek ve kusuru dışında işini kaybeden hizmet akdiyle çalışan sigortalıya verilir: son 120 gün hizmet akdine tabi olmalı ve son üç yılda en az 600 gün prim ödemiş olmalıdır. 600, 900 ve 1080 güne karşılık 180, 240 ve 300 gün ödenek verilir; tutar günlük ortalama brüt kazancın %40'ıdır, brüt asgari ücretin %80'ini aşamaz.

Bir tekstil fabrikası kapandı; aynı hafta bir kafede çalışan garson istifa etti, bir depo işçisi de işyerinde kavga çıkardığı için işten çıkarıldı. Hangisi İŞKUR'dan işsizlik ödeneği alır?

İşsizlik sigortası 4447 sayılı Kanun'la 1999'da kuruldu, 5510'un dışında kaldı ve İŞKUR (Türkiye İş Kurumu) tarafından yürütülür. Kapsamında hizmet akdiyle çalışan 4/a sigortalıları vardır; memurlar, 4/b sigortalıları ve kamudaki sözleşmeli personel kapsam dışıdır (m.46). Prim, prime esas brüt kazancın %1'i sigortalıdan, %2'si işverenden, %1'i Devletten alınır (m.49); Devlet payını Cumhurbaşkanı yarısına kadar artırıp indirebilir (7577 sayılı Kanun, 2026).

Hak kazanma: fesih türü belirleyicidir

İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında gördüğümüz fesih türleri burada ödeneği belirler (m.51). Kanun eski 1475 sayılı Kanun'un maddelerine atıf yapar; bugünkü karşılıkları 4857 m.17, 24 ve 25'tir.

İşsizlik ödeneği ve fesih türü
Ödenek alınırÖdenek alınmaz
İşverenin bildirim süresine uyarak feshiİşçinin haklı nedeni olmadan istifası
İşçinin haklı nedenle feshi (sağlık; ahlak ve iyi niyete aykırılık; zorlayıcı sebep)İşverenin, işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeniyle haklı feshi
İşverenin sağlık ya da zorlayıcı sebeple haklı feshiGrev, lokavt ya da kanuni ödev nedeniyle askıda olan sözleşme
Belirli süreli sözleşmenin bitmesi; işyerinin devri, kapanması, işin niteliğinin değişmesi; özelleştirmeÖdenek alırken yaşlılık aylığı alma ya da gelir getirici işte çalışma (ödenek kesilir)

Prim şartı (m.50): hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olmak ve son üç yılda en az 600 gün prim ödemek. Süre: 600 gün → 180 gün, 900 gün → 240 gün, 1080 gün → 300 gün ödenek. İşsiz, fesihten sonraki günden itibaren 30 gün içinde İŞKUR'a başvurur; gecikilen süre ödenek süresinden düşülür (m.48).

Örnek

Fabrika işçisinin son dört aylık kazancına göre günlük ortalama brüt kazancı 2.500 TL, brüt asgari ücret 30.000 TL'dir (ikisi de örnek tutar). Aylık ödenek ne kadardır?

  1. Günlük ödenek: 2.500 × 0,40 = 1.000 TL; aylık 30 × 1.000 = 30.000 TL.
  2. Üst sınır: 30.000 × 0,80 = 24.000 TL.

Cevap: üst sınır aşıldığı için aylık 24.000 TL.

Ödenek her ayın beşinde ödenir; damga vergisi dışında kesinti yapılmaz, nafaka dışında haczedilemez. Ödenek alanın genel sağlık sigortası primi Fon'dan ödenir. Kurumun önerdiği uygun bir işi ya da eğitimi haklı neden olmadan reddeden, çağrılara cevap vermeyen, gelir getirici bir işte çalışan ya da yaşlılık aylığı alanın ödeneği kesilir (m.52). İŞKUR'un aktif işgücü programlarını İşsizlik ve istihdam politikaları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Şart: kendi istek ve kusuru dışında işsizlik + son 120 gün + son 3 yılda 600 gün. 600/900/1080 → 180/240/300 gün. Tutar %40, tavan brüt asgari ücretin %80'i. Başvuru 30 gün. Prim %1 işçi, %2 işveren, %1 Devlet.
Sınavda

Nasıl sorulurFesih vakaları verilip kimin ödenek alacağı, prim günleri ile süreler eşleştirme olarak sorulur.

Tuzakİşçinin haklı nedenle feshini istifa sayıp ödenek vermemektir; haklı nedenle fesheden işçi ödenek alır. İkinci tuzak, işverenin her haklı feshinde ödeneği kaldırmaktır: yalnız ahlak ve iyi niyete aykırılık nedeniyle fesih ödeneği engeller.

?Soru çöz

İşyeri kapandığı için işsiz kalan bir sigortalı, sözleşmesi bitmeden önceki son 120 gün kesintisiz çalışmış ve son üç yılda 950 gün işsizlik sigortası primi ödemiştir. Bu sigortalıya kaç gün işsizlik ödeneği verilir?

✓ D. 950 gün, 900 günlük basamağı geçer ama 1080 güne ulaşmaz; bu basamağın karşılığı 240 gündür. A 600 günlük basamakta kalır; B 1080 gün gerektiren süreyi verir; C hak kazanma şartındaki 120 günü ödenek süresi sanar.

?Soru çöz

Prim şartlarını sağlayan aşağıdaki işçilerden hangileri işsizlik ödeneği alabilir?
I. Ücreti iki aydır ödenmediği için sözleşmesini haklı nedenle fesheden işçi
II. Belirli süreli iş sözleşmesinin süresi dolduğu için işsiz kalan işçi
III. İşverene sataşması nedeniyle iş sözleşmesi bildirimsiz feshedilen işçi

✓ A. Ücreti ödenmeyen işçinin haklı feshi (I) ve belirli sürenin bitmesi (II) ödenek hakkı doğurur. III'te fesih, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yapılmıştır; bu durumda ödenek verilmez. B haklı nedenle fesheden işçiyi dışarıda bırakır; C ve D sataşma nedeniyle çıkarılan işçiye ödenek verir.
SOSYAL GÜVENLİK · FİNANSMAN

Kısa çalışma ödeneği ve Ücret Garanti Fonu: işini kaybetmeden destek

ÇEEİ · Sosyal Güvenlik Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kısa çalışma ödeneği nedir, şartları nelerdir? Ücret Garanti Fonu hangi durumda ödeme yapar?

Kısa cevap: Kısa çalışma, kriz, genel salgın ya da zorlayıcı sebeple işyerinde çalışma süresinin geçici olarak önemli ölçüde azaltılması ya da faaliyetin durdurulmasıdır; üç ayı aşamaz. İşçiye İşsizlik Sigortası Fonu'ndan kazancının %60'ı oranında ödenek verilir. Ücret Garanti Fonu ise iflas, konkordato ya da aciz hâlinde işçinin ödenmeyen üç aylık ücretini karşılar.

Bir otomotiv yan sanayi fabrikasının ana müşterisi üretimi durdurdu; işveren işçileri çıkarmak yerine üç ay boyunca haftada iki gün çalıştırmak istiyor. Eksik kalan ücreti kim karşılar?

İşsizlik ödeneği işini kaybedene yardım eder; kısa çalışma ise işin kaybedilmesini önlemeye çalışır (4447 ek m.2). Genel ekonomik, sektörel ya da bölgesel kriz, genel salgın ya da zorlayıcı sebeple haftalık çalışma süresi geçici olarak önemli ölçüde azalır ya da faaliyet tamamen veya kısmen durursa işveren kısa çalışma talebini gerekçeleriyle derhal İŞKUR'a ve varsa TİS tarafı sendikaya yazıyla bildirir. Kısa çalışma üç ayı aşamaz; Cumhurbaşkanı süreyi altı aya kadar uzatabilir.

İki ödenek yan yana
Ölçütİşsizlik ödeneğiKısa çalışma ödeneği
İş ilişkisiSona ermiştirSürer, çalışma azalır ya da durur
Prim şartıSon 120 gün + son 3 yılda 600 günSon 120 gün + son 3 yılda 450 gün
Hesap tabanıSon 4 ayın kazancıSon 12 ayın kazancı
Oran ve tavan%40; brüt asgari ücretin %80'i%60; brüt asgari ücretin %150'si

Zorlayıcı sebeple kısa çalışmada ödenek, İş Kanunu'nda öngörülen bir haftalık bekleme süresinden sonra başlar. Kısa çalışma ödeneği olarak ödenen süreler, kısa çalışmanın başladığı tarihten itibaren üç yıl içinde iş sözleşmesi feshedilirse işsizlik ödeneği süresinden düşülür.

Ücret Garanti Fonu

İşverenin konkordato ilan etmesi, hakkında aciz vesikası alınması ya da iflası hâlinde işçinin iş ilişkisinden doğan üç aylık ödenmeyen ücret alacağı Ücret Garanti Fonu'ndan karşılanır (4447 ek m.1). Şart, işçinin işverenin ödeme güçlüğüne düşmesinden önceki son bir yıl içinde aynı işyerinde çalışmış olmasıdır; ödeme temel ücret üzerinden yapılır. Fon, işverenlerin yıllık işsizlik sigortası primi ödemelerinin yüzde birinden oluşur.

Bu sayfanın süre ve sayıları
KonuSüre / sayıMadde
Malullük%60 kayıp; 10 yıl + 1800 gün5510 m.25–26
Yaşlılık (2008 sonrası)58/60 yaş; 7200 ya da 9000 gün; kısmi 5400 günm.28
Bağlama oranıher 360 gün %2; en çok %90m.29
Ölüm aylığı1800 gün ya da (4/a) 5 yıl + 900 günm.32
Doğum borçlanması3 doğum, her biri en çok 2 yılm.41
İşsizlik ödeneği120 gün + 600/900/1080 → 180/240/300 gün; %404447 m.50
İşsizlik başvurusu30 günm.48
Kısa çalışmaen çok 3 ay; 450 gün; %60ek m.2
Ücret Garanti Fonu3 aylık ücret; son 1 yıl aynı işyeriek m.1
Akılda kalsın: Kısa çalışma: kriz, salgın, zorlayıcı sebep; en çok 3 ay (CB 6 aya uzatır); 450 gün prim; ödenek %60, tavan %150. Ücret Garanti Fonu: konkordato, aciz, iflas; 3 aylık ücret; fon işveren priminin %1'i.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ödenek karşılaştırmalı öncüllerle sorulur.

TuzakKısa çalışmada da iş sözleşmesinin sona ermesini şart koşmaktır; kısa çalışmada iş ilişkisi devam eder. İkinci tuzak, iki ödeneğin oranlarını karıştırmaktır: işsizlikte %40, kısa çalışmada %60.

✎Boşluk doldurma kısa çalışma

Kısa çalışma kural olarak ayı aşamaz. Ödenek için son üç yılda en az gün prim gerekir. Günlük kısa çalışma ödeneği, ortalama brüt kazancın yüzde 'ıdır.

üç45060altı60040

?Soru çöz

4447 sayılı Kanun'a göre kısa çalışma ödeneği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kısa çalışmada iş ilişkisi sürer; amaç işsizliği önlemektir. A, ek m.2'nin saydığı sebeplerdendir; B ödeneğin kaynağını doğru verir; D kısa çalışma ile işsizlik ödeneği arasındaki mahsup kuralıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aylık kazancı 40.000 TL (örnek tutar) olan bir sigortalının iş kazası sonucu meslekte kazanma gücü %30 azalmıştır; sigortalı başkasının bakımına muhtaç değildir. Bağlanacak sürekli iş göremezlik geliri aylık kaç TL'dir?

✓ B. Tam iş göremezlik geliri 40.000 × 0,70 = 28.000 TL; kısmi gelir 28.000 × 0,30 = 8.400 TL. A %70'lik bağlama oranını atlayıp kazancın %30'unu alır; C tam iş göremezlik gelirinde kalır; D sonucu bir kez daha yarıya böler.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Meslek hastalığı ve iş kazası sigortasının hakları

?Soru 2

Doğum yapan 4/a sigortalısı Nihan'la ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Emzirme ödeneği için doğumdan önceki bir yılda 90 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir.
II. İşveren, İş Kanunu'na göre Nihan'ı doğumdan sonra on altı hafta çalıştıramaz.
III. Bu süre için SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği alabilmesi, doğumdan önceki bir yılda en az 90 gün kısa vadeli prim bildirilmesine bağlıdır.

✓ B. İş Kanunu'ndaki analık izni (4857 m.74) doğum sonrası on altı haftadır (II) ve analık ödeneği 90 gün prim şartına bağlıdır (III). I yanlıştır: emzirme ödeneği için 120 gün gerekir. A ödenek şartını atlar; C ve D, emzirmedeki 120 günü 90 gün sanar.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Hastalık ve analık sigortası

?Soru 3

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Uzun vadeli sigorta kollarında işveren payı sigortalı payından yüksektir.
II. İş kazası nedeniyle başvuran sigortalıdan sağlık hizmeti için 30 gün prim şartı aranmaz.
III. Genel sağlık sigortalısına sağlanan sağlık hizmetleri ile ödediği prim tutarı arasında ilişki kurulamaz.

✓ D. Uzun vadeli kollarda işveren %12, sigortalı %9 öder (I); iş kazasında 30 gün prim şartı aranmaz (II); hizmet ile prim arasında ilişki kurulamaz (III). A işveren payını sigortalınınkine eşit ya da düşük sanar; B iş kazası istisnasını da atlar; C, m.62'deki dayanışma kuralını atlar.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Genel sağlık sigortası ve prim oranları

?Soru 4

Beveridge Raporu'nun önerdiği sosyal güvenlik sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çalışan-çalışmayan ayrımı yapmadan bütün vatandaşları kapsar.
II. Prim ve yardımlar kişinin kazancına göre farklılaşır.
III. Riskler tek bir sistemde, tek elden yönetilir.

✓ A. Genellik (I) ve yönetimde birlik (III) Beveridge'in temel ilkeleridir. II yanlıştır: Beveridge tek düze prim ve tek düze yardım önerir; kazanca bağlılık Bismarck modelinin özelliğidir. B doğru olan III'ü atlar; C ve D, Bismarck'a ait olan II'yi Beveridge'e yükler.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Beveridge ve uluslararası belgeler

?Soru 5

6356 sayılı Kanun'a göre toplu iş uyuşmazlıklarının çözümüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yorumdan doğan uyuşmazlık bir hak uyuşmazlığıdır; grev konusu olamaz, mahkemede yorum davasıyla çözülür. Kanuni grev yalnız toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasındaki çıkar uyuşmazlığında mümkündür. A görüşme süresini, B Yüksek Hakem Kurulu kararlarının niteliğini, D özel hakem yolunu doğru aktarır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Toplu görüşme, arabulucu, Yüksek Hakem Kurulu

?Soru 6

4688 sayılı Kanun'a göre kamu görevlileri sendikaları ve toplu sözleşmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Toplu sözleşme hükümleri sözleşmenin yapıldığı tarihi izleyen iki mali yıl için geçerlidir. A yanlıştır: sendikalar hizmet kolu esasına göre ve Türkiye çapında kurulur. B'deki kurul işçi uyuşmazlıklarınındır; kamu görevlilerinde Kamu Görevlileri Hakem Kurulu vardır. C yanlıştır: görüşmeler son rakamı tek olan yıllarda yapılır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Kamu görevlileri sendikaları (4688)

?Soru 7

6356 sayılı Kanun'a göre işçi sendikalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Kuruluşlar önceden izin almadan kurulur; tüzük ve belgeler valiliğe verildiği anda tüzel kişilik doğar, Bakanlık onayı aranmaz. A yedi kurucu kuralını, C yardımcı işlerin işkolunu, D konfederasyonun kuruluş koşulunu doğru aktarır.Kaynak: Toplu iş hukuku · Sendika özgürlüğü ve sendika kurma

?Soru 8

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi sigortalı sayılmaz?

✓ C. İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi m.6'ya göre sigortalı sayılmaz. A ayda 10 günü aştığı için sigortalıdır; B esnaf siciline kayıtlı olduğu için 4/b sigortalısıdır; D yabancı işçi de 4/a'ya tabidir.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Sigortalılık statüleri: 4/a, 4/b, 4/c

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi ILO'nun 102 sayılı Sözleşmesi'nde sayılan sosyal güvenlik dallarından biri değildir?

✓ C. Konut, sosyal politikanın bir alanıdır ama 102 sayılı Sözleşme'nin dokuz dalı arasında yer almaz. A aile yükünü karşılayan dal, B doğumdan kaynaklanan gelir kaybını karşılayan dal, D çalışma gücünün sürekli kaybını karşılayan daldır; üçü de dokuz dal arasındadır.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Sosyal güvenlik ve sosyal risk

?Soru 10

Hiç prim ödememiş, düzenli geliri olmayan ve 65 yaşını doldurmuş bir vatandaşa, muhtaçlığı tespit edildikten sonra her ay bağlanan aylık aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Prim karşılığı olmayan, muhtaçlık şartına bağlı ve vergiyle karşılanan ödeme sosyal yardımdır. A prim ödemiş sigortalıya bağlanan aylıkla karıştırır; C para değil bakım gibi ayni hizmeti anlatır; D gönüllü ve riske göre primli ticari sözleşmedir.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Sigorta, yardım, hizmet ve ilkeler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →