Sosyal politika: doğuşu, refah devleti ve uluslararası kurumlar

Sosyal politikanın sanayi devriminden bugüne nasıl geliştiğini, refah devleti tiplerini, yoksullukla mücadele araçlarını, ILO ve Avrupa düzeyindeki kurumları ve kadın, çocuk, engelli, göçmen politikalarını öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SOSYAL POLİTİKA · KAVRAM

Sosyal politika nedir? Sanayi Devrimi'nden doğan “işçi sorunu”

ÇEEİ · Sosyal Politika · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyal politika nedir? Dar ve geniş anlamda sosyal politika arasındaki fark nedir? Sosyal politika nasıl doğdu?

Kısa cevap: Sosyal politika, toplumsal kesimler arasındaki dengesizlikleri azaltmak ve güçsüz kesimleri korumak için devletin ve öteki aktörlerin uyguladığı önlemlerin bütünüdür. Dar anlamda bağımlı çalışanların, yani işçilerin sorunlarına yönelir; geniş anlamda bütün toplumun refahını hedefler. Sanayi Devrimi'nin doğurduğu işçi sorunu karşısında, önce İngiltere'deki koruyucu yasalarla doğdu.

1830'ların bir Manchester dokuma fabrikasında dokuz yaşındaki bir çocuk günde on iki saatten fazla çalışıyor, ailesi fabrikanın yanındaki rutubetli bir bodrum katında yaşıyordu.

Sanayi Devrimi üretimi çoğalttı ama yeni bir toplumsal sorun da doğurdu: köyden kente göçen, yalnız emeğiyle geçinen ve hiçbir güvencesi olmayan işçi kitlesi. Uzun çalışma saatleri, kadın ve çocuk emeğinin sömürülmesi, düşük ücret, iş kazaları, konut ve sağlık sorunları bir arada işçi sorunu (sosyal sorun) diye anıldı. Sözleşme serbestisine dayanan liberal düzen bu sorunu çözemedi; devletin araya girmesi gerekti.

İlk adımlar

  • İngiltere, 1802: Fabrikalardaki çırakların çalışma süresini ve koşullarını sınırlayan ilk koruyucu yasa; 1833 Fabrika Yasası ise denetim için iş müfettişliğini kurdu.
  • Almanya, 1880'ler: Bismarck'ın zorunlu sosyal sigortaları; Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz bu adım, “sosyal politika” teriminin Alman düşüncesinde yerleşmesiyle aynı döneme denk gelir.
  • Kilise, 1891: Papa XIII. Leo'nun Rerum Novarum genelgesi, işçinin insanca ücret ve örgütlenme hakkını savundu.
  • 1919: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kuruldu; sosyal politika uluslararası bir konu oldu.

Dar ve geniş anlam, aktörler

Sosyal politikanın iki anlamı
ÖlçütDar anlamGeniş anlam
Hedef kitleBağımlı çalışanlar (işçi sınıfı)Toplumun bütün kesimleri, özellikle güçsüzler
Amaçİşçi-işveren dengesizliğini gidermekRefahı yaymak, eşitsizliği ve dışlanmayı azaltmak
Araçİş hukuku, sendika, sosyal sigortaSosyal güvenlik, eğitim, sağlık, konut, gelir dağılımı politikaları

Bugün sosyal politika daha çok geniş anlamıyla kullanılır. Aktörleri devlet (merkezî ve yerel yönetimler), sosyal taraflar (işçi ve işveren örgütleri), sivil toplum kuruluşları, aile ve uluslararası kuruluşlardır. İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz işçiyi koruma ilkesi, dar anlamdaki sosyal politikanın hukuktaki yansımasıdır.

Akılda kalsın: Kaynak: Sanayi Devrimi ve işçi sorunu. Dar anlam = işçi; geniş anlam = bütün toplum. İlk koruyucu yasa İngiltere 1802; iş müfettişliği 1833; Rerum Novarum 1891; ILO 1919.
Sınavda

Nasıl sorulurDar ve geniş anlamın özellikleri öncüllü olarak, ilk düzenlemeler kronoloji olarak sorulur.

Tuzakİlk koruyucu iş yasasını Almanya'ya yazmaktır: ilk iş yasası İngiltere'de çıktı, ilk zorunlu sosyal sigorta Almanya'da kuruldu. İkinci tuzak, geniş anlamdaki sosyal politikayı yalnız işçilerle sınırlamaktır.

↕Sıralama sosyal politikanın ilk adımları

  1. Rerum Novarum genelgesi
  2. İngiltere'de çırakları koruyan ilk yasa
  3. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün kurulması
  4. Almanya'da hastalık sigortası

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi geniş anlamda sosyal politikanın, dar anlamdakinden ayrılan özelliğidir?

✓ D. Geniş anlam, hedef kitleyi işçilerden bütün topluma, özellikle güçsüz kesimlere genişletir. A dar anlamın temel amacıdır; B iki anlamın ortak tarihsel kaynağıdır; C dar anlamdaki sosyal politikanın araçlarıdır.
SOSYAL POLİTİKA · MODEL

Refah devleti: altın çağ, kriz ve Esping-Andersen'in üç rejimi

ÇEEİ · Sosyal Politika · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeveridge Raporu nedir, ilkeleri nelerdir? Bismarck ve Beveridge modelleri arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sosyal güvenliğin teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Beveridge Raporu, 1942'de İngiltere'de hazırlanan ve sosyal güvenliği herkese yayan, tek düze prim ve tek düze yardımla işleyen, tek elden yönetilen bir sistem öneren rapordur. Bismarck modeli çalışanları kapsar, gelire bağlı prim ve yardımla işler; Beveridge modeli ise bütün vatandaşları kapsar ve asgari bir geçim düzeyini güvenceye alır.

Beveridge ve uluslararası belgeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Refah devleti nedir? Esping-Andersen'in refah devleti rejimleri nelerdir?

Kısa cevap: Refah devleti, vatandaşlarına gelir, sağlık, eğitim ve sosyal güvenlik alanlarında hak temelli asgari güvence sağlayan devlettir; 1945–1975 arasında altın çağını yaşadı, 1970'lerdeki krizle dönüşüme girdi. Esping-Andersen 1990'da metalaşmadan arındırma ölçütüyle üç rejim ayırdı: liberal, muhafazakâr-korporatist ve sosyal demokrat.

İsveç'te işsiz kalan bir mühendis, Almanya'daki meslektaşı ve ABD'deki bir başkası aynı riskle karşılaşıyor; ama devletin her birine ne kadar ve hangi koşulla destek vereceği çok farklı.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Batı Avrupa'da devlet, Beveridge Raporu'nun önerdiği herkesi kapsayan sosyal güvenlikle tam istihdamı hedefleyen Keynesçi iktisat politikasını birleştirdi. Refah devleti, sosyal hakları bir lütuf değil vatandaşlık hakkı sayan bu düzendir. 1945–1975 dönemi hızlı büyüme ve geniş kamu hizmetleriyle “altın çağ” diye anılır.

1973 petrol krizinden sonra durgunlukla enflasyonun bir arada görüldüğü (stagflasyon) yıllar, artan kamu harcamaları, nüfusun yaşlanması ve küreselleşme refah devletini sorgulattı. 1980'lerde İngiltere ve ABD'de neoliberal politikalar kamu harcamalarını kısmayı, piyasayı büyütmeyi savundu. Refah devleti ortadan kalkmadı ama dönüştü: yardımı çalışmaya ya da iş aramaya bağlayan aktivasyon politikaları yaygınlaştı.

Esping-Andersen'in üç rejimi

Danimarkalı sosyolog Gøsta Esping-Andersen, Refah Kapitalizminin Üç Dünyası (1990) adlı çalışmasında ülkeleri iki ölçüyle sınıflandırdı. Birincisi metalaşmadan arındırma (dekomodifikasyon): kişinin emeğini piyasada satmadan da kabul edilebilir bir yaşam sürebilme derecesi. İkincisi sistemin toplumsal tabakalaşmayı azaltıp azaltmadığı ya da koruyup korumadığıdır.

Üç refah rejimi
ÖlçütLiberalMuhafazakâr-korporatistSosyal demokrat
ÖrnekABD, İngiltere, Kanada, AvustralyaAlmanya, Fransa, Avusturyaİsveç, Norveç, Danimarka
Temel araçMuhtaçlık testli yardım, piyasa ve özel sigortaPrime dayalı sosyal sigorta (Bismarck mirası)Vergiyle finanse edilen evrensel haklar
Metalaşmadan arındırmaDüşükOrtaYüksek
TabakalaşmaYardım alanla almayanı ayırırMeslek ve statü farklarını korur; aile önemliEşitlik ve tam istihdam hedefler
Ek bilgi: dördüncü bir model

Sonraki çalışmalar, aileye ağır yük bindiren, parçalı sigorta yapısı olan ve emeklilik ağırlıklı harcama yapan bir Güney Avrupa (Akdeniz) modelini ekledi: İtalya, İspanya, Portekiz, Yunanistan. Türkiye'nin refah düzeni de çoğu çalışmada bu modele yakın gösterilir.

Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz iki model burada yeniden karşımıza çıkar: muhafazakâr rejim Bismarck'ın prime dayalı sigortasını, sosyal demokrat rejim Beveridge'in genellik ilkesini en ileri noktaya taşır.

Akılda kalsın: Altın çağ 1945–1975, kriz 1973 sonrası. Esping-Andersen 1990, ölçüt metalaşmadan arındırma. Liberal = muhtaçlık testi, düşük; muhafazakâr = prim ve statü, orta; sosyal demokrat = evrensel ve vergi, yüksek.
Sınavda

Nasıl sorulurBir rejimin özellikleri verilip adı ya da örnek ülkesi sorulur.

TuzakAlmanya'yı sosyal demokrat rejime koymaktır: Almanya muhafazakâr-korporatist rejimin tipik örneğidir. İkinci tuzak, metalaşmadan arındırmanın en yüksek olduğu rejimi liberal saymaktır; liberal rejimde bu ölçü en düşüktür.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → açıklama

?Soru çöz

Esping-Andersen'in sınıflandırmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Liberal rejimde metalaşmadan arındırma düzeyi yüksektir.
II. Almanya, muhafazakâr-korporatist rejimin örneklerindendir.
III. Sosyal demokrat rejim, evrensel hakları ağırlıkla vergiyle finanse eder.

✓ B. Almanya muhafazakâr rejimin tipik örneğidir (II); sosyal demokrat rejim evrensel hakları vergiyle finanse eder (III). I yanlıştır: liberal rejimde piyasaya bağımlılık yüksek, metalaşmadan arındırma düşüktür. A doğru olan III'ü atlar; C ve D yanlış olan I'i içerir.
SOSYAL POLİTİKA · KAVRAM

Yoksulluk, gelir eşitsizliği ve sosyal dışlanma

ÇEEİ · Sosyal Politika · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mutlak ve göreli yoksulluk arasındaki fark nedir? Gini katsayısı ve Lorenz eğrisi neyi ölçer? Sosyal dışlanma nedir?

Kısa cevap: Mutlak yoksulluk, hayatı sürdürmek için gereken asgari gıda ve temel ihtiyaçların karşılanamamasıdır; göreli yoksulluk ise toplumun ortalama refahının belli bir oranının altında kalmaktır. Gelir eşitsizliği Lorenz eğrisi ve Gini katsayısıyla ölçülür. Sosyal dışlanma, gelir yoksulluğunu aşan, istihdam, eğitim, sağlık ve katılımdan uzak kalmayı içeren çok boyutlu bir süreçtir.

Aynı şehirde bir aile ayın sonunu getirmek için yemekten kısıyor; başka bir aile karnını doyuruyor ama çocuklarını okul gezisine gönderemiyor, internete erişemiyor.

İlk aile mutlak yoksulluk içindedir: hayatta kalmak için gerekli asgari gıda ve temel ihtiyaçları karşılayamaz. Yalnız gıda harcamasını esas alan sınıra açlık sınırı, gıdaya barınma, giyim gibi zorunlu harcamalar eklenince bulunan sınıra yoksulluk sınırı denir. İkinci aile göreli yoksul olabilir: yaşadığı toplumun olağan yaşam düzeyinin gerisinde kalır. TÜİK de Avrupa Birliği gibi göreli yoksulluğu medyan gelirin yüzdesiyle ölçer (%50 ve %60 eşikleri).

Gelir eşitsizliğini ölçmek

Eğri köşegenden uzaklaştıkça eşitsizlik büyür; A alanı büyür, Gini 1'e yaklaşır.Görsel: Sınav Defteri

Lorenz eğrisi, nüfusun birikimli yüzdesine karşılık gelirin birikimli yüzdesini gösterir; köşegen tam eşitliktir. Gini katsayısı, köşegen ile eğri arasındaki alanın köşegenin altındaki toplam alana oranıdır: 0 tam eşitlik, 1 tam eşitsizlik. Bir başka ölçü S80/S20 oranıdır: en zengin %20'nin gelirinin en yoksul %20'ninkine oranı.

Sosyal dışlanma ve araçlar

Sosyal dışlanma, yoksulluğu aşan bir kavramdır: kişinin işten, eğitimden, sağlıktan, konuttan ve toplumsal katılımdan birlikte uzak kalması ve bunun kuşaktan kuşağa geçebilmesidir; kavram 1970'lerde Fransa'da yaygınlaştı. Karşıtı olan sosyal içerme, dışlananları yeniden topluma katmayı amaçlar. Araçlar arasında muhtaçlık testli sosyal yardım, çocuğun okula devamı ve sağlık kontrolü şartına bağlı şartlı nakit transferi ve herkese koşulsuz ödenmesi önerilen temel gelir sayılır. Yardım, çalışma geliri artınca hemen kesilirse çalışmayı caydırabilir; buna yoksulluk tuzağı denir.

Akılda kalsın: Mutlak = hayatta kalma eşiği (açlık sınırı yalnız gıda, yoksulluk sınırı gıda + zorunlu harcama); göreli = medyan gelirin yüzdesi. Gini 0 eşitlik, 1 eşitsizlik; S80/S20 en zengin beşte birin en yoksula oranı. Sosyal dışlanma çok boyutludur.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram-tanım eşleştirmesi ya da Lorenz eğrisi yorumu olarak sorulur.

TuzakGini katsayısı büyüdükçe gelir dağılımının iyileştiğini söylemektir; büyüyen Gini artan eşitsizliktir. İkinci tuzak, açlık sınırı ile yoksulluk sınırını eş anlamlı saymaktır.

?Soru çöz

Bir ülkede nüfusun en yoksul %20'si toplam gelirin %6'sını, en zengin %20'si %45'ini almaktadır. Bu ülkenin S80/S20 oranı kaçtır?

✓ A. S80/S20 = en zengin %20'nin payı ÷ en yoksul %20'nin payı = 45 ÷ 6 = 7,5. B iki payın farkını alır; C oranı ters kurar (6 ÷ 45); D sonucu gereksiz yere ikiye böler.

✎Boşluk doldurma ölçüler ve kavramlar

Gini katsayısı olduğunda gelir tam eşit dağılmıştır. Yalnız gıda harcamasına göre belirlenen sınıra sınırı denir. İşten, eğitimden ve toplumsal katılımdan birlikte uzak kalma hâline sosyal denir.

0açlıkdışlanma1yoksullukiçerme
SOSYAL POLİTİKA · KURUM

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO): üçlü yapı, Philadelphia ve temel haklar

ÇEEİ · Sosyal Politika · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsıl işveren-alt işveren ilişkisi ile geçici iş ilişkisi arasındaki fark nedir? İşyeri devredilince işçinin durumu ne olur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Alt işveren, asıl işverenden yardımcı işi ya da uzmanlık gerektiren asıl iş bölümünü alıp işçilerini yalnız o işyerinde çalıştırır; asıl işveren bu işçilere karşı birlikte sorumludur. Geçici iş ilişkisinde işçi, özel istihdam bürosu ya da holding içi görevlendirmeyle başka işverene geçici devredilir. İşyeri devrinde sözleşmeler devralana geçer.

Alt işveren, geçici iş ilişkisi, devir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ILO ne zaman kuruldu, yapısı nasıldır? Philadelphia Bildirgesi'nin ilkeleri nelerdir? ILO'nun temel sözleşmeleri hangileridir?

Kısa cevap: ILO, 1919'da Versay Barış Antlaşması'yla kuruldu, merkezi Cenevre'dedir ve 1946'dan beri Birleşmiş Milletler'in uzmanlık kuruluşudur. Hükümet, işçi ve işveren temsilcilerinin birlikte karar verdiği üçlü yapısıyla ayrılır. 1944 Philadelphia Bildirgesi “emek bir meta değildir” ilkesini koydu. Türkiye 1932'de üye oldu.

Cenevre'deki Uluslararası Çalışma Konferansı'nda Türkiye'yi dört kişi temsil ediyor: iki hükümet temsilcisi, bir işçi konfederasyonu temsilcisi ve bir işveren konfederasyonu temsilcisi. Her delege ayrı oy kullanır.

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından barışın sosyal adalete dayanması gerektiği düşüncesiyle kurulan ILO, Versay Barış Antlaşması'nın çalışmaya ilişkin bölümüne dayanır. Örgütü öteki uluslararası kuruluşlardan ayıran özellik üçlü yapıdır: devletler yalnız hükümetleriyle değil, en temsilî işçi ve işveren örgütleriyle de temsil edilir.

ILO'nun organları
OrganGörev
Uluslararası Çalışma KonferansıHer üye 2 hükümet + 1 işçi + 1 işveren delegesiyle katılır; sözleşme ve tavsiye kararlarını üçte iki çoğunlukla kabul eder
Yönetim KuruluYürütme organı; gündemi ve bütçeyi hazırlar, Genel Direktörü seçer
Uluslararası Çalışma BürosuSürekli sekreterya; Genel Direktörün yönetiminde

Sözleşme, onaylayan devleti bağlar ve düzenli rapor yükümlülüğü doğurur; tavsiye kararı bağlayıcı değildir, yol gösterir. İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz Anayasa m.90 gereği, Türkiye'nin onayladığı ILO sözleşmeleri kanun hükmündedir.

Philadelphia Bildirgesi (1944)

İkinci Dünya Savaşı sürerken kabul edilen ve ILO Anayasası'na eklenen bildirge, örgütün temel ilkelerini dört cümlede toplar: emek bir meta değildir; ifade ve örgütlenme özgürlüğü sürekli ilerlemenin vazgeçilmez şartıdır; herhangi bir yerdeki yoksulluk her yerdeki refah için tehlikedir; yoksullukla mücadele ulusal ve uluslararası düzeyde sürdürülmelidir. Bildirge sosyal güvenliği de ILO'nun görevleri arasına aldı.

Temel ilkeler ve haklar

ILO'nun 1998 Çalışmada Temel İlkeler ve Haklar Bildirgesi'ne göre üye devletler, ilgili sözleşmeleri onaylamamış olsalar bile üyelikleri gereği temel ilkelere saygı göstermekle yükümlüdür. Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz 87 ve 98 sayılı sözleşmeler bu çekirdeğin parçasıdır.

Temel alanlar ve sözleşmeler
AlanSözleşmeler
Örgütlenme özgürlüğü ve toplu pazarlık87, 98
Zorla çalıştırmanın kaldırılması29, 105
Çocuk işçiliğinin kaldırılması138 (asgari yaş), 182 (en kötü biçimler)
Ayrımcılığın önlenmesi100 (eşit ücret), 111 (istihdamda ayrımcılık)
Güvenli ve sağlıklı çalışma ortamı (2022'de eklendi)155, 187
Akılda kalsın: ILO: 1919, Versay, Cenevre, 1946'dan beri BM uzmanlık kuruluşu, Türkiye 1932. Üçlü yapı: 2 hükümet + 1 işçi + 1 işveren. Philadelphia 1944: emek meta değildir. 1998 bildirgesi: temel ilkeler onay aranmadan bağlar; beş alan.
Sınavda

Nasıl sorulurKuruluş bilgileri öncüllü olarak, sözleşme numarası ile konusu eşleştirme olarak sorulur.

TuzakILO'yu BM ile birlikte 1945'te kurulmuş saymaktır: ILO 1919'da Milletler Cemiyeti döneminde kuruldu, 1946'da BM'ye bağlandı. İkinci tuzak, tavsiye kararını da bağlayıcı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme ILO sözleşmesi → konu

?Soru çöz

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Birleşmiş Milletler'in kuruluşuyla birlikte 1945'te kurulmuştur.
II. Uluslararası Çalışma Konferansı'nda her üye devlet hükümet, işçi ve işveren delegeleriyle temsil edilir.
III. Tavsiye kararları, onaylayan devlet için sözleşmeler gibi bağlayıcıdır.

✓ C. Konferanstaki üçlü temsil (II) ILO'nun ayırt edici özelliğidir. I yanlıştır: ILO 1919'da kuruldu, 1946'da BM uzmanlık kuruluşu oldu. III yanlıştır: tavsiye kararı onaya sunulmaz ve bağlayıcı değildir. A ve B yanlış birer öncülü ekler; D doğru öncülü atlar.
SOSYAL POLİTİKA · KURUM

Avrupa'da sosyal politika: Avrupa Sosyal Şartı ve Avrupa Birliği

ÇEEİ · Sosyal Politika · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Avrupa Sosyal Şartı nedir, kimin belgesidir? AB sosyal politikasının kilometre taşları nelerdir?

Kısa cevap: Avrupa Sosyal Şartı, Avrupa Konseyi'nin 1961'de Torino'da kabul ettiği, ekonomik ve sosyal hakları güvenceye alan sözleşmedir; 1996'da gözden geçirildi ve uygulamasını Avrupa Sosyal Haklar Komitesi denetler. Türkiye Şart'ı 1989'da, gözden geçirilmiş Şart'ı 2007'de onayladı. AB'nin sosyal politikası ise 1957 Roma Antlaşması'ndaki eşit ücret ilkesiyle başlar.

Strazburg'da bağımsız uzmanlardan oluşan bir komite, bir devletin sunduğu raporu inceleyip çalışma koşulları hakkında sonuç kararı yazıyor; bu komite Avrupa Birliği'nin değil, Avrupa Konseyi'nin organıdır.

Avrupa'da iki ayrı kuruluş sosyal haklarla uğraşır ve sık karıştırılır. Avrupa Konseyi (1949), insan hakları alanında çalışan ve Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu kuruluştur; medeni ve siyasi hakları Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'yle, ekonomik ve sosyal hakları Avrupa Sosyal Şartı ile korur. Avrupa Birliği ise ekonomik bütünleşmeden doğmuş, kendi hukukunu üreten bir birliktir.

Avrupa Sosyal Şartı

Şart 18 Ekim 1961'de Torino'da imzalandı; çalışma hakkı, adil çalışma koşulları, örgütlenme ve toplu pazarlık, sosyal güvenlik, sosyal ve tıbbi yardım, ailenin, çocukların ve göçmen işçilerin korunması gibi hakları sayar. 1996'da genişletilerek Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı kabul edildi. Şart'ın ayırt edici özelliği seçmeli kabul sistemidir: devlet bütün maddeleri değil, çekirdek maddelerden belli sayıdakini ve toplamda asgari sayıda maddeyi kabul ederek taraf olur.

Uygulamayı bağımsız uzmanlardan oluşan Avrupa Sosyal Haklar Komitesi denetler: devletlerin raporlarını inceler ve sonuç kararları verir; 1995 tarihli ek protokolü kabul eden devletlere karşı sendikalar ve sivil toplum kuruluşları toplu şikâyet yoluna da başvurabilir. Şart'a ilişkin bireysel başvuru Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılmaz.

Avrupa Birliği sosyal politikasının kilometre taşları
YılBelgeGetirdiği
1957Roma AntlaşmasıKadın ve erkeğe eşit işe eşit ücret; Avrupa Sosyal Fonu
1989Topluluk Sosyal Şartıİşçilerin temel sosyal hakları (siyasi bildirge, bağlayıcı değil)
2000AB Temel Haklar ŞartıSosyal haklar da içinde; 2009 Lizbon Antlaşması'yla bağlayıcı
2017Avrupa Sosyal Haklar SütunuFırsat eşitliği, adil çalışma koşulları, sosyal koruma: 20 ilke

AB'nin sosyal politikası daha çok asgari standart koyan direktifler (çalışma süresi, iş sağlığı ve güvenliği, eşit muamele), Avrupa Sosyal Fonu'nun kaynakları ve üye devletlerin ortak hedefler belirleyip birbirinden öğrendiği açık koordinasyon yöntemi ile yürür.

Akılda kalsın: Avrupa Sosyal Şartı = Avrupa Konseyi; Torino 1961, gözden geçirilmiş 1996; seçmeli kabul; denetim Avrupa Sosyal Haklar Komitesi; Türkiye 1989 ve 2007. AB: Roma 1957 eşit ücret, 1989 Topluluk Sosyal Şartı, 2000 Temel Haklar Şartı, 2017 Sosyal Haklar Sütunu.
Sınavda

Nasıl sorulurBelge ile kuruluş eşleştirilir ya da “hangisi Avrupa Sosyal Şartı için yanlıştır” diye sorulur.

TuzakŞart'ı AB belgesi saymaktır: Avrupa Konseyi'nin belgesidir. İkinci tuzak, Şart'ın uygulamasını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin denetlediğini söylemektir; denetim Avrupa Sosyal Haklar Komitesi'nindir.

?Soru çöz

Avrupa Sosyal Şartı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Şart'ın uygulamasını Avrupa Konseyi'nin bağımsız uzmanlardan oluşan Avrupa Sosyal Haklar Komitesi denetler; AB Adalet Divanı AB hukukunun yargı organıdır. A Şart'ın ait olduğu kuruluşu, C seçmeli kabul sistemini, D 1996 tarihli gözden geçirilmiş Şart'ı doğru anlatır.

↕Sıralama Avrupa'da sosyal haklar

  1. Avrupa Sosyal Şartı (Torino)
  2. Avrupa Sosyal Haklar Sütunu
  3. Roma Antlaşması'nda eşit ücret ilkesi
  4. Topluluk Sosyal Şartı
SOSYAL POLİTİKA · POLİTİKA

Türkiye'de sosyal devlet ve özel politika alanları: kadın, çocuk, engelli, yaşlı, göçmen

ÇEEİ · Sosyal Politika · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir? Gece çalışması en çok kaç saattir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati %50 zamlı ödenir. Sözleşmeyle süre 45 saatin altında belirlenmişse o süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır, %25 zamlıdır. İşçi zam yerine serbest zaman seçebilir; yıllık sınır 270 saattir ve işçinin onayı gerekir. Gece çalışması 7,5 saati geçemez (4857 m.41, 69).

Fazla çalışma ve gece çalışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anayasa'da sosyal devlet ilkesi nasıl düzenlenmiştir? Kadın, çocuk, engelli, yaşlı ve göçmenlere yönelik sosyal politikalar nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa Türkiye'yi sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlar (m.2) ve devlete sosyal engelleri kaldırma görevi verir (m.5); ancak sosyal ve ekonomik görevler mali kaynakların yeterliliği ölçüsünde yerine getirilir (m.65). Kadın, çocuk, yaşlı ve engelliler için alınan özel tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz (m.10).

Bir belediye, yalnız kadınlara yönelik bir meslek kursu açtı; bir vatandaş “erkeklere ayrımcılık” diyerek şikâyet etti. Anayasa ne der?

Anayasa'nın 2. maddesi Cumhuriyetin niteliklerini sayarken Türkiye'yi “sosyal bir hukuk Devleti” olarak tanımlar. 5. madde devletin temel amaç ve görevleri arasında kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamayı ve kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmayı sayar. Sosyal hakların sınırı ise 65. maddededir: devlet bu görevleri amaçlara uygun öncelikleri gözeterek mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.

Eşitlik ilkesi (m.10) sosyal politikaya alan açacak biçimde genişletildi: 2004'te “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir” cümlesi ve devletin bu eşitliği yaşama geçirme yükümlülüğü eklendi; 2010'da bu amaçla alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı yorumlanamayacağı, çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehitlerin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirlerin de eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı yazıldı. Belediyenin kadınlara özel kursu bu pozitif ayrımcılığa örnektir.

Özel politika alanları

Hedef gruplar ve başlıca araçlar
GrupSorunBaşlıca araç
KadınDüşük işgücüne katılım, ücret farkı, bakım yüküEşit ücret ve ayrımcılık yasağı (4857 m.5), analık izni ve ödeneği, kreş; BM Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi
ÇocukÇocuk işçiliği, yoksullukÇalışma yaşı sınırları, ILO 138 ve 182, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi, şartlı nakit transferi
Engelliİstihdama erişim, erişilebilirlikKota: 50 ve üzeri işçili özel işyerinde %3, kamuda %4 engelli (4857 m.30); 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun
YaşlıGelir ve bakım ihtiyacı2022 sayılı Kanun'la yaşlılık aylığı, evde ve kurumda bakım hizmetleri
GençNe eğitimde ne istihdamda olmaMesleki eğitim, işbaşı eğitim programları
GöçmenKayıt dışı çalışma, uyum6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (2013), çalışma izni

Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz çocuk ve kadın işçiye ilişkin yasaklar ile Sosyal güvenliğin teorisi sayfasında gördüğümüz 65 yaş aylığı, bu alanların hukuktaki karşılıklarıdır. Gençler ve uzun süreli işsizler için aktif işgücü programlarını İşsizlik ve istihdam politikaları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: m.2 sosyal hukuk devleti; m.5 sosyal engelleri kaldırma; m.65 mali kaynakların yeterliliği ölçüsünde; m.10 pozitif ayrımcılık (2004 kadın-erkek eşitliği, 2010 tedbirler eşitliğe aykırı değil). Engelli kotası özelde %3, kamuda %4.
Sınavda

Nasıl sorulurAnayasa maddesi ile içeriği eşleştirme ya da öncüllü olarak sorulur.

TuzakSosyal hakların sınırını “kamu düzeni” ya da “milli güvenlik” saymaktır; m.65'teki ölçü mali kaynakların yeterliliğidir. İkinci tuzak, kadınlara yönelik özel tedbiri eşitlik ilkesine aykırı saymaktır; m.10 bunu açıkça engeller.

?Soru çöz

1982 Anayasası'yla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Devlet, sosyal ve ekonomik görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.
II. Kadın ve erkek eşitliğini sağlamak için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı yorumlanamaz.
III. Engelliler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.

✓ D. Mali kaynakların yeterliliği ölçüsü m.65'tedir (I); kadın-erkek eşitliği tedbirleri (II) ve engelliler için tedbirler (III) m.10'a 2010'da eklenen hükümlerle eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz. A, B ve C doğru öncüllerden en az birini atlar.

⇄Bilgi eşleştirme hüküm → yeri

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

2010'da ilk kez sigortalı olan ve yaş şartını dolduran bir 4/b sigortalısının 9000 gün primi ve 50.000 TL (örnek tutar) ortalama aylık kazancı vardır. Bağlanacak yaşlılık aylığı kaç TL'dir?

✓ D. 9000 ÷ 360 = 25; 25 × %2 = %50 bağlama oranı; 50.000 × 0,50 = 25.000 TL. A 4/a'daki 7200 günün oranını (%40) uygular; B tavan oranı (%90) uygular; C 360 günlük dilim sayısını (25) ikiyle çarpmadan doğrudan yüzde sayar.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · Yaşlılık sigortası

?Soru 2

Hiç prim ödememiş, düzenli geliri olmayan ve 65 yaşını doldurmuş bir vatandaşa, muhtaçlığı tespit edildikten sonra her ay bağlanan aylık aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Prim karşılığı olmayan, muhtaçlık şartına bağlı ve vergiyle karşılanan ödeme sosyal yardımdır. A prim ödemiş sigortalıya bağlanan aylıkla karıştırır; C para değil bakım gibi ayni hizmeti anlatır; D gönüllü ve riske göre primli ticari sözleşmedir.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Sigorta, yardım, hizmet ve ilkeler

?Soru 3

Aylık kazancı 40.000 TL (örnek tutar) olan bir sigortalının iş kazası sonucu meslekte kazanma gücü %30 azalmıştır; sigortalı başkasının bakımına muhtaç değildir. Bağlanacak sürekli iş göremezlik geliri aylık kaç TL'dir?

✓ B. Tam iş göremezlik geliri 40.000 × 0,70 = 28.000 TL; kısmi gelir 28.000 × 0,30 = 8.400 TL. A %70'lik bağlama oranını atlayıp kazancın %30'unu alır; C tam iş göremezlik gelirinde kalır; D sonucu bir kez daha yarıya böler.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Meslek hastalığı ve iş kazası sigortasının hakları

?Soru 4

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Sigortalı erkek, eşinin doğum yaptığı tarihten sonraki iki yılı borçlanabilir.
II. Sigortalılık başlangıcından önceki askerlik süresi borçlanılırsa sigortalılık başlangıcı geriye gider.
III. Borçlanma primi, talep tarihinden itibaren altı ay içinde ödenebilir.

✓ C. Başlangıç öncesine ilişkin borçlanmada sigortalılık başlangıcı borçlanılan gün kadar geriye götürülür (II). I yanlıştır: doğum borçlanması sigortalı kadının hakkıdır. III yanlıştır: borç, tebliğden itibaren bir ay içinde ödenmezse yeni başvuru gerekir. A ve B yanlış birer öncülü ekler; D doğru öncülü atlar.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · Borçlanma, geçiş hükümleri ve EYT

?Soru 5

Aşağıdaki olaylardan hangileri 5510 sayılı Kanun'a göre iş kazasıdır?
I. Emziren işçi Seda'nın süt izni sırasında işyerinin merdiveninden düşmesi
II. Muhasebeci Onur'un kendi otomobiliyle sabah işe gelirken trafik kazası geçirmesi
III. Teknisyen Burak'ın işverenin gönderdiği müşteri adresine giderken yolda yaralanması

✓ D. Süt izni (d bendi) ve görevli olarak işyeri dışına gönderilme (c bendi) iş kazası hâlleridir. II yanlıştır: taşıt işverence sağlanmamıştır ve Onur görevli olarak gönderilmemiştir. A görevli gönderilmeyi atlar; B ve C, kendi aracıyla işe gelişi iş kazası sayar.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · İş kazası ve bildirimi

?Soru 6

Günlük kazancı 900 TL (örnek tutar) olan ve son bir yılda 200 gün kısa vadeli prim bildirilen bir 4/a sigortalısı, hastalığı nedeniyle 6 günlük ayaktan tedavi raporu almıştır. Ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği kaç TL'dir?

✓ C. Prim şartı (90 gün) sağlanmıştır; ödenek üçüncü günden başlar, yani 4 gün ödenir. Ayakta tedavide günlük ödenek 900 × 2/3 = 600 TL; 4 × 600 = 2.400 TL. A 6 günün tamamını üçte iki oranla öder; B 6 günü yatarak tedavi oranıyla (yarısı) öder; D 4 günü yatarak tedavi oranıyla hesaplar.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Hastalık ve analık sigortası

?Soru 7

8 yıldır sigortalı olan ve 2.100 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bulunan bir 4/a sigortalısı, işle ilgisi olmayan bir trafik kazasında çalışma gücünün %70'ini yitirmiş; başkasının sürekli bakımına muhtaç olmadığı saptanmıştır. Bu sigortalıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kayıp %60'ı aştığı için malul sayılır; ama on yıllık sigortalılık süresi dolmamıştır ve bakıma muhtaç da değildir. A prim gününü yeterli sanıp süreyi atlar; C malullüğü iş kazasına bağlar, oysa neden önemsizdir; D kısa vadeli koldaki sürekli iş göremezlik gelirini iş kazası olmayan bir olaya uygular.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · Malullük sigortası

?Soru 8

İşyeri kapandığı için işsiz kalan bir sigortalı, sözleşmesi bitmeden önceki son 120 gün kesintisiz çalışmış ve son üç yılda 950 gün işsizlik sigortası primi ödemiştir. Bu sigortalıya kaç gün işsizlik ödeneği verilir?

✓ D. 950 gün, 900 günlük basamağı geçer ama 1080 güne ulaşmaz; bu basamağın karşılığı 240 gündür. A 600 günlük basamakta kalır; B 1080 gün gerektiren süreyi verir; C hak kazanma şartındaki 120 günü ödenek süresi sanar.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · İşsizlik sigortası ve işsizlik ödeneği

?Soru 9

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi kısa vadeli sigorta kollarından biri değildir?

✓ D. Malullük, yaşlılık ve ölümle birlikte uzun vadeli sigorta kollarındandır; çalışma gücünün sürekli kaybını karşılar. A, B ve C, 5510'un 3. maddesinin kısa vadeli saydığı kollardır; geçici iş göremezliği karşıladıkları için malullükle karıştırılmamalıdır.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Türkiye'de sosyal güvenliğin gelişimi

?Soru 10

Sosyal güvenliğin finansmanında dağıtım (pay-as-you-go) yöntemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Çalışanların bugün ödediği primlerle bugünkü emeklilerin aylıkları karşılanır.
II. Nüfusun yaşlanması sistemin finansmanını zorlaştırır.
III. Her sigortalının primi kendi adına açılan hesapta biriktirilip yatırıma yönlendirilir.

✓ C. Dağıtım yöntemi kuşaklar arası aktarımdır (I) ve aktif-pasif oranına bağlı olduğu için yaşlanmadan etkilenir (II). III fon (kapitalizasyon) sistemini anlatır. A yaşlanma etkisini atlar; B yalnız fon sisteminin özelliğini seçer; D iki yöntemi birbirine karıştırır.Kaynak: Sosyal güvenliğin teorisi · Finansman yöntemleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →