Toplu iş hukuku: sendika, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt

Sendika özgürlüğünü, sendika kurma ve üyelik kurallarını, toplu iş sözleşmesi yetkisinin nasıl belirlendiğini, grev ve lokavtın aşamalarını ve kamu görevlilerinin toplu sözleşme düzenini öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TOPLU İŞ HUKUKU · İLKE

Sendika özgürlüğü, işkolu esası ve sendikanın kuruluşu

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sendika özgürlüğü nedir? 6356 sayılı Kanun'a göre sendika nasıl kurulur, işkolu ne demektir?

Kısa cevap: Anayasa m.51'e göre çalışanlar ve işverenler önceden izin almadan sendika kurabilir, serbestçe üye olabilir ve üyelikten çekilebilir; kimse üye olmaya ya da olmamaya zorlanamaz. 6356 sayılı Kanun'a göre sendika en az yedi işçi veya işverenin bir işkolunda faaliyet için kurduğu tüzel kişidir; kuruluş belgeleri valiliğe verilince tüzel kişilik kazanır.

Bir kargo şirketinin kuryeleri sendika kurmak istiyor; şirket “önce Bakanlıktan izin almanız gerekir” diyor.

İki yönlü özgürlük

Anayasa m.51 sendika kurmayı önceden izne bağlamaz. Özgürlüğün iki yüzü vardır: olumlu sendika özgürlüğü kurma ve üye olma hakkı, olumsuz sendika özgürlüğü üye olmama ve üyelikten çekilme hakkıdır. Hak ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suçun önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak ve başkalarının hakları sebebiyle ve kanunla sınırlanabilir. Uluslararası zeminde ILO'nun 87 sayılı (1948, sendika özgürlüğü ve örgütlenme hakkı) ve 98 sayılı (1949, örgütlenme ve toplu pazarlık hakkı) sözleşmeleri temel belgelerdir.

6356'nın yapı taşları

  • Sendika: En az yedi işçi ya da işverenin, bir işkolunda faaliyet için kurduğu tüzel kişi. Meslek ya da işyeri esasına göre değil, işkolu esasına göre kurulur.
  • Konfederasyon: Değişik işkollarında en az beş sendikanın kurduğu üst kuruluş.
  • İşkolu: Kanuna ekli cetvelde 20 işkolu sayılır. Asıl işe yardımcı işler (temizlik, yemek) asıl işin işkolundan sayılır. İşyerinin işkolunu Bakanlık tespit edip Resmî Gazete'de yayımlar; ilgililer on beş gün içinde dava açabilir.

İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz işçi, işveren ve işyeri tanımları 6356'da da aynen geçerlidir. Fark işveren vekilindedir: 6356'da işveren vekili yalnız işletmenin bütününü yöneten kişidir ve işveren sayılır.

Kuruluş

Fiil ehliyetine sahip ve fiilen çalışan gerçek ya da tüzel kişiler sendika kurabilir; zimmet, rüşvet, hırsızlık gibi kanunda sayılan suçlardan mahkûm olanlar kurucu olamaz. Kurucular tüzüğü ve belgeleri sendika merkezinin bulunacağı ilin valiliğine verdikleri anda tüzel kişilik kazanır; vali belgeleri on beş gün içinde Bakanlığa gönderir, Bakanlık on beş gün içinde internet sitesinde ilan eder. Sendikacılığın tarihini ve akımlarını Çalışma sosyolojisi ve endüstri ilişkileri sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: İzin yok, zorlama yok (Anayasa m.51). ILO 87 örgütlenme (1948), ILO 98 toplu pazarlık (1949). Sendika: 7 kurucu, işkolu esası; konfederasyon: 5 sendika; 20 işkolu. Tüzel kişilik, belgeler valiliğe verilince.
Sınavda

Nasıl sorulurKuruluş koşulları ve sayılar “hangisi yanlıştır” kalıbıyla sorulur.

TuzakSendikanın Bakanlık onayıyla ya da ilanla tüzel kişilik kazandığını söylemektir: belgelerin valiliğe verilmesi yeter. İkinci tuzak, meslek ya da işyeri sendikası kurulabileceğini söylemektir; Türk hukukunda işkolu sendikacılığı esastır.

?Soru çöz

6356 sayılı Kanun'a göre işçi sendikalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Kuruluşlar önceden izin almadan kurulur; tüzük ve belgeler valiliğe verildiği anda tüzel kişilik doğar, Bakanlık onayı aranmaz. A yedi kurucu kuralını, C yardımcı işlerin işkolunu, D konfederasyonun kuruluş koşulunu doğru aktarır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → kural

TOPLU İŞ HUKUKU · HAK

Sendika üyeliği ve sendikal güvenceler: bir yıllık ücretten az olmayan tazminat

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş Kanunu'nda bildirim (ihbar) süreleri nelerdir? İhbar tazminatı ve kötüniyet tazminatı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş sözleşmesinin sona ermesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Belirsiz süreli sözleşmeyi fesheden taraf, işçinin kıdemine göre iki, dört, altı ya da sekiz haftalık bildirim süresine uyar (4857 m.17). Süreye uymayan taraf, işçi de olsa, bu sürenin ücreti tutarında ihbar tazminatı öder. Bildirim süresinde işveren işçiye günde en az iki saat ücretli iş arama izni verir (m.27).

Bildirim süreleri ve ihbar tazminatı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sendikaya kaç yaşında ve nasıl üye olunur? Sendikal nedenle çıkarılan işçiye ne kadar tazminat ödenir?

Kısa cevap: On beş yaşını dolduran işçi, e-Devlet üzerinden başvurup sendikanın kabulüyle üye olur; aynı işkolunda aynı anda tek sendikaya üye olunabilir. Çekilme, e-Devlet bildiriminden bir ay sonra geçerlidir (6356 m.17, 19). Sendikal nedenle ayrım yapılan ya da işten çıkarılan işçiye bir yıllık ücretinden az olmamak üzere sendikal tazminat ödenir (m.25).

Bir çağrı merkezinde 17 yaşındaki müşteri temsilcisi Ece sendikaya üye oldu; iki hafta sonra “vardiya düzeni değişti” denerek çıkarıldı.

Üyelik (m.17–19)

  • Kazanma: On beş yaşını dolduran işçi üye olabilir. Başvuru e-Devlet'ten yapılır, üyelik sendikanın kabulüyle kazanılır; otuz gün içinde reddedilmeyen başvuru kabul edilmiş sayılır. Haklı neden olmadan reddedilen işçi otuz gün içinde dava açabilir.
  • Tek üyelik: Aynı işkolunda aynı anda birden çok sendikaya üye olunamaz; sonraki üyelik geçersizdir. Aynı işkolunda farklı işverenlerin işyerlerinde çalışan işçi bunun istisnasıdır.
  • Çekilme: e-Devlet bildirimiyle; bildirimden bir ay sonra geçerli olur. Bu sürede başka sendikaya üye olanın yeni üyeliği sürenin bitiminde başlar.
  • Kendiliğinden sona erme ve askı: İşkolunu değiştirenin üyeliği sona erer; yaşlılık aylığı alıp işten ayrılanın da sona erer. Bir yılı geçmeyen işsizlik üyeliği etkilemez; askerlikte üyelik askıda kalır.

Sendikal güvenceler (m.24–25)

İşe alma, bir sendikaya üye olma ya da olmama şartına bağlanamaz. İşveren üyeler, üye olmayanlar ve farklı sendikaların üyeleri arasında çalışma koşullarında ve işten çıkarmada ayrım yapamaz; ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardımda toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır. Aykırılıkta işçiye bir yıllık ücretinden az olmamak üzere sendikal tazminat ödenir.

İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında gördüğümüz işe iade yolu burada genişler: sendikal nedenle çıkarılan işçi, iş güvencesindeki otuz işçi ve altı ay kıdem koşulları aranmadan işe iade davası açabilir. Sendikal neden tespit edilirse sendikal tazminata işe başlatılsın ya da başlatılmasın hükmedilir; işe başlatılmazsa ayrıca dört-sekiz aylık iş güvencesi tazminatı verilmez. Feshin nedenini işveren ispatlar; işçi feshin sendikal nedene dayandığını ileri sürerse bunu ispatlar. İşyeri sendika temsilcisinin sözleşmesi ise ancak haklı nedenle ve yazılı gerekçeyle feshedilebilir.

Akılda kalsın: Üyelik: 15 yaş, e-Devlet, 30 gün sessizlik = kabul, aynı işkolunda tek sendika. Çekilme: bir ay sonra geçerli. Sendikal tazminat: en az bir yıllık ücret; sendikal fesihte 30 işçi ve 6 ay şartı yok. Temsilci yalnız haklı nedenle çıkarılır.
Sınavda

Nasıl sorulurÜyelik kuralları öncüllü, tazminatlar karşılaştırmalı sorulur.

TuzakSendikal tazminatı “bir yıllık ücret” diye sabitlemektir: kanun “bir yıllık ücretten az olmamak üzere” der. İkinci tuzak, sendikal nedenle çıkarılan işçiye iş güvencesinin otuz işçi ve altı ay koşullarını uygulamaktır.

Sınavda işaretleçekilme bildirimden bir ay sonra geçerlidir.

?Soru çöz

6356 sayılı Kanun'a göre sendika üyeliğiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Otuz gün içinde reddedilmeyen başvuru kabul edilmiş sayılır. A yanlıştır: on beş yaşını dolduran işçi üye olabilir. B yanlıştır: çekilme bildirimden bir ay sonra geçerlidir. D yanlıştır: bir yılı geçmeyen işsizlik üyeliği etkilemez.

⇄Bilgi eşleştirme tazminat → tutar

TOPLU İŞ HUKUKU · SÖZLEŞME

Toplu iş sözleşmesi: düzeyleri, 1–3 yıllık süre ve kimlerin yararlandığı

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toplu iş sözleşmesi nedir, en az ve en çok kaç yıllık yapılır, kimler yararlanır?

Kısa cevap: Toplu iş sözleşmesi (TİS), iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesini düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası ya da sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan yazılı sözleşmedir (6356 m.2). En az bir, en çok üç yıllık yapılır. Taraf sendikanın üyeleri, üye olmayanlar ise dayanışma aidatı ödeyerek yararlanır.

Bir zincir markette üç şehirde on iki şube var; sendika yalnız İzmir şubesi için ayrı bir TİS yapmak istiyor.

Düzeyler (m.33–34)

  • İşyeri TİS'i: Tek işyeri için.
  • İşletme TİS'i: Bir işverenin aynı işkolunda birden çok işyeri varsa TİS ancak işletme düzeyinde yapılır. Girişteki market için şube bazında TİS yapılamaz.
  • Grup TİS'i: Tarafların anlaşmasıyla bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverenin aynı işkolundaki işyerleri için.
  • Çerçeve sözleşme: Ekonomik ve Sosyal Konsey'de temsil edilen konfederasyonlara üye sendikalar arasında işkolu düzeyinde; mesleki eğitim, iş sağlığı ve güvenliği gibi konularda; bir ile üç yıl için.

Şekil, süre ve hükmü (m.35–36)

TİS yazılı yapılır ve en az bir, en çok üç yıl süreli olur. İmzadan sonra süresi uzatılamaz, kısaltılamaz ve süresinden önce sona erdirilemez; bir yıldan kısa süren işlerde daha kısa olabilir. Süre bitmeden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir. İş sözleşmeleri TİS'e aykırı olamaz; aykırı hükmün yerini TİS hükmü alır. İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz işçi lehine kural burada da işler: iş sözleşmesindeki işçi yararına hüküm TİS'e rağmen geçerlidir. Sona eren TİS'in iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak sürer.

Kimler yararlanır? (m.39)

TİS'ten kural olarak taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır: imzada üye olanlar yürürlük tarihinden, sonra üye olanlar üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren. Üye olmayanlar dayanışma aidatı ödeyerek ve sendikanın onayı aranmadan yararlanır; aidat üyelik aidatından fazla olamaz. İşveren vekilleri ve toplu görüşmede işvereni temsil edenler yararlanamaz. Cumhurbaşkanı, işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın TİS'ini, Yüksek Hakem Kurulunun görüşünü alarak TİS'i olmayan işyerlerine teşmil edebilir (m.40).

Akılda kalsın: Düzeyler: işyeri, işletme (aynı işkolunda birden çok işyeri varsa zorunlu), grup, çerçeve. Süre 1–3 yıl, yazılı, sonradan değiştirilemez; yeni yetki için son 120 gün. Lehe hüküm saklı; eski TİS yenisi gelene kadar iş sözleşmesi hükmü. Yararlanma: üye ya da dayanışma aidatı; işveren vekili yararlanamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurTİS düzeyi kısa bir işletme vakasıyla, süre ve yararlanma öncüllü sorulur.

TuzakTaraflar anlaşırsa TİS süresinin imzadan sonra uzatılabileceğini söylemektir. İkinci tuzak, dayanışma aidatı ödeyenin yararlanmasını sendikanın onayına bağlamaktır.

Sınavda işaretleaynı işverenin aynı işkolundaki birden çok işyeri için yalnız işletme TİS'i yapılır.

?Soru çöz

6356 sayılı Kanun'a göre toplu iş sözleşmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Toplu iş sözleşmesi en az bir, en çok üç yıl süreli olarak yapılır.
II. Toplu iş sözleşmesi sona erince iş sözleşmesine ilişkin hükümleri de kendiliğinden ortadan kalkar.
III. Taraflar anlaşırsa toplu iş sözleşmesinin süresi imzadan sonra bir yıl daha uzatılabilir.

✓ A. TİS bir ile üç yıl arasında yapılır (I). II yanlıştır: sona eren TİS'in iş sözleşmesine ilişkin hükümleri yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. III yanlıştır: süre imzadan sonra taraflarca uzatılamaz ve kısaltılamaz. B ve D, II'deki “kendiliğinden ortadan kalkar” yanılgısını doğru sayar; C iki yanlışı birden içerir.

✎Boşluk doldurma TİS sayıları

Toplu iş sözleşmesi en çok süreli yapılır. Süre bitmeden önceki içinde yeni yetki başvurusu yapılabilir. Sendikaya üye olmayan işçi ödeyerek yararlanır. Aynı işverenin aynı işkolundaki birden çok işyeri için yalnız düzeyinde sözleşme yapılır.

üç yılyüz yirmi gündayanışma aidatıişletmebeş yılüyelik aidatıgrup
TOPLU İŞ HUKUKU · KAPSAM

Yetki: işkolunda %1, işyerinde yarıdan fazla, işletmede %40

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi nasıl belirlenir? İşkolu barajı ve işyeri çoğunluğu nedir?

Kısa cevap: İşçi sendikası, kurulu olduğu işkolundaki işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmişse ve başvuru tarihinde işyerindeki işçilerin yarıdan fazlası, işletmedeki işçilerin ise yüzde kırkı üyesiyse TİS yapmaya yetkilidir (6356 m.41). Yetkiyi Bakanlık tespit eder; tespite altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edilebilir.

Bir tekstil fabrikasında 301 işçi var; sendika 150 işçiyi üye yaptı ve “yarıya ulaştık” diyerek yetki başvurusu yapmak istiyor.

İki çift koşul (m.41)

Yetki için iki koşul birlikte aranır. Birincisi işkolu barajıdır: sendika, işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmiş olmalıdır; 2014'te yüzde üçten bire indirildi. Bunu Bakanlığın her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımladığı istatistik gösterir; istatistiğe on beş gün içinde Ankara İş Mahkemesi'nde itiraz edilebilir. İkincisi işyeri ya da işletme çoğunluğudur: başvuru tarihinde işyerinde çalışanların yarıdan fazlası, işletme TİS'inde bütün işyerleri birlikte sayılarak işçilerin yüzde kırkı sendikanın üyesi olmalıdır. İşletmede birden çok sendika yüzde kırkı aşarsa en çok üyesi olan yetkilidir.

Örnek

Fabrika tek işyeridir ve 301 işçi çalışmaktadır; işkolunda 200.000 işçi vardır. Sendika kaç üyeyle yetkili olur?

  1. İşkolu barajı: 200.000 × 0,01 = 2.000 üye.
  2. Yarıdan fazla: 301 ÷ 2 = 150,5 → en az 151 üye.
  3. Aynı işveren bu işkolunda üç işyerinde toplam 500 işçi çalıştırsaydı: işletme TİS'i, 500 × 0,40 = 200 üye.

Cevap: işkolunda en az 2.000 üye ve fabrikada en az 151 üye; 150 üye yetmez.

Yetki tespiti ve itiraz (m.42–44)

Sendika Bakanlığa başvurur; işveren de yetkili sendikanın tespitini isteyebilir. Bakanlık, kayıtlarına göre yetkili sendika varsa durumu taraflara ve işkolundaki sendikalara altı iş günü içinde bildirir. Sosyal Güvenlik Kurumuna süresinde bildirilmeyen işçiler sayıma katılmaz. Tespite altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edilebilir; işkolunda yüzde birin altında üyesi olan sendika itiraz edemez, somut delil sunulmayan itiraz reddedilir. Sayıdaki maddi hata ve süre itirazlarını mahkeme altı iş günü içinde duruşmasız ve kesin olarak karara bağlar. İtiraz yetki işlemlerini durdurur. İtiraz yoksa ya da reddedilirse Bakanlık altı iş günü içinde yetki belgesi verir.

Akılda kalsın: Baraj %1 (istatistik ocak-temmuz, itiraz 15 gün). İşyeri: yarıdan fazla (yüzde elli değil); işletme: %40, eşitlikte en çok üye. Bakanlık bildirimi, itiraz, yetki belgesi: altışar iş günü. İtiraz süreci durdurur.
Sınavda

Nasıl sorulurİşçi ve üye sayıları verilip “sendika yetkili midir” diye hesap sorulur.

Tuzak“yarıdan fazla” yerine “yüzde elli” demektir: 300 işçili işyerinde 150 üye yetmez, 151 gerekir. İkinci tuzak, işkolu barajını eski oranla (yüzde üç) vermek ya da işletmede de yarıdan fazlayı aramaktır.

?Soru çöz

İşkolu barajını aşan bir sendika, aynı işverenin aynı işkolundaki iki işyeri için TİS yapmak istemektedir. İşyerlerinden birinde 300, diğerinde 200 işçi çalışmaktadır. Sendikanın yetkili olabilmesi için başvuru tarihinde en az kaç üyesi bulunmalıdır?

✓ A. Aynı işverenin aynı işkolunda birden çok işyeri olduğu için TİS işletme düzeyinde yapılır ve işyerleri birlikte sayılır: 500 × 0,40 = 200 üye. B yarıdan fazla kuralını işletmeye uygular; C yalnız büyük işyerinde yarıdan fazlayı arar; D yarıyı alır.

↕Sıralama yetkiden çağrıya

  1. Altı iş günlük itiraz süresi itirazsız geçer
  2. Sendika on beş gün içinde işvereni toplu görüşmeye çağırır
  3. İşçi sendikası yetki tespiti için Bakanlığa başvurur
  4. Bakanlık sendikaya yetki belgesi verir
  5. Bakanlık yetki tespitini taraflara altı iş günü içinde bildirir
TOPLU İŞ HUKUKU · YÖNTEM

Toplu görüşme ve uyuşmazlık: arabulucu, Yüksek Hakem Kurulu, özel hakem

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toplu görüşme nasıl yürür? Uyuşmazlıkta arabulucu, Yüksek Hakem Kurulu ve özel hakem ne zaman devreye girer?

Kısa cevap: Yetki belgesinden itibaren on beş gün içinde karşı taraf toplu görüşmeye çağrılır; görüşme ilk toplantıdan itibaren altmış gün sürer. Anlaşma olmazsa uyuşmazlık görevli makama bildirilir, resmî arabulucu atanır. Arabuluculuk da sonuç vermezse işçi sendikası grev kararı alabilir; grev yasak ya da ertelenmişse uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu kesin olarak çözer.

Bir belediyenin temizlik şirketinde sendika ile işveren altmış gün masada kaldı ama ücret zammında anlaşamadı. Sırada ne var?

Önce bir ayrım: yeni sözleşme yapılırken çıkan anlaşmazlık çıkar uyuşmazlığıdır ve aşağıdaki yolla çözülür. Yürürlükteki TİS'in yorumundan ya da uygulanmasından doğan hak uyuşmazlığında ise grev yoktur; taraflar mahkemede yorum davası açar.

Çıkar uyuşmazlığında yol: görüşme, arabulucu, sonra grev ya da Yüksek Hakem Kurulu.Görsel: Sınav Defteri
  • Çağrı ve görüşme (m.46–47): Taraflardan biri yetki belgesinden itibaren on beş gün içinde karşı tarafı çağırır; çağrı yoksa belge hükümsüz kalır. İşçi sendikası otuz gün içinde ilk toplantıya gelmezse yetkisi düşer. Görüşme süresi ilk toplantıdan itibaren altmış gündür.
  • Arabulucu (m.49–50): Anlaşma olmazsa uyuşmazlık altı iş günü içinde görevli makama bildirilir, makam resmî listeden arabulucu atar. Arabulucu on beş gün çalışır, süre anlaşmayla en çok altı iş günü uzar. Sonuç alınamazsa öneriler içeren tutanak taraflara tebliğ edilir.
  • Yüksek Hakem Kurulu (m.51): Grev oylamasında grevin reddedilmesi, grevin yasak olması ya da erteleme süresinin anlaşmasız bitmesi hâlinde altı iş günü içinde başvurulur. Kararları kesindir ve TİS hükmündedir. Kurul, Yargıtay daire başkanlarından biri başkanlığında; hükümet, akademi, işçi ve işveren konfederasyonlarından gelen üyelerle toplanır.
  • Özel hakem (m.52): Taraflar her aşamada anlaşarak özel hakeme gidebilir. Çıkar uyuşmazlığında yazılı anlaşma yapıldıktan sonra arabuluculuk, grev ve lokavt yolu kapanır; özel hakem kararı TİS hükmündedir.
Akılda kalsın: 15 gün çağrı → 60 gün görüşme → 6 iş günü uyuşmazlık bildirimi → 15 gün arabulucu → 60 gün içinde grev kararı. Yüksek Hakem Kurulu: grev yasak, ertelendi ya da oylamada reddedildi; kesin ve TİS hükmünde. Hak uyuşmazlığında grev yok, dava var.
Sınavda

Nasıl sorulurAşamalar sıralama ya da “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, süreler boşluk olarak sorulur.

TuzakYüksek Hakem Kuruluna her uyuşmazlıkta doğrudan gidilebileceğini söylemektir: kanunda sayılan hâllerde ya da tarafların anlaşmasıyla özel hakem olarak seçilir. İkinci tuzak, toplu iş sözleşmesinin yorumundan doğan uyuşmazlıkta grev yapılabileceğini söylemektir.

?Soru çöz

6356 sayılı Kanun'a göre toplu iş uyuşmazlıklarının çözümüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yorumdan doğan uyuşmazlık bir hak uyuşmazlığıdır; grev konusu olamaz, mahkemede yorum davasıyla çözülür. Kanuni grev yalnız toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasındaki çıkar uyuşmazlığında mümkündür. A görüşme süresini, B Yüksek Hakem Kurulu kararlarının niteliğini, D özel hakem yolunu doğru aktarır.

⇄Bilgi eşleştirme aşama → süre

TOPLU İŞ HUKUKU · HAK

Grev ve lokavt: kanuni grev, oylama, yasaklar ve erteleme

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsgari ücret nasıl belirlenir? Ücreti gününde ödenmeyen işçi ne yapabilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asgari ücret, iş sözleşmesiyle çalışan her işçi için Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; kararlar kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer (4857 m.39). Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmadan ödenmeyen işçi iş görmekten kaçınabilir; bu durum grev sayılmaz (m.34).

Asgari ücret ve ücretin gecikmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kanuni grev ve lokavt nedir? Grev oylaması, grev yasakları ve erteleme nasıl işler?

Kısa cevap: TİS yapılırken çıkan uyuşmazlıkta, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarını korumak ya da geliştirmek için kanuna uygun yapılan grev kanuni grevdir (6356 m.58). Grev kararı arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulanır. Bazı işlerde grev yasaktır; Cumhurbaşkanı genel sağlık ya da millî güvenlik gerekçesiyle grevi altmış gün erteleyebilir.

Bir cam fabrikasında sendika grev kararını ilan etti; işçilerin bir kısmı “grevi biz oylamak istiyoruz” diye görevli makama dilekçe verdi.

Tanımlar (m.58–59)

Grev, işçilerin işyerinde faaliyeti durdurmak ya da önemli ölçüde aksatmak için topluca işi bırakmasıdır. Kanuni grev için TİS yapılması sırasında uyuşmazlık, ekonomik ve sosyal amaç ve kanundaki usul birlikte gerekir; şartları taşımayan grev kanun dışıdır. Bu yüzden TİS uyuşmazlığına dayanmayan dayanışma ya da siyasi amaçlı eylemler kanuni grev sayılmaz. Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz, ücreti yirmi gün ödenmeyen işçilerin birlikte çalışmaması da kanun gereği grev değildir. Lokavt, işverenin işyerinde faaliyeti tamamen durduracak biçimde işçileri topluca işten uzaklaştırmasıdır; kanuni lokavt ancak işçi sendikasının grev kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabilir.

Karar ve oylama (m.60–61)

Grev kararı arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve karşı tarafa altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulanır; bu süre kaçarsa yetki düşer. Grev kararının ilanından itibaren altı iş günü içinde işyerindeki işçilerin en az dörtte biri isterse görevli makam altı iş günü içinde grev oylaması yapar. Oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmamasına karar verirse grev uygulanamaz; işçi sendikası Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir.

Yasaklar ve erteleme (m.62–63)

Can ve mal kurtarma; cenaze işleri ve mezarlıklar; şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi ve dağıtımı ile nafta ya da doğal gazdan başlayan petrokimya; Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma ve Sahil Güvenlik'in doğrudan işlettiği işyerleri; kamu kuruluşlarının yürüttüğü itfaiye ve hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz. Bankacılık ve şehir içi toplu taşıma yasağı Anayasa Mahkemesince 2014'te iptal edildi. Kanuni bir grev genel sağlığı ya da millî güvenliği bozucu nitelikteyse Cumhurbaşkanı onu altmış gün erteleyebilir; sürenin sonunda anlaşma yoksa altı iş günü içinde başvuruyla uyuşmazlığı Yüksek Hakem Kurulu çözer.

Grevin sonuçları (m.64–68)

Greve katılmak serbesttir; katılmayanların çalışması engellenemez. Greve katılanların iş sözleşmeleri askıda kalır: ücret ve sosyal yardım ödenmez, bu süre kıdem tazminatı hesabına katılmaz. İşveren greve katılanların yerine işçi alamaz; kanuni greve katılan işçinin sözleşmesi bu nedenle feshedilemez. İşyeri güvenliği ve makinelerin korunması için gereken sayıda işçi grevde de çalışır.

Toplu iş hukukunun süre ve sayıları (6356)
KonuSüre / sayıMadde
Sendika / konfederasyon7 kurucu / 5 sendika; 20 işkolum.2, 4
Üyelik15 yaş; 30 gün içinde ret yoksa kabul; çekilme 1 ay sonram.17, 19
Sendikal tazminaten az 1 yıllık ücretm.25
TİS süresi1–3 yıl; yeni yetki için son 120 günm.35
Yetkiişkolunda %1; işyerinde yarıdan fazla; işletmede %40m.41
Yetki itirazı6 iş günüm.43
Çağrı / görüşme / arabulucu15 gün / 60 gün / 15 günm.46–50
Grev kararı60 gün içinde; 6 iş günü önce bildirimm.60
Grev oylamasıişçilerin en az 1/4'ü ister; katılanların salt çoğunluğum.61
Erteleme60 gün; sonra 6 iş günü içinde Yüksek Hakem Kurulum.63
Akılda kalsın: Kanuni grev = TİS uyuşmazlığı + ekonomik-sosyal amaç + usul. Karar 60 gün, bildirim 6 iş günü önce. Oylama: dörtte bir ister, katılanların salt çoğunluğu karar verir. Yasak: can-mal kurtarma, cenaze, su-elektrik-doğal gaz-petrol, askerî işyerleri, kamu itfaiyesi ve hastanesi. Erteleme: genel sağlık, millî güvenlik; 60 gün.
Sınavda

Nasıl sorulurYasak işler “hangisinde grev yapılamaz” kalıbıyla, kurallar öncüllü sorulur.

TuzakBankacılık ya da şehir içi toplu taşımayı hâlâ yasak saymaktır: iki yasak da iptal edildi. İkinci tuzak, oylama çoğunluğunu bütün işçilere göre hesaplamaktır; oylamaya katılanların salt çoğunluğu esastır.

Sınavda işaretlegrev süresi kıdeme sayılmaz.

?Soru çöz

6356 sayılı Kanun'un yürürlükteki hükümlerine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Bankacılık hizmetlerinde grev ve lokavt yapılamaz.
II. Kamu kuruluşlarınca yürütülen hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz.
III. Grev oylamasında, oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse grev kararı uygulanamaz.

✓ B. Kamu hastanelerinde grev yasağı yürürlüktedir (II); oylamada katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmamasına karar verirse grev uygulanamaz (III). I yanlıştır: bankacılıktaki yasak Anayasa Mahkemesince 2014'te iptal edildi. A doğru III'ü atlar; C ve D yanlış I'i içerir.

✎Boşluk doldurma grev süreleri

Grev kararı arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren içinde alınır ve karşı tarafa önceden bildirilen tarihte uygulanır. Grev oylamasını işyerindeki işçilerin en az isteyebilir. Cumhurbaşkanı millî güvenliği bozucu nitelikteki grevi altmış gün .

altmış günaltı iş günüdörtte birierteleyebiliryarısıyasaklayabilir
TOPLU İŞ HUKUKU · KURUM

Kamu görevlileri sendikaları: hizmet kolu, toplu sözleşme ve Hakem Kurulu

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kamu görevlileri sendikaları nasıl örgütlenir? Toplu sözleşme ne zaman yapılır ve uyuşmazlığı kim çözer?

Kısa cevap: İşçi statüsü dışındaki kamu görevlileri, 4688 sayılı Kanun'a göre on bir hizmet kolunda Türkiye çapında sendika kurar. Toplu sözleşme son rakamı tek olan yıllarda ağustos ayında Kamu İşveren Heyeti ile Kamu Görevlileri Sendikaları Heyeti arasında yapılır ve iki mali yıl geçerlidir. Uyuşmazlığı Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kesin olarak çözer; grev hakkı tanınmamıştır.

Aynı devlet hastanesinde temizlik işçisi 6356'ya, hemşire ise 4688'e göre örgütleniyor; birinin “TİS”i, ötekinin “toplu sözleşmesi” var.

Örgütlenme (4688 m.4–6, 15)

Anayasa m.53, 2010 değişikliğiyle memurlara ve diğer kamu görevlilerine toplu sözleşme hakkı tanıdı. 4688'e göre sendikalar hizmet kolu esasına göre ve Türkiye çapında kurulur; bir hizmet kolunda birden çok sendika olabilir, meslek ya da işyeri esasına göre sendika kurulamaz. Kanun on bir hizmet kolu sayar: büro-bankacılık-sigortacılık, eğitim-öğretim-bilim, sağlık ve sosyal hizmetler, yerel yönetim, basın-yayın-iletişim, kültür ve sanat, bayındırlık-inşaat-köy hizmetleri, ulaştırma, tarım ve ormancılık, enerji-sanayi-madencilik, diyanet ve vakıf. Kurucu olmak için kamu görevlisi olarak çalışmak yeterlidir. Hâkim ve savcılar, mülki idare amirleri, Silahlı Kuvvetler mensupları, Millî İstihbarat Teşkilatı mensupları, emniyet hizmetleri sınıfı ve ceza infaz kurumlarında çalışanlar gibi kanunda sayılanlar üye olamaz.

Toplu sözleşme (m.28–34)

  • Kapsam: Katsayı ve göstergeler, aylık, zam ve tazminatlar, toplu sözleşme ikramiyesi gibi mali ve sosyal haklar. Toplu sözleşme ikramiyesi dışında üye ile üye olmayan arasında ayrım yapılamaz.
  • Zaman: Görüşmeler son rakamı tek olan yıllarda, ağustosun ilk iş günü başlar; Hakem Kurulu kararı dahil en geç ağustosun son iş günü biter. Sözleşme izleyen iki mali yıl için geçerlidir.
  • Taraflar: Cumhurbaşkanının görevlendirdiği Cumhurbaşkanı yardımcısı ya da bakan başkanlığındaki Kamu İşveren Heyeti ile on beş üyeli Kamu Görevlileri Sendikaları Heyeti.
  • Uyuşmazlık: Tutanaktan itibaren üç iş günü içinde Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurulur. On bir üyeli Kurul beş gün içinde karar verir; kararı kesin ve toplu sözleşme hükmündedir.
İşçi sendikacılığı ile kamu görevlisi sendikacılığı
Ölçüt6356 (işçi)4688 (kamu görevlisi)
Örgütlenme birimi20 işkolu11 hizmet kolu
Sözleşmenin adıToplu iş sözleşmesiToplu sözleşme
Süre1–3 yılİki mali yıl
UyuşmazlıkArabulucu, grev-lokavt, Yüksek Hakem KuruluGrev yok; Kamu Görevlileri Hakem Kurulu
Akılda kalsın: 4688: işçi olmayan kamu görevlisi, 11 hizmet kolu, Türkiye çapında. Görüşme tek yıllarda, ağustos; iki mali yıl. Taraflar: Kamu İşveren Heyeti ↔ 15 üyeli Sendikalar Heyeti. Uyuşmazlık: 3 iş günü içinde 11 üyeli Hakem Kurulu, 5 gün içinde kesin karar.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kanun karşılaştırmalı ya da öncüllü sorulur.

TuzakKamu görevlilerinin anlaşmazlıkta Yüksek Hakem Kuruluna gittiğini ya da grev yapabildiğini söylemektir: kurul Kamu Görevlileri Hakem Kuruludur ve grev hakkı yoktur. İkinci tuzak, “toplu iş sözleşmesi” terimini kamu görevlileri için kullanmaktır.

?Soru çöz

4688 sayılı Kanun'a göre kamu görevlileri sendikaları ve toplu sözleşmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Toplu sözleşme hükümleri sözleşmenin yapıldığı tarihi izleyen iki mali yıl için geçerlidir. A yanlıştır: sendikalar hizmet kolu esasına göre ve Türkiye çapında kurulur. B'deki kurul işçi uyuşmazlıklarınındır; kamu görevlilerinde Kamu Görevlileri Hakem Kurulu vardır. C yanlıştır: görüşmeler son rakamı tek olan yıllarda yapılır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → kanun

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

4857 sayılı Kanun'a göre yıllık ücretli izinle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. İşveren, işletmenin gerekleri nedeniyle yıllık izni kendi kararıyla bölümler hâlinde kullandırabilir.
II. İş sözleşmesindeki deneme süresi, izne hak kazanmak için gereken bir yıllık sürenin hesabına katılır.
III. Kıdemi iki yıl olan 50 yaşındaki işçinin yıllık izni 20 günden az olamaz.

✓ C. Kanun bir yıllık süreyi deneme süresi dahil sayar (II) ve 50 yaş ve üstündeki işçiye kıdeminden bağımsız en az 20 gün verir (III). I yanlıştır: işveren izni bölemez, bölme ancak tarafların anlaşmasıyla ve en az on günlük bir parça korunarak olur. A doğru III'ü atlar; B ve D yanlış I'i içerir.Kaynak: Çalışma koşulları · Yıllık ücretli izin

?Soru 2

Haftalık çalışma süresi sözleşmede 42 saat olarak belirlenen bir işçi, bir haftada 47 saat çalışmış ve zamlı ücret yerine serbest zaman istemiştir. İşçinin hak kazandığı serbest zaman ne kadardır?

✓ C. 43–45 arasındaki 3 saat fazla sürelerle çalışmadır: 3 × 1 sa 15 dk = 3 sa 45 dk. 46–47 arasındaki 2 saat fazla çalışmadır: 2 × 1 sa 30 dk = 3 sa. Toplam 6 sa 45 dk. A zamsız saat sayısıdır; B beş saatin tamamını fazla sürelerle çalışma sayar; D beş saatin tamamını fazla çalışma sayar.Kaynak: Çalışma koşulları · Fazla çalışma ve gece çalışması

?Soru 3

Özel bir hastane yemek hizmetini bir firmaya vermiştir; firma, bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnız bu hastanede çalıştırmaktadır. Bu ilişkiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kanun, muvazaada alt işverenin işçilerini başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayar; tespit tarihi ölçüt değildir. A birlikte sorumluluğu, B önceki çalışanın alt işveren olamayacağını, C asıl işin bölünme sınırını doğru aktarır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · Alt işveren, geçici iş ilişkisi, devir

?Soru 4

İşveren, işçisinin kasadan para aldığını olaydan iki ay sonra öğrenmiştir. 4857 sayılı Kanun'a göre işveren haklı nedenle derhal fesih hakkını en geç ne zamana kadar kullanabilir?

✓ A. Güveni kötüye kullanma ahlak ve iyiniyete aykırı bir hâldir; fesih öğrenmeden itibaren altı iş günü içinde yapılır. Olaydan itibaren bir yıllık sınır da işler, ama işçi maddi çıkar sağladığı için bu olayda uygulanmaz. B ve C kanunda olmayan süreler verir; D altı iş günlük hak düşürücü süreyi yok sayar.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Haklı nedenle derhal fesih

?Soru 5

Aynı işverenin yanında üç yıl iki aydır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, aşağıdaki bildirim sürelerinden en az hangisine uymak zorundadır?

✓ A. Kıdemi üç yıldan fazla olan işçi için bildirim süresi en az sekiz haftadır. B 1,5–3 yıl arası kıdemin süresidir, C altı ay ile 1,5 yıl arasınınkidir. D kanunda yoktur; sözleşmeyle artırılmadıkça aranmaz.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Bildirim süreleri ve ihbar tazminatı

?Soru 6

İşveren, Ankara'da çalışan işçisine işyerinin İzmir'e taşınacağını yazılı olarak bildirmiş; işçi bildirime yedi iş günü boyunca hiçbir yanıt vermemiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Esaslı değişiklik işçinin altı iş günü içindeki yazılı kabulüne bağlıdır; kabul yoksa değişiklik bağlamaz, işveren ancak geçerli nedenle ve bildirim süresine uyarak fesheder. A susmayı kabul sayar; B değişikliği reddetmeyi haklı neden sayar; D geçmişe etki yasağına aykırıdır.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Sona erme yolları ve esaslı değişiklik

?Soru 7

İki yüz işçinin çalıştığı bir işyerinde işveren, ekonomik nedenlerle işçi çıkarmayı planlamaktadır. Bir ay içinde en az kaç işçinin sözleşmesinin feshedilmesi toplu işçi çıkarma sayılır?

✓ D. 101–300 işçili işyerinde eşik işçilerin en az yüzde onudur: 200 × 0,10 = 20 işçi. A 20–100 işçili işyerinin, B 301 ve fazla işçili işyerinin sabit eşiğidir; C yüzde yirmiyle hesaplanmıştır.Kaynak: İş sözleşmesinin sona ermesi · Toplu işçi çıkarma

?Soru 8

Aşağıdaki işlerin hangisinde çalışan işçiye 4857 sayılı İş Kanunu uygulanır?

✓ B. Kıyı ve limanlarda gemiden karaya yükleme-boşaltma, deniz taşıma istisnasının istisnasıdır; 4857 uygulanır. A deniz taşıma işidir ve Deniz İş Kanunu'na tabidir; C 50 ve daha az işçili tarım işi, D ev hizmetidir, ikisinde de Borçlar Kanunu uygulanır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · 4857'nin kapsamı ve istisnaları

?Soru 9

Aylık ücretle çalışan ve iş sözleşmesinde genel tatillerde çalışmaya ilişkin hüküm bulunmayan bir işçiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Genel tatilde çalışan işçiye o günün ücretine ek olarak çalıştığı her gün için bir günlük ücret ödenir. A yanlıştır: sözleşmede hüküm yoksa işçinin onayı gerekir. C eski kuraldır; 2026'dan beri eşin doğumunda izin on gündür. D yanlıştır: raporlu hastalık izni hafta tatili hesabında çalışılmış sayılır.Kaynak: Çalışma koşulları · Hafta tatili, genel tatil, mazeret izinleri

?Soru 10

Bir çağrı merkezi, işçisiyle yazılı olarak çağrı üzerine çalışma sözleşmesi yapmış, ancak haftalık ve günlük çalışma süresini belirlememiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Süre belirlenmemişse haftada yirmi saat kararlaştırılmış sayılır; işçi çağrılmasa da ücretini alır. A çağrının en az dört gün önce yapılması kuralıyla, B her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırma kuralıyla çelişir; C'de dönüşüm yoktur, sözleşme kısmi süreli kalır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İş sözleşmesi türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →