Kapsam kuramları: çalışanı hangi ihtiyaçlar harekete geçirir?
ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Kapsam (içerik) motivasyon kuramları nelerdir? Maslow, Alderfer, Herzberg ve McClelland çalışanı neyin güdülediğini nasıl açıklar?
Kısa cevap: Kapsam kuramları çalışanı harekete geçiren ihtiyaçların ne olduğunu sorar. Maslow ihtiyaçları beş basamaklı bir sıraya koyar; Alderfer üç gruba indirir ve engellenen üst ihtiyacın alttakine geri döndürdüğünü söyler. Herzberg doyumsuzluğu önleyen hijyen etmenlerini doyum yaratan motive edicilerden ayırır. McClelland başarma, güç ve ilişki ihtiyaçlarını öne çıkarır.Bir çağrı merkezi ücretleri artırdı; şikâyetler azaldı ama çalışanların işe bağlılığı ve çabası pek değişmedi.
Psikoloji serisindeki Güdülenme ve duygular sayfasında güdünün genel tanımını ve ihtiyaç basamaklarını gördük. Çalışma psikolojisi aynı soruyu işyerine taşır: hangi ihtiyacı karşılarsak çalışan daha istekli olur? Bu sorunun cevabını içerikte, yani ihtiyacın kendisinde arayan kuramlara kapsam kuramları denir.
| Kuram | Temel fikir | İşyerine yansıması |
|---|---|---|
| İhtiyaçlar hiyerarşisi (Maslow) | Fizyolojik, güvenlik, ait olma, saygı, kendini gerçekleştirme; alttaki büyük ölçüde karşılanınca üstteki belirleyici olur. | Ücret ve iş güvencesi tabanı oluşturur; üst basamaklar için tanınma ve gelişme gerekir. |
| ERG (Alderfer) | Varolma, ilişki, gelişme; birden çok ihtiyaç aynı anda etkili olabilir; üst ihtiyaç engellenirse kişi alttakine yönelir (engellenme-gerileme). | Terfi yolu kapanan çalışan ücret ve arkadaşlık talebini artırır. |
| Çift etmen (Herzberg) | Hijyen etmenleri yoksa doyumsuzluk doğar, varsa yalnız doyumsuzluk kalkar; motive ediciler doyum yaratır. | Ücret şikâyeti önler; çaba için sorumluluk ve tanınma gerekir. |
| Başarma ihtiyacı (McClelland) | İhtiyaçlar öğrenilir; başarma, güç ve ilişki ihtiyacının ağırlığı kişiden kişiye değişir. | Başarma ihtiyacı yüksek kişi ulaşılabilir hedef ve geri bildirim ister. |
Herzberg'in iki ayrı ekseni
Herzberg'e göre doyum ile doyumsuzluk aynı çizginin iki ucu değildir. Ücret, şirket politikası, denetim, çalışma koşulları, iş güvencesi ve iş arkadaşlarıyla ilişkiler hijyen (koruyucu) etmenleridir: kötüyse kişi mutsuz olur, iyileşince yalnız doyumsuzluk ortadan kalkar. Başarı, tanınma, işin kendisi, sorumluluk ve ilerleme ise motive edicilerdir. Girişteki ücret artışı şikâyetleri azalttı ama çabayı artırmadı; Herzberg tam olarak bunu öngörür.
Nasıl sorulurBir etmen verilip Herzberg'e göre hijyen mi motive edici mi olduğu sorulur.
TuzakÜcreti motive edici saymaktır: Herzberg'de ücret hijyen etmenidir. İkinci tuzak, Maslow'daki katı basamak sırasını Alderfer'e de yüklemektir; ERG geriye dönüşü ve eş zamanlılığı kabul eder.
?Soru çöz
Herzberg'in çift etmen kuramına göre aşağıdakilerden hangisi bir motive edici etmendir?