Çalışma psikolojisi: motivasyon, iş doyumu, stres ve ergonomi

Çalışanı neyin harekete geçirdiğini açıklayan kuramları, iş doyumunun ve stresin kaynaklarını, işyerinde psikolojik tacizi, personel seçimi ve eğitimini, insan-makine uyumunu öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÇALIŞMA PSİKOLOJİSİ · KURAM

Kapsam kuramları: çalışanı hangi ihtiyaçlar harekete geçirir?

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kapsam (içerik) motivasyon kuramları nelerdir? Maslow, Alderfer, Herzberg ve McClelland çalışanı neyin güdülediğini nasıl açıklar?

Kısa cevap: Kapsam kuramları çalışanı harekete geçiren ihtiyaçların ne olduğunu sorar. Maslow ihtiyaçları beş basamaklı bir sıraya koyar; Alderfer üç gruba indirir ve engellenen üst ihtiyacın alttakine geri döndürdüğünü söyler. Herzberg doyumsuzluğu önleyen hijyen etmenlerini doyum yaratan motive edicilerden ayırır. McClelland başarma, güç ve ilişki ihtiyaçlarını öne çıkarır.

Bir çağrı merkezi ücretleri artırdı; şikâyetler azaldı ama çalışanların işe bağlılığı ve çabası pek değişmedi.

Psikoloji serisindeki Güdülenme ve duygular sayfasında güdünün genel tanımını ve ihtiyaç basamaklarını gördük. Çalışma psikolojisi aynı soruyu işyerine taşır: hangi ihtiyacı karşılarsak çalışan daha istekli olur? Bu sorunun cevabını içerikte, yani ihtiyacın kendisinde arayan kuramlara kapsam kuramları denir.

Kapsam kuramları: temel fikir
KuramTemel fikirİşyerine yansıması
İhtiyaçlar hiyerarşisi (Maslow)Fizyolojik, güvenlik, ait olma, saygı, kendini gerçekleştirme; alttaki büyük ölçüde karşılanınca üstteki belirleyici olur.Ücret ve iş güvencesi tabanı oluşturur; üst basamaklar için tanınma ve gelişme gerekir.
ERG (Alderfer)Varolma, ilişki, gelişme; birden çok ihtiyaç aynı anda etkili olabilir; üst ihtiyaç engellenirse kişi alttakine yönelir (engellenme-gerileme).Terfi yolu kapanan çalışan ücret ve arkadaşlık talebini artırır.
Çift etmen (Herzberg)Hijyen etmenleri yoksa doyumsuzluk doğar, varsa yalnız doyumsuzluk kalkar; motive ediciler doyum yaratır.Ücret şikâyeti önler; çaba için sorumluluk ve tanınma gerekir.
Başarma ihtiyacı (McClelland)İhtiyaçlar öğrenilir; başarma, güç ve ilişki ihtiyacının ağırlığı kişiden kişiye değişir.Başarma ihtiyacı yüksek kişi ulaşılabilir hedef ve geri bildirim ister.

Herzberg'in iki ayrı ekseni

Herzberg'e göre doyum ile doyumsuzluk aynı çizginin iki ucu değildir. Ücret, şirket politikası, denetim, çalışma koşulları, iş güvencesi ve iş arkadaşlarıyla ilişkiler hijyen (koruyucu) etmenleridir: kötüyse kişi mutsuz olur, iyileşince yalnız doyumsuzluk ortadan kalkar. Başarı, tanınma, işin kendisi, sorumluluk ve ilerleme ise motive edicilerdir. Girişteki ücret artışı şikâyetleri azalttı ama çabayı artırmadı; Herzberg tam olarak bunu öngörür.

Hijyen etmenleri doyumsuzluğu giderir, doyumu motive ediciler yaratır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Maslow: beş basamak, alttan üste. Alderfer ERG: üç grup, aynı anda etkili, engellenme-gerileme. Herzberg: hijyen (ücret, denetim, koşullar) doyumsuzluğu önler; motive edici (başarı, tanınma, sorumluluk) doyum yaratır. McClelland: başarma, güç, ilişki; öğrenilmiş.
Sınavda

Nasıl sorulurBir etmen verilip Herzberg'e göre hijyen mi motive edici mi olduğu sorulur.

TuzakÜcreti motive edici saymaktır: Herzberg'de ücret hijyen etmenidir. İkinci tuzak, Maslow'daki katı basamak sırasını Alderfer'e de yüklemektir; ERG geriye dönüşü ve eş zamanlılığı kabul eder.

?Soru çöz

Herzberg'in çift etmen kuramına göre aşağıdakilerden hangisi bir motive edici etmendir?

✓ B. Tanınma, işin kendisinden doğan ve doyum yaratan motive edicilerdendir. A ücret, C çalışma koşulları, D iş güvencesi hijyen etmenleridir; iyileştirilmeleri doyumsuzluğu giderir ama Herzberg'e göre kendi başına doyum yaratmaz.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → kuramcı

ÇALIŞMA PSİKOLOJİSİ · KURAM

Süreç kuramları: beklenti, eşitlik, amaç belirleme ve pekiştirme

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜcret teorileri nelerdir? Geçimlik ücret, ücret fonu, marjinal verimlilik ve etkinlik ücreti teorileri ücreti nasıl açıklar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Emek piyasası ve ücret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasikler ücreti işçinin geçim maliyetine ya da sermayeden ayrılan sabit bir fona bağladı; Marx ücreti emek gücünün değeri, kârı artık değer olarak gördü. Neoklasik marjinal verimlilik teorisi ücreti son işçinin katkısına eşitler. Pazarlık teorisi ücreti tarafların gücüne, etkinlik ücreti teorisi ise işverenin verimlilik için bilerek yüksek ücret ödemesine bağlar.

Ücret teorileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Süreç motivasyon kuramları nelerdir? Vroom'un beklenti, Adams'ın eşitlik, Locke'un amaç belirleme kuramı ve pekiştirme ne söyler?

Kısa cevap: Süreç kuramları güdülenmenin nasıl işlediğini açıklar. Vroom'a göre motivasyon; çabanın başarı getireceği beklentisi, başarının ödüle götüreceği inancı ve ödülün değerinin çarpımıdır. Adams'a göre kişi kendi girdi-kazanç oranını başkalarınınkiyle karşılaştırır. Locke zor ve belirli amaçların, pekiştirme yaklaşımı ise davranışın sonuçlarının performansı yönlendirdiğini söyler.

Bir bankada şube çalışanlarına prim sözü verildi, ama hedef o kadar yüksek ki kimse ulaşabileceğine inanmıyor; prim sistemi işe yaramadı.

Kapsam kuramları “ne” sorusunu sordu; süreç kuramları kişinin çabaya nasıl karar verdiğini inceler. Dört kuramın temel fikirleri tabloda:

Süreç kuramları: temel fikir
KuramTemel fikir
Beklenti (Vroom)Motivasyon = beklenti × araçsallık × valens. Biri sıfırsa motivasyon sıfırdır.
Eşitlik (Adams)Kişi kazanç ÷ girdi oranını bir başkasınınkiyle karşılaştırır; eşitsizlik algısı gerilim yaratır.
Amaç belirleme (Locke)Zor ama kabul edilmiş ve belirli amaçlar, “elinden geleni yap” demekten daha yüksek performans getirir; geri bildirim etkiyi güçlendirir.
Pekiştirme (Skinner'in yaklaşımı)Ödüllendirilen davranış tekrarlanır, sonuçsuz kalan söner; iç süreçlerle değil sonuçlarla ilgilenir.

Beklenti kuramı

Beklenti “çaba gösterirsem başarır mıyım?”, araçsallık “başarırsam ödül gelir mi?”, valens “ödül benim için değerli mi?” sorusudur. Girişteki bankada valens yüksektir ama beklenti sıfıra yakındır; çarpım da sıfıra yaklaşır. Değerler 0–1 arasında verildiğinde örneğin 0,8 × 0,5 × 1 = 0,4 olur; aynı kişinin beklentisi 0'a düşerse motivasyon sıfır olur.

Eşitlik kuramı

Kişi girdisini (çaba, deneyim, eğitim) ve kazancını (ücret, tanınma) bir karşılaştırma kişisiyle kıyaslar. Kendi oranı düşükse çabasını azaltabilir, zam isteyebilir, karşılaştırma kişisini değiştirebilir ya da işten ayrılabilir. Emek piyasası ve ücret sayfasında etkinlik ücretinin çabayı artırdığını gördük; çalışanın yüksek ücreti “adil davranıldı” diye algılayıp karşılığında daha çok çaba göstermesi bu kuramla da açıklanır.

Akılda kalsın: Vroom: beklenti × araçsallık × valens; biri sıfırsa sonuç sıfır. Adams: oranları karşılaştırma, eşitsizlikte davranış değişir. Locke: zor + belirli + kabul edilmiş amaç, geri bildirim. Pekiştirme: sonuç davranışı biçimlendirir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir işyeri vakası verilip hangi kuramla açıklandığı sorulur.

TuzakEşitlik kuramında mutlak ücretin belirleyici olduğunu düşünmektir: belirleyici olan oranların karşılaştırılmasıdır. İkinci tuzak, Vroom'da bileşenlerin toplandığını sanmaktır; çarpılırlar.

?Soru çöz

Aynı birimde aynı işi yapan iki uzmandan biri, daha az deneyimli meslektaşının kendisiyle aynı ücreti aldığını öğrenince fazla mesaiye kalmayı bırakmıştır. Bu davranış aşağıdaki kuramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ C. Uzman kendi girdisini (deneyim) ve kazancını meslektaşınınkiyle karşılaştırmış, oranının düşük olduğunu algılayınca çabasını azaltmıştır. A amacın zorluğu ve belirginliğiyle, B ihtiyaç basamaklarıyla, D hijyen-motive edici ayrımıyla ilgilidir; hiçbiri karşılaştırmaya dayanmaz.

✎Boşluk doldurma Vroom hesabı

Beklentisi 0,5, araçsallığı 0,8 ve valensi 0,5 olan çalışanın Vroom'a göre motivasyon puanı 'dir. Başarının ödüle götürmeyeceğine inanırsa araçsallık 0 olur ve puan 'a iner.

0,201,80,4
ÇALIŞMA PSİKOLOJİSİ · KAVRAM

İş doyumu ve örgütsel bağlılık: duygusal, devam ve normatif bağlılık

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş Kanunu'nda bildirim (ihbar) süreleri nelerdir? İhbar tazminatı ve kötüniyet tazminatı nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş sözleşmesinin sona ermesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Belirsiz süreli sözleşmeyi fesheden taraf, işçinin kıdemine göre iki, dört, altı ya da sekiz haftalık bildirim süresine uyar (4857 m.17). Süreye uymayan taraf, işçi de olsa, bu sürenin ücreti tutarında ihbar tazminatı öder. Bildirim süresinde işveren işçiye günde en az iki saat ücretli iş arama izni verir (m.27).

Bildirim süreleri ve ihbar tazminatı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş doyumu nedir, neleri etkiler? Meyer ve Allen'ın örgütsel bağlılık boyutları nelerdir?

Kısa cevap: İş doyumu, kişinin işine ve iş deneyimine ilişkin olumlu duygu ve değerlendirmesidir; işin kendisi, ücret, terfi, yönetici ve iş arkadaşlarından etkilenir. Doyum düşükse devamsızlık ve işten ayrılma artar. Meyer ve Allen örgütsel bağlılığı üç boyutta inceler: istediği için kalan duygusal, gerektiği için kalan devam, borçlu hissettiği için kalan normatif bağlılık.

Bir kamu bankasında üç memur aynı şubede yirmi yıldır çalışıyor: biri kurumu seviyor, biri emekliliğine az kaldığı için kalıyor, biri “burası beni yetiştirdi” diyor.

İş doyumu

İş doyumu bir tutumdur: kişinin işine yönelik duygu ve yargılarının toplamı. Başlıca kaynakları işin kendisi (çeşitlilik, özerklik, anlam), ücretin adil bulunması, terfi olanağı, yöneticinin tutumu ve iş arkadaşlarıyla ilişkilerdir. Doyumsuzluğun en net sonuçları devamsızlık ve işten ayrılmadır. Doyum ile performans arasındaki ilişki ise sanıldığından zayıftır: mutlu çalışan her zaman daha verimli değildir; ilişki işin türüne, ödül sistemine ve kişiye göre değişir. Doyumsuz çalışanın tepkisi de farklı olabilir: ayrılmak, sesini yükseltip öneri getirmek, sabırla beklemek ya da işi savsaklamak.

Örgütsel bağlılık

Meyer ve Allen: bağlılığın üç boyutu
BoyutKişi neden kalır?Girişteki memur
Duygusal bağlılıkKurumla özdeşleştiği, kalmak istediği içinKurumu seven
Devam bağlılığıAyrılmanın maliyeti (kıdem, emeklilik, alternatif yokluğu) yüksek olduğu içinEmekliliğine az kalan
Normatif bağlılıkKuruma karşı ahlaki bir yükümlülük, borçluluk hissettiği için“Beni yetiştirdi” diyen

İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında kıdem tazminatının en az bir yıllık kıdemle hak edildiğini gördük. Kıdemle büyüyen bu tür haklar ayrılmanın maliyetini artırdığı için devam bağlılığını güçlendirir. Kurum açısından en değerlisi duygusal bağlılıktır; çünkü yalnız kalmayı değil, gönüllü çabayı da artırır.

Akılda kalsın: İş doyumu = işe yönelik tutum; düşükse devamsızlık ve ayrılma artar; performansla ilişkisi zayıf-orta. Meyer-Allen: duygusal = istiyor, devam = zorunda (maliyet), normatif = borçlu hissediyor.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çalışanın sözleri verilip hangi bağlılık boyutu olduğu sorulur.

TuzakAyrılmanın maliyetine dayanan bağlılığı normatif saymaktır: o devam bağlılığıdır. İkinci tuzak, iş doyumunun her durumda performansı artırdığını söylemektir.

⇄Bilgi eşleştirme söz → kavram

?Soru çöz

İş doyumu ve örgütsel bağlılıkla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Düşük iş doyumu devamsızlık ve işten ayrılmayı artırır.
II. Kıdemle artan haklar, ayrılmanın maliyetini yükselterek devam bağlılığını güçlendirir.
III. Normatif bağlılıkta kişi kuruma karşı bir yükümlülük hissettiği için kalır.

✓ D. Doyumsuzluğun en açık sonuçları devamsızlık ve ayrılmadır (I). Kıdem tazminatı gibi haklar ayrılmayı pahalı yaptığı için devam bağlılığını artırır (II). Normatif bağlılık ahlaki yükümlülük duygusuna dayanır (III). A, B ve C doğru öncüllerden en az birini atlar.
ÇALIŞMA PSİKOLOJİSİ · KAVRAM

İş stresi, tükenmişlik ve mobbing

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş stresinin kaynakları nelerdir? Tükenmişliğin boyutları nelerdir? Mobbing nedir ve hukuken nasıl korunulur?

Kısa cevap: İş stresi, işin talepleri kişinin baş etme kaynaklarını aştığında ortaya çıkar; rol belirsizliği, rol çatışması, aşırı yük ve kontrol eksikliği başlıca kaynaklardır. Uzun süreli stres tükenmişliğe dönüşebilir: duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalma. Mobbing ise bir çalışana sistematik ve uzun süreli psikolojik tacizdir; TBK m.417 işverene önleme borcu yükler.

Bir acil serviste çalışan hemşire, aylardır hastalara karşı duygusuz davrandığını ve “ne yapsam boşuna” diye düşündüğünü fark ediyor.

Stres kaynakları ve tepki

Hans Selye'nin genel uyum sendromuna göre organizma strese önce alarm, sonra direnç ve kaynaklar biterse tükenme evresiyle tepki verir. İşyerinde başlıca stres kaynakları şunlardır: ne beklendiğinin bilinmemesi (rol belirsizliği), birbiriyle çelişen beklentiler (rol çatışması), aşırı iş yükü, vardiya düzeni ve iş güvencesizliği. Karasek'in talep-kontrol modeline göre en zararlı bileşim yüksek talep ile düşük kontroldür: işi çok ama nasıl yapacağına karar veremeyen çalışan en çok yıpranır.

Tükenmişlik

Christina Maslach tükenmişliği özellikle insanlarla yoğun çalışılan mesleklerde (sağlık, eğitim, sosyal hizmet) görülen üç boyutlu bir sendrom olarak tanımladı: duygusal tükenme (enerjinin bitmesi), duyarsızlaşma (hizmet verilenlere mesafeli, katı davranma) ve kişisel başarı hissinde azalma. Girişteki hemşirede üçü de görülüyor.

Mobbing

Heinz Leymann mobbingi bir çalışanın bir ya da birkaç kişi tarafından sistematik biçimde yıldırılması olarak tanımladı; ölçütü davranışın uzun süre ve sık tekrarlanmasıdır (araştırmalarında en az altı ay, haftada en az bir kez). Tek seferlik bir tartışma mobbing sayılmaz. İş hukukunun temel kavramları sayfasında işverenin işçiyi gözetme borcunu gördük: TBK m.417'ye göre işveren işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramaması için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. İş sözleşmesinin sona ermesi sayfasında gördüğümüz haklı nedenle fesih de bu durumda işçinin elindeki yollardandır.

Ek bilgi: kamuda önleme

2011'de yayımlanan 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi, işyerlerinde psikolojik tacizin önlenmesi için kamu kurumlarına ve özel sektöre yol gösterdi; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının ALO 170 hattı başvuru kanallarından biridir.

Akılda kalsın: Stres evreleri: alarm, direnç, tükenme. Kaynaklar: rol belirsizliği, rol çatışması, aşırı yük; Karasek: yüksek talep + düşük kontrol. Maslach: duygusal tükenme, duyarsızlaşma, başarı hissinde azalma. Leymann: sistematik, uzun süreli (6 ay, haftada bir). TBK m.417: işverenin önleme borcu.
Sınavda

Nasıl sorulurTükenmişlik boyutları ya da mobbingin ölçütleri “hangisi değildir” kalıbıyla sorulur.

TuzakTek seferlik bir hakaret ya da tartışmayı mobbing saymaktır. İkinci tuzak, tükenmişliğin boyutlarına “rol çatışması”nı eklemektir; rol çatışması stres kaynağıdır, boyut değildir.

?Soru çöz

İş stresi, tükenmişlik ve mobbingle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Rol çatışması Maslach'ın tükenmişlik boyutlarından biridir.
II. Talep-kontrol modeline göre yüksek iş talebi ile düşük karar yetkisinin birleşmesi en yüksek gerginliği yaratır.
III. TBK'ya göre işveren, işçilerin psikolojik tacize uğramaması için önlem almakla yükümlüdür.

✓ B. Karasek'in modelinde en zararlı bileşim yüksek talep ve düşük kontroldür (II); TBK m.417 işverene psikolojik tacizi önleme borcu yükler (III). I yanlıştır: rol çatışması bir stres kaynağıdır; tükenmişliğin boyutları duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde azalmadır. A III'ü atlar; C ve D yanlış I'i içerir.

↕Sıralama stres tepkisinin evreleri

  1. Direnç: organizma uyum sağlamaya çalışır
  2. Tükenme: kaynaklar biter, hastalık riski artar
  3. Alarm: stres kaynağı fark edilir, beden harekete geçer
ÇALIŞMA PSİKOLOJİSİ · YÖNTEM

Personel seçimi ve eğitim: test, mülakat, geçerlik ve Kirkpatrick modeli

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla4857 sayılı İş Kanunu'na göre işçi, işveren, işveren vekili ve işyeri nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

4857 m.2'ye göre işçi, iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir; işveren, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluştur. İşveren adına hareket edip işin, işyerinin veya işletmenin yönetiminde görev alan kişi işveren vekilidir. İşyeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlarla birlikte bir bütündür.

İşçi, işveren, işveren vekili, işyeri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Personel seçiminde hangi araçlar kullanılır? Güvenirlik ve geçerlik nedir? Eğitim nasıl değerlendirilir?

Kısa cevap: Personel seçiminde başvuru formu, yetenek ve kişilik testleri, iş örneği, mülakat ve değerlendirme merkezi kullanılır. İyi bir seçim aracı güvenilir (tutarlı) ve geçerli (ölçmek istediğini ölçen) olmalıdır. Yapılandırılmış mülakat, yapılandırılmamış olana göre daha geçerlidir. Eğitim ihtiyaç analiziyle başlar; Kirkpatrick'e göre tepki, öğrenme, davranış ve sonuç düzeylerinde değerlendirilir.

Bir belediye zabıta memuru alacak; aday çok, kadro az. Kimin işi en iyi yapacağını nasıl önceden bilir?

Seçim araçları

  • Testler: Yetenek (sayısal, sözel), kişilik, bilgi testleri. KPSS gibi merkezî sınavlar bilgi ve yetenek testi örneğidir.
  • İş örneği: Adaya işin bir parçası yaptırılır (yazı yazma, makine kullanma); işe en yakın araçtır.
  • Mülakat: Yapılandırılmış mülakatta bütün adaylara aynı sorular sorulur ve cevaplar ortak ölçütle puanlanır; yapılandırılmamış sohbet tarzı mülakata göre daha geçerlidir.
  • Değerlendirme merkezi: Grup tartışması, rol oyunu, vaka çözümü gibi birden çok egzersizin birden çok gözlemciyle puanlanması; yönetici seçiminde yaygındır.

Güvenirlik ve geçerlik

Güvenirlik, aracın aynı kişiyi tekrar tekrar ölçtüğünde tutarlı sonuç vermesidir. Geçerlik ise aracın ölçmek istediğini ölçmesidir; seçimde en önemlisi testin iş başarısını ne kadar yordadığıdır. Güvenilir olmayan araç geçerli olamaz, ama güvenilir bir araç geçersiz olabilir: her seferinde aynı sonucu veren bir el yazısı analizi iş başarısını hiç yordamayabilir. Mülakatçının yanılgıları geçerliği düşürür: tek bir olumlu özelliğin bütün değerlendirmeyi boyaması (hale etkisi), ilk izlenime takılma ve adayı kendine benzediği için beğenme.

Eğitim ve değerlendirme

Eğitim, örgüt, görev ve kişi düzeyinde yapılan bir ihtiyaç analiziyle başlar; iş başında (usta yanında, rotasyon) ya da iş dışında (sınıf, simülasyon) verilir. İş hukukunun temel kavramları sayfasında deneme süresini gördük; işveren yeni çalışanı bu sürede gözleyerek seçim kararının doğruluğunu sınar. Eğitimin etkisini Donald Kirkpatrick dört düzeyde ölçtü: katılımcının memnuniyeti (tepki), kazanılan bilgi ve beceri (öğrenme), işe aktarılan değişim (davranış) ve örgüte katkı (sonuç).

Akılda kalsın: Araçlar: test, iş örneği, mülakat (yapılandırılmış daha geçerli), değerlendirme merkezi. Güvenirlik = tutarlılık; geçerlik = doğru şeyi ölçme, seçimde yordama. Güvenirlik geçerliğin ön şartıdır. Hale etkisi. Kirkpatrick: tepki, öğrenme, davranış, sonuç.
Sınavda

Nasıl sorulurGüvenirlik-geçerlik ayrımı ya da Kirkpatrick düzeyleri sorulur.

TuzakGüvenilir her aracın geçerli olduğunu söylemektir. İkinci tuzak, eğitim değerlendirmesinde katılımcı memnuniyetini “sonuç” düzeyi saymaktır; memnuniyet ilk düzey olan tepkidir.

?Soru çöz

Personel seçiminde kullanılan araçlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Tutarlılık güvenirliktir; güvenilir bir test ölçmek istediğini ölçmüyorsa geçersizdir ve iş başarısını yordamaz. B ortak soru ve ölçütün geçerliği artırdığını, C değerlendirme merkezinin yapısını, D mülakatçı yanılgısını doğru anlatır.

↕Sıralama Kirkpatrick düzeyleri

  1. Davranış: öğrenilen işe aktarıldı mı?
  2. Tepki: katılımcılar eğitimden memnun mu?
  3. Sonuç: hata ve maliyet azaldı mı?
  4. Öğrenme: bilgi ve beceri kazanıldı mı?
ÇALIŞMA PSİKOLOJİSİ · KURAM

Ergonomi ve iş kazası psikolojisi: kaza yatkınlığı, domino kuramı, insan hatası

ÇEEİ · Çalışma Psikolojisi ve Çalışma Sosyolojisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir? Gece çalışması en çok kaç saattir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati %50 zamlı ödenir. Sözleşmeyle süre 45 saatin altında belirlenmişse o süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır, %25 zamlıdır. İşçi zam yerine serbest zaman seçebilir; yıllık sınır 270 saattir ve işçinin onayı gerekir. Gece çalışması 7,5 saati geçemez (4857 m.41, 69).

Fazla çalışma ve gece çalışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ergonomi nedir? İş kazalarını açıklayan kaza yatkınlığı, domino ve insan hatası yaklaşımları ne söyler?

Kısa cevap: Ergonomi, işi ve iş ortamını insanın fiziksel ve zihinsel özelliklerine uydurmayı amaçlar. İş kazasını kaza yatkınlığı kuramı kişinin özelliklerine, Heinrich'in domino kuramı güvensiz davranış ve koşulları başlatan bir zincire, insan hatası yaklaşımı ise sistemdeki katmanların aynı anda açık vermesine bağlar. Güncel yaklaşım suçlu aramak yerine sistemi düzeltmeyi önerir.

Bir inşaatta işçi iskeleden düştü. Şantiye şefi “dikkatsizdi” diyor; iş güvenliği uzmanı ise korkuluğun eksik, vardiyanın on iki saat olduğunu not ediyor.

Ergonomi

Ergonomi, insan ile makine ve çevre arasındaki uyumu inceler: işi insana uydurmak, insanı işe zorlamaktan iyidir. Fiziksel ergonomi duruş, kaldırma, tekrarlı hareket ve vücut ölçülerine (antropometri) uygun tezgâh tasarımıyla; bilişsel ergonomi dikkat, algı ve karar yükünü azaltan gösterge ve kontrol tasarımıyla; örgütsel ergonomi vardiya ve iş düzeniyle ilgilenir. Çalışma koşulları sayfasında 6331 sayılı Kanun'un işverene risk değerlendirmesi yükümlülüğü verdiğini gördük; ergonomik riskler de bu değerlendirmenin parçasıdır.

İş kazasını açıklayan yaklaşımlar: temel fikir
YaklaşımTemel fikirÖnleme
Kaza yatkınlığıBazı kişiler kişilik ya da algı özellikleri yüzünden daha sık kaza geçirir.Seçim ve yerleştirme
Domino (Heinrich)Kaza bir taş dizisinin devrilmesidir; ortadaki taş güvensiz davranış ve güvensiz koşuldur. Heinrich kazaların çoğunu güvensiz davranışa bağladı.Ortadaki taşı çekmek: davranış ve koşulu düzeltmek
İnsan hatası (Reason)Hata bir sonuçtur; kaza, sistemin savunma katmanlarındaki deliklerin aynı anda üst üste gelmesiyle olur (İsviçre peyniri modeli).Katmanları güçlendirmek, hatayı bildirmeyi kolaylaştırmak

Heinrich ayrıca ciddi bir yaralanmanın arkasında çok sayıda hafif yaralanma ve yaralanmasız olay bulunduğunu ileri sürdü (1-29-300 oranı). Bu yüzden ramak kala olaylarının kaydedilmesi önemlidir. Kaza yatkınlığı kuramının zayıflığı, kazaların büyük kısmının herkesin başına gelebilecek koşullardan doğmasıdır. Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası sayfasında iş kazasının hukuki tanımını gördük; psikoloji ise kazanın neden olduğunu sorar. Girişteki şefin yaklaşımı kişiyi suçlar; uzmanın yaklaşımı eksik korkuluk ve uzun vardiyayı, yani sistemin deliklerini gösterir.

Akılda kalsın: Ergonomi: işi insana uydur; fiziksel, bilişsel, örgütsel. Kaza yatkınlığı: kişiye bağlar. Heinrich: domino, güvensiz davranış ve koşul ortadaki taş; 1-29-300. Reason: insan hatası sistemin sonucu, İsviçre peyniri.
Sınavda

Nasıl sorulurBir açıklama verilip hangi yaklaşıma ait olduğu sorulur.

Tuzakİsviçre peyniri modelini kişinin kaza yatkınlığına bağlamaktır: model kazayı sistem katmanlarına bağlar. İkinci tuzak, ergonominin yalnız fiziksel tasarımla ilgilendiğini söylemektir; bilişsel ve örgütsel ergonomi de vardır.

?Soru çöz

Bir rafineride kaza sonrası inceleme, bakım planının aksadığını, alarm sisteminin kapatıldığını ve operatörün yorgun olduğunu ortaya koymuş; kaza, bu zayıflıkların aynı anda üst üste gelmesiyle açıklanmıştır. Bu açıklama aşağıdaki yaklaşımlardan hangisine uygundur?

✓ C. Bakım, alarm ve insan katmanındaki zayıflıkların aynı anda hizalanması Reason'ın İsviçre peyniri modelinin tarifidir. A kazayı operatörün kişisel özelliklerine bağlardı; B bir motivasyon kuramıdır; D yalnız beden-tezgâh uyumuyla ilgilidir.

✎Boşluk doldurma kaza ve ergonomi

Heinrich'e göre bir ağır yaralanmanın arkasında hafif yaralanma ve 300 yaralanmasız olay vardır. Domino kuramında zincirin ortasındaki taş güvensiz ve güvensiz koşuldur. İşi insanın özelliklerine uydurmayı amaçlayan alan adını alır.

29davranışergonomi30antropometri

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi geniş anlamda sosyal politikanın, dar anlamdakinden ayrılan özelliğidir?

✓ D. Geniş anlam, hedef kitleyi işçilerden bütün topluma, özellikle güçsüz kesimlere genişletir. A dar anlamın temel amacıdır; B iki anlamın ortak tarihsel kaynağıdır; C dar anlamdaki sosyal politikanın araçlarıdır.Kaynak: Sosyal politika · Sosyal politikanın tanımı ve doğuşu

?Soru 2

Rekabetçi bir emek piyasasında emek talebi Ld = 900 − 5w, emek arzı Ls = 10w − 300'dür. Asgari ücret 100 TL olarak belirlenirse piyasada kaç kişi işsiz kalır?

✓ D. Denge: 900 − 5w = 10w − 300 → w = 80, L = 500. 100 TL'de talep 900 − 500 = 400, arz 1000 − 300 = 700; işsizlik 700 − 400 = 300. A yalnız işini kaybedenleri (500 − 400) sayar; B yalnız yeni iş arayanları (700 − 500) sayar; C talep edilen emeği işsizlik sanır.Kaynak: Emek piyasası ve ücret · Piyasa yapıları ve asgari ücret

?Soru 3

Doğal işsizlik oranıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamından oluşur.
II. Ekonominin tam istihdamda olması işsizliğin sıfır olması demektir.
III. Gerçekleşen işsizlik oranının doğal oranı aşan kısmı konjonktürel işsizliktir.

✓ C. Doğal oran friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamıdır (I); bunun üstündeki kısım konjonktüreldir (III). II yanlıştır: tam istihdam, işsizliğin doğal orana inmesidir; arama ve uyumsuzluk her zaman bir miktar işsizlik bırakır. A III'ü atlar; B ve D yanlış II'yi içerir.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · İşsizlik türleri

?Soru 4

Bir fabrikada çalışanlar, yeni işçi almanın ve eğitmenin işverene yüksek maliyetinden yararlanarak ücretlerini yüksek tutmaktadır; işsizler daha düşük ücretle çalışmaya razı olsa da işe alınmamaktadır. Bu durum aşağıdaki kuramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ B. İşe alma ve eğitim maliyetlerinin çalışanlara pazarlık gücü vermesi ve düşük ücreti kabul eden işsizlerin dışarıda kalması içeridekiler-dışarıdakiler kuramının özüdür. A uzun işsizliğin kalıcı izini, C iş aramanın maliyetini anlatır; D'de ücret düşerek piyasayı temizlerdi.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · İşsizlik kuramları

?Soru 5

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Birleşmiş Milletler'in kuruluşuyla birlikte 1945'te kurulmuştur.
II. Uluslararası Çalışma Konferansı'nda her üye devlet hükümet, işçi ve işveren delegeleriyle temsil edilir.
III. Tavsiye kararları, onaylayan devlet için sözleşmeler gibi bağlayıcıdır.

✓ C. Konferanstaki üçlü temsil (II) ILO'nun ayırt edici özelliğidir. I yanlıştır: ILO 1919'da kuruldu, 1946'da BM uzmanlık kuruluşu oldu. III yanlıştır: tavsiye kararı onaya sunulmaz ve bağlayıcı değildir. A ve B yanlış birer öncülü ekler; D doğru öncülü atlar.Kaynak: Sosyal politika · ILO ve Philadelphia Bildirgesi

?Soru 6

Hicks-Marshall kurallarına göre aşağıdakilerden hangisi bir meslek grubuna yönelik emek talebinin ücret esnekliğini artırır?

✓ A. Malın talebi fiyata duyarlıysa ücret artışının fiyata yansıması satışları ve dolayısıyla istihdamı güçlü biçimde düşürür. B küçük maliyet payını, C ikamenin zorluğunu, D diğer faktörlerin katı arzını anlatır; üçü de emek talebini daha katı yapar.Kaynak: Emek piyasası ve ücret · Emek talebi ve esnekliği

?Soru 7

Beşerî sermaye ve sinyal kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Becker'e göre her işyerinde kullanılabilen genel eğitimin maliyetini kural olarak işveren üstlenir.
II. Sinyal kuramına göre eğitim, işçinin verimliliğini doğrudan artırdığı için ücreti yükseltir.
III. Eğitim süresince elde edilemeyen kazanç, eğitimin maliyetine dahildir.

✓ C. Vazgeçilen kazanç, doğrudan harcamalarla birlikte eğitimin maliyetidir (III). I yanlıştır: genel eğitimden sonra işçi başka işverene geçebileceği için maliyeti işçi üstlenir. II yanlıştır: sinyal kuramına göre diploma verimliliği artırdığı için değil, yeteneği gösterdiği için ücreti yükseltir. A ve B yanlış I'i, D yanlış II'yi içerir.Kaynak: Emek piyasası ve ücret · Beşerî sermaye ve sinyal

?Soru 8

İşsizlik sigortası ve istihdam politikalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. İşsizlik ödeneği için son üç yılda en az 900 gün prim ödenmiş olması gerekir.
II. Mesleki eğitim kursları aktif istihdam politikası araçlarındandır.
III. Kısa çalışma ödeneği, işsizin işe dönüşünü hızlandırmayı amaçlayan aktif bir araçtır.

✓ A. Mesleki eğitim kursu işe dönüşü hızlandıran aktif araçtır (II). I yanlıştır: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası sayfasında gördüğümüz gibi en az şart son üç yılda 600 gündür; 900 gün daha uzun ödenek süresinin eşiğidir. III yanlıştır: kısa çalışma ödeneği gelir desteği olduğu için pasif sayılır. B yanlış I'i, C yanlış III'ü, D ikisini birden içerir.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · Aktif ve pasif istihdam politikaları

?Soru 9

Emek göçüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Alıcı ülkedeki yüksek ücret çekici etkendir; itici etkenler gönderen yerdeki işsizlik ve düşük ücret gibi olumsuzluklardır. A işçi dövizinin, B getiri süresi uzun olduğu için gençlerin daha çok göçmesinin, D beyin dolaşımının doğru anlatımıdır.Kaynak: İşsizlik ve istihdam politikaları · Göç ve beyin göçü

?Soru 10

Esping-Andersen'in sınıflandırmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Liberal rejimde metalaşmadan arındırma düzeyi yüksektir.
II. Almanya, muhafazakâr-korporatist rejimin örneklerindendir.
III. Sosyal demokrat rejim, evrensel hakları ağırlıkla vergiyle finanse eder.

✓ B. Almanya muhafazakâr rejimin tipik örneğidir (II); sosyal demokrat rejim evrensel hakları vergiyle finanse eder (III). I yanlıştır: liberal rejimde piyasaya bağımlılık yüksek, metalaşmadan arındırma düşüktür. A doğru olan III'ü atlar; C ve D yanlış olan I'i içerir.Kaynak: Sosyal politika · Refah devleti ve rejimleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →