Emek piyasası ve ücret: emek arzı, emek talebi ve ücret teorileri

Bireyin ne kadar çalışacağına nasıl karar verdiğini, firmanın emek talebini, rekabetçi ve monopsonist piyasada ücretin oluşumunu, klasik ve modern ücret teorilerini ve ücret farklılıklarının nedenlerini öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÇALIŞMA EKONOMİSİ · MODEL

Emek arzı: çalışma-boş zaman kararı, rezervasyon ücreti ve işgücüne katılma

ÇEEİ · Çalışma Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir? Gece çalışması en çok kaç saattir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati %50 zamlı ödenir. Sözleşmeyle süre 45 saatin altında belirlenmişse o süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır, %25 zamlıdır. İşçi zam yerine serbest zaman seçebilir; yıllık sınır 270 saattir ve işçinin onayı gerekir. Gece çalışması 7,5 saati geçemez (4857 m.41, 69).

Fazla çalışma ve gece çalışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birey ne kadar çalışacağına nasıl karar verir? Rezervasyon ücreti, ekleyen işçi ve cesareti kırılmış işçi etkisi nedir?

Kısa cevap: Birey zamanını ücretli çalışma ile boş zaman arasında paylaştırır. Ücret artınca ikame etkisi daha çok, gelir etkisi daha az çalışmaya iter; hangisinin baskın olduğu kişiye göre değişir. Kişi, piyasa ücreti rezervasyon ücretini aştığında işgücüne katılır. Durgunlukta ekleyen işçi etkisi katılımı artırır, cesareti kırılmış işçi etkisi azaltır.

Bir hastanede saatlik ücret artırıldı; bazı hemşireler nöbet sayısını artırdı, bazıları ise “artık daha az nöbet tutsam da olur” dedi.

Çalışma ile boş zaman arasında seçim

Emek arzı, bireylerin belli bir ücretten sunmaya razı olduğu çalışma süresidir. Bir saat boş zamanın bedeli, o saatte kazanılabilecek ücrettir. Ücret yükselince boş zaman pahalanır ve kişi çalışmaya yönelir: buna ikame etkisi denir. Aynı artış kişiyi zenginleştirir; boş zaman normal bir mal olduğu için daha fazlası istenir: bu da gelir etkisidir. Düşük ücret düzeyinde genellikle ikame etkisi baskındır; çok yüksek ücrette gelir etkisi baskın gelirse eğri geriye bükülür. Girişteki iki farklı tepki bu yüzden çelişkili değildir.

w* ücretinin altında ikame etkisi, üstünde gelir etkisi baskındır; eğri bu noktadan sonra geriye bükülür.Görsel: Sınav Defteri

Tüketici dengesiyle yapılan ayrıntılı çözüm İktisat (KPSS A) serisindeki Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasındadır; burada çalışma ekonomisinin üzerinde durduğu katılım kararına geçiyoruz.

Bireyin seçimi tamamen serbest de değildir. Çalışma koşulları sayfasında haftalık 45 saat sınırını ve fazla çalışmanın yıllık tavanını gördük; bu kurallar bireyin istediği saati seçmesini sınırlar. Bu yüzden çalışma ekonomisi “kaç saat” kadar “çalışayım mı, çalışmayayım mı” sorusuyla da ilgilenir.

Katılım kararı ve hane

  • Rezervasyon ücreti: Kişiyi işgücüne katılmaya razı eden en düşük ücrettir. Piyasa ücreti bunun altındaysa kişi çalışmamayı seçer. Çocuk bakımı, yol masrafı ya da başka gelir kaynakları rezervasyon ücretini yükseltir.
  • Hane üretimi: Gary Becker'in yaklaşımına göre zaman yalnız işe ve boş zamana değil, evde yemek, bakım gibi üretime de ayrılır. Ev içi üretimin değeri yüksek olan kişi işgücü dışında kalmayı tercih edebilir; kadınların işgücüne katılımı bu çerçeveyle açıklanır.
  • Ekleyen işçi etkisi: Hanede gelir getiren kişi işini kaybedince, daha önce çalışmayan bir üye (eş, genç) gelir açığını kapatmak için iş aramaya başlar; katılım artar.
  • Cesareti kırılmış işçi etkisi: Durgunlukta iş bulma umudu azalan kişiler aramayı bırakır ve işgücü dışına çıkar; katılım düşer.

Durgunlukta iki etki ters yönde çalışır; uygulamada çoğu çalışmada cesareti kırılmış işçi etkisi daha güçlü bulunur, ancak sonuç ülkeye ve döneme göre değişir.

Akılda kalsın: Ücret artışında ikame etkisi daha çok çalışmaya, gelir etkisi daha çok boş zamana iter; gelir etkisi baskınsa eğri geriye bükülür. Rezervasyon ücreti, katılmaya razı eden en düşük ücrettir. Ekleyen işçi katılımı artırır, cesareti kırılmış işçi azaltır.
Sınavda

Nasıl sorulurKavramlar tanım eşleştirmesi ya da öncüllü soruyla gelir.

TuzakGeriye bükülen eğriyi ikame etkisinin baskınlığına bağlamaktır: eğriyi geriye büken gelir etkisidir. İkinci tuzak, ekleyen işçi ile cesareti kırılmış işçi etkisini karıştırmaktır; ilki katılımı artırır.

?Soru çöz

Emek arzıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Gelir etkisinin baskın olduğu ücret düzeyinde ücret artışı çalışma süresini artırır.
II. Piyasa ücreti rezervasyon ücretinin altında kalan kişi işgücüne katılmaz.
III. Durgunlukta iş aramayı bırakanlar işgücüne katılma oranını düşürür.

✓ C. Rezervasyon ücretinin altındaki ücret kişiyi çalışmaya razı etmez (II); aramayı bırakan işgücü dışına çıkar ve katılım oranı düşer, bu cesareti kırılmış işçi etkisidir (III). I yanlıştır: gelir etkisi baskınsa ücret artışı çalışma süresini azaltır, eğri bu yüzden geriye bükülür. A III'ü atlar; B ve D yanlış I'i içerir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → anlam

ÇALIŞMA EKONOMİSİ · MODEL

Emek talebi: türetilmiş talep ve Hicks-Marshall kuralları

ÇEEİ · Çalışma Ekonomisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplu iş sözleşmesi yapma yetkisi nasıl belirlenir? İşkolu barajı ve işyeri çoğunluğu nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Toplu iş hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşçi sendikası, kurulu olduğu işkolundaki işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmişse ve başvuru tarihinde işyerindeki işçilerin yarıdan fazlası, işletmedeki işçilerin ise yüzde kırkı üyesiyse TİS yapmaya yetkilidir (6356 m.41). Yetkiyi Bakanlık tespit eder; tespite altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edilebilir.

Yetki: yüzde 1, yarıdan fazla, yüzde 40

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Emek talebi neden türetilmiş taleptir? Hicks-Marshall kurallarına göre emek talebi ne zaman daha esnek olur?

Kısa cevap: İşveren emeği, ürettiği mal ya da hizmet için ister; bu yüzden emek talebi türetilmiş taleptir. Firma ek işçinin getirdiği hasılat ücrete eşit olana kadar işçi alır. Hicks-Marshall kurallarına göre ürün talebi esnekse, emek kolayca ikame edilebiliyorsa, diğer faktörlerin arzı esnekse ve emeğin maliyet payı büyükse emek talebi daha esnektir.

Bir liman işletmesi vinç operatörlerinin ücretini artırdı; aynı yıl yük talebi de düştü. Kaç operatör işte kalır?

Türetilmiş talep ve karar kuralı

Liman, vinç operatörünü yük taşındığı için çalıştırır; yük talebi düşerse operatöre de daha az ihtiyaç duyulur. Emek talebi, malın talebinden türetilir. Firma, ek işçinin getirdiği hasılat (marjinal ürün hasılatı) ücrete eşit olana kadar işçi alır. Bu kuralın hesabını ve tabloyla uygulamasını İktisat serisinde gördüğümüz için tekrarlamıyoruz; çalışma ekonomisinde soru, ücret değişince istihdamın ne kadar değişeceğidir.

Ücret yükselince iki etki birlikte çalışır. İkame etkisi: emek pahalandığı için firma onu makineyle değiştirir. Ölçek etkisi: maliyet arttığı için ürün fiyatı yükselir, satış düşer ve üretim küçülür. İkisi de istihdamı azaltır. Uzun dönemde firma makine parkını değiştirebildiği için emek talebi kısa döneme göre daha esnektir.

Hicks-Marshall kuralları: emek talebi ne zaman daha esnek?
KuralEmek talebi daha esnek olur, eğer…Liman örneği
1. Ürün talebiMalın talebinin fiyat esnekliği yüksekseGemiler kolayca komşu limana gidebiliyorsa
2. İkameEmeği başka faktörle değiştirmek kolaysaOtomatik vinç alınabiliyorsa
3. Diğer faktörlerin arzıDiğer faktörlerin arzı esnekseOtomatik vinç fiyatı artmadan bulunabiliyorsa
4. Maliyet payıEmeğin toplam maliyetteki payı büyükseÜcretler giderlerin çoğunu oluşturuyorsa

Dördüncü kural “önemsiz olmanın önemi” diye de anılır: maliyet payı küçük olan meslek grubu ücret artışı istediğinde istihdam kaybı az olur. Bu yüzden küçük ve vazgeçilmez gruplar pazarlıkta güçlüdür. Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz toplu iş sözleşmesi pazarlığında sendikanın ücret talebinin istihdama maliyeti bu kurallarla tahmin edilir.

Ek bilgi: dördüncü kuralın koşulu

Hicks, dördüncü kuralın ancak ürün talebinin fiyat esnekliği emekle sermaye arasındaki ikame esnekliğinden büyükse geçerli olduğunu gösterdi. Ürün talebi çok katıysa maliyet payının büyümesi esnekliği artırmayabilir. Sınavda kural genellikle koşulsuz biçimiyle sorulur.

Akılda kalsın: Emek talebi = türetilmiş talep. Ücret artışı: ikame etkisi + ölçek etkisi, ikisi de istihdamı düşürür. Uzun dönemde talep daha esnektir. Hicks-Marshall: ürün talebi esnek, ikame kolay, diğer faktör arzı esnek, maliyet payı büyük → emek talebi esnek.
Sınavda

Nasıl sorulur“Hangisi emek talebinin esnekliğini artırır/azaltır” kalıbıyla sorulur.

TuzakMaliyet payı küçük olan grubun talebini daha esnek saymaktır: küçük pay talebi katılaştırır. İkinci tuzak, kısa dönemde talebin daha esnek olduğunu söylemektir.

?Soru çöz

Hicks-Marshall kurallarına göre aşağıdakilerden hangisi bir meslek grubuna yönelik emek talebinin ücret esnekliğini artırır?

✓ A. Malın talebi fiyata duyarlıysa ücret artışının fiyata yansıması satışları ve dolayısıyla istihdamı güçlü biçimde düşürür. B küçük maliyet payını, C ikamenin zorluğunu, D diğer faktörlerin katı arzını anlatır; üçü de emek talebini daha katı yapar.

✎Boşluk doldurma emek talebi

Emek, üretilen malın talebinden doğduğu için talep konusudur. Ücret artınca firmanın emeği makineyle değiştirmesi etkisi, maliyet artışıyla üretimin küçülmesi etkisidir. Emek talebi dönemde daha esnektir.

türetilmişikameölçekuzungelirkısa
ÇALIŞMA EKONOMİSİ · HESAP

Piyasa yapıları: rekabetçi piyasa, monopson, sendika ve asgari ücret

ÇEEİ · Çalışma Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsgari ücret nasıl belirlenir? Ücreti gününde ödenmeyen işçi ne yapabilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asgari ücret, iş sözleşmesiyle çalışan her işçi için Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; kararlar kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer (4857 m.39). Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmadan ödenmeyen işçi iş görmekten kaçınabilir; bu durum grev sayılmaz (m.34).

Asgari ücret ve ücretin gecikmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rekabetçi emek piyasasında ve monopsonda asgari ücret istihdamı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Rekabetçi emek piyasasında ücret arz ile talebin kesiştiği yerde oluşur; denge ücretinin üstündeki asgari ücret istihdamı azaltır ve işsizlik yaratır. Tek işverenin olduğu monopsonda ise ücret ve istihdam rekabetçi düzeyin altında kalır; uygun düzeyde belirlenen asgari ücret hem ücreti hem istihdamı artırabilir. Sonuç piyasanın yapısına bağlıdır.

Bir ilçede tarım işçileri için asgari ücret yükseltildi; bir ekonomist “işsizlik artar”, öteki “istihdam artabilir” diyor. İkisi de haklı olabilir mi?

Rekabetçi piyasa

Çok sayıda işveren ve işçinin olduğu piyasada kimse ücreti tek başına belirleyemez; ücret, emek arzı ile emek talebinin kesiştiği yerde oluşur. Çalışma koşulları sayfasında asgari ücretin bir komisyonca en geç iki yılda bir belirlendiğini gördük. Asgari ücret denge ücretinin üstündeyse bağlayıcıdır: talep edilen emek azalır, arz edilen emek artar, aradaki fark işsizliktir. Denge ücretinin altındaysa hiçbir etkisi olmaz.

Denge 600 işçi ve 40 TL; 50 TL asgari ücrette talep 500, arz 800 işçidir.Görsel: Sınav Defteri
Örnek

Emek talebi Ld = 1000 − 10w, emek arzı Ls = 20w − 200'dür. Denge nedir? 50 TL asgari ücret ne kadar işsizlik yaratır?

  1. Denge: 1000 − 10w = 20w − 200 → 30w = 1200 → w = 40; L = 600.
  2. w = 50'de talep: 1000 − 500 = 500; arz: 1000 − 200 = 800.
  3. İşsizlik = 800 − 500 = 300; istihdam 600'den 500'e iner (100 kişi işini kaybeder, 200 kişi yeni iş arar).

Cevap: denge 40 TL ve 600 işçi; asgari ücretle işsizlik 300.

Monopson ve sendika

Emek piyasasında tek alıcı olan işverene monopson denir (girişteki ilçede tek büyük çiftlik). Ek işçi için ücreti herkese yükseltmek zorunda kaldığından az işçi çalıştırır ve düşük ücret öder. Bu durumda denge ücreti ile rekabetçi ücret arasında belirlenen asgari ücret hem ücreti hem istihdamı artırabilir. Karşı tarafta işçiler sendikada birleşirse emeğin tek satıcısı oluşur; tek alıcı ile tek satıcının karşılaştığı piyasaya ikili tekel denir ve ücret pazarlık gücüyle belirlenir.

Ek bilgi: asgari ücret tartışması

David Card ve Alan Krueger 1994'te ABD'de New Jersey'deki asgari ücret artışından sonra hızlı yemek restoranlarında istihdamın düşmediğini buldu. Bu çalışma, asgari ücretin istihdam etkisinin piyasanın yapısına ve artışın büyüklüğüne bağlı olduğu tartışmasını başlattı.

Akılda kalsın: Rekabetçi piyasada bağlayıcı asgari ücret: istihdam ↓, işsizlik = arz − talep. Denge altındaki asgari ücret etkisizdir. Monopson: az işçi, düşük ücret; uygun asgari ücret ikisini de artırabilir. Tek alıcı + sendika = ikili tekel, ücret pazarlıkla.
Sınavda

Nasıl sorulurArz ve talep denklemleri verilip asgari ücretin yarattığı işsizlik hesaplatılır.

Tuzakİşsizliği yalnız işini kaybedenlerle (600 − 500) hesaplamaktır: yeni iş arayanlar da işsizdir. İkinci tuzak, asgari ücretin her piyasada istihdamı azalttığını söylemektir.

?Soru çöz

Rekabetçi bir emek piyasasında emek talebi Ld = 900 − 5w, emek arzı Ls = 10w − 300'dür. Asgari ücret 100 TL olarak belirlenirse piyasada kaç kişi işsiz kalır?

✓ D. Denge: 900 − 5w = 10w − 300 → w = 80, L = 500. 100 TL'de talep 900 − 500 = 400, arz 1000 − 300 = 700; işsizlik 700 − 400 = 300. A yalnız işini kaybedenleri (500 − 400) sayar; B yalnız yeni iş arayanları (700 − 500) sayar; C talep edilen emeği işsizlik sanır.

?Soru çöz

Asgari ücretle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Türkiye'de asgari ücret, Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir.
II. Monopson piyasasında uygun düzeyde belirlenen asgari ücret istihdamı artırabilir.
III. Rekabetçi piyasada denge ücretinin altında belirlenen asgari ücret işsizlik yaratır.

✓ B. I, Çalışma koşulları sayfasındaki 4857 m.39 kuralıdır; II monopsonda asgari ücretin ek işçinin maliyetini sabitleyerek istihdamı artırabilmesidir. III yanlıştır: denge altındaki asgari ücret bağlayıcı değildir, piyasa zaten daha yüksek ücret öder. A I'i atlar; C ve D yanlış III'ü içerir.
ÇALIŞMA EKONOMİSİ · KURAM

Ücret teorileri: geçimlik ücretten etkinlik ücretine

ÇEEİ · Çalışma Ekonomisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKanuni grev ve lokavt nedir? Grev oylaması, grev yasakları ve erteleme nasıl işler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Toplu iş hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

TİS yapılırken çıkan uyuşmazlıkta, işçilerin ekonomik ve sosyal durumlarını korumak ya da geliştirmek için kanuna uygun yapılan grev kanuni grevdir (6356 m.58). Grev kararı arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınır ve altı iş günü önceden bildirilen tarihte uygulanır. Bazı işlerde grev yasaktır; Cumhurbaşkanı genel sağlık ya da millî güvenlik gerekçesiyle grevi altmış gün erteleyebilir.

Grev ve lokavt

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ücret teorileri nelerdir? Geçimlik ücret, ücret fonu, marjinal verimlilik ve etkinlik ücreti teorileri ücreti nasıl açıklar?

Kısa cevap: Klasikler ücreti işçinin geçim maliyetine ya da sermayeden ayrılan sabit bir fona bağladı; Marx ücreti emek gücünün değeri, kârı artık değer olarak gördü. Neoklasik marjinal verimlilik teorisi ücreti son işçinin katkısına eşitler. Pazarlık teorisi ücreti tarafların gücüne, etkinlik ücreti teorisi ise işverenin verimlilik için bilerek yüksek ücret ödemesine bağlar.

Bir yazılım şirketi, piyasada aynı işi yapanlardan yüzde yirmi fazla ücret ödüyor ve buna rağmen kârını artırıyor. Hangi teori bunu açıklar?

Ücretin nasıl belirlendiği sorusuna iki yüz yıl boyunca farklı cevaplar verildi. Teoriler dönemin koşullarını yansıtır: işçinin geçim sınırında yaşadığı erken sanayi döneminde geçim ücreti, sendikaların güçlendiği dönemde pazarlık, bilgi sorunlarının öne çıktığı modern dönemde etkinlik ücreti teorileri yaygınlaştı.

Ücret teorileri: temel fikir
TeoriTemsilciTemel fikir
Geçimlik (asgari geçim) ücretRicardo; Lassalle'in “tunç kanunu”Ücret uzun dönemde işçinin ve ailesinin geçimine yetecek düzeye çekilir; üstüne çıkarsa nüfus artar, ücret yeniden düşer.
Ücret fonuJ. S. MillÜcretler için ayrılan sermaye sabit bir fondur; ortalama ücret = fon ÷ işçi sayısı. Sendika birinin ücretini ancak ötekinden alarak artırabilir.
Artık değer (sömürü)Marxİşçi, emek gücünün değeri kadar ücret alır, fazlasını üretir; aradaki fark kapitalistin kârıdır.
Marjinal verimlilikJ. B. ClarkRekabetçi piyasada ücret, son işçinin üretime kattığı değere eşittir.
Pazarlık—Ücret, işçinin kabul edeceği en düşük düzey ile işverenin ödeyebileceği en yüksek düzey arasında tarafların gücüne göre belirlenir.
Etkinlik ücretiModern emek iktisadıPiyasanın üstündeki ücret işçinin çabasını artırır, işten ayrılmayı azaltır, iyi adayları çeker.

Etkinlik ücreti

Girişteki şirketin davranışı etkinlik ücreti teorisiyle açıklanır. İşveren işçinin çabasını tam izleyemez. Ücret piyasanın üstündeyse işini kaybetmek pahalı olur ve işçi kaytarmaktan kaçınır. Yüksek ücret ayrıca işten ayrılmayı (devir hızını) ve yeni işçi bulma-eğitme maliyetini düşürür, başvuranların niteliğini yükseltir. Böylece verimlilik artışı ücret farkından büyükse işveren kazançlı çıkar. Yan sonuç önemlidir: herkes piyasanın üstünde ücret öderse ücret dengeye inmez ve gönülsüz işsizlik kalıcı olabilir. Bu bağlantıyı İşsizlik ve istihdam politikaları sayfasında göreceğiz.

Toplu iş hukuku sayfasında gördüğümüz toplu iş sözleşmesi süreci, pazarlık teorisinin kurumsal biçimidir: ücret, grev ve lokavt tehdidinin belirlediği güç dengesinde oluşur.

Akılda kalsın: Geçimlik = Ricardo, tunç kanunu Lassalle. Ücret fonu = Mill, sabit fon ÷ işçi. Artık değer = Marx. Marjinal verimlilik = Clark. Pazarlık = alt ve üst sınır arasında güç. Etkinlik ücreti = yüksek ücret → çaba, düşük devir, nitelikli aday; gönülsüz işsizlik.
Sınavda

Nasıl sorulurTeori-temsilci-fikir eşleştirmesi ya da kısa bir vaka verilip hangi teoriyle açıklandığı sorulur.

TuzakÜcret fonu teorisini marjinal verimlilikle karıştırmaktır: fon teorisinde ücreti katkı değil, ayrılan sermaye belirler. İkinci tuzak, etkinlik ücretini yasal asgari ücretle karıştırmaktır; etkinlik ücretini işveren kendi isteğiyle öder.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. Artık değer teorisi (Marx)
  2. Etkinlik ücreti teorisi
  3. Geçimlik ücret teorisi (Ricardo)
  4. Marjinal verimlilik teorisi (Clark)
  5. Ücret fonu teorisi (Mill)

⇄Bilgi eşleştirme teori → fikir

ÇALIŞMA EKONOMİSİ · KURAM

Beşerî sermaye: eğitim yatırımı, genel ve özel eğitim, sinyal kuramı

ÇEEİ · Çalışma Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Beşerî sermaye nedir? Genel ve özel eğitimin maliyetini kim üstlenir? Sinyal kuramı eğitimi nasıl açıklar?

Kısa cevap: Beşerî sermaye, kişinin eğitim, beceri ve sağlıkla edindiği ve gelecekte gelir getiren üretkenlik birikimidir. Eğitimin maliyeti doğrudan harcamalar ile vazgeçilen kazançtır. Becker'e göre genel eğitimin maliyetini işçi, işletmeye özgü eğitimin maliyetini işçi ile işveren paylaşır. Sinyal kuramına göre diploma, verimliliği artırmasa da yeteneği gösterdiği için ücreti yükseltir.

Bir lise mezunu, dört yıllık bölüme mi gitsin yoksa hemen bir fabrikada mı çalışsın? Aile “okursan daha çok kazanırsın” diyor.

Eğitim bir yatırımdır

1960'larda Theodore Schultz ve Gary Becker, insanın kendine yaptığı harcamaları fabrikaya makine almaya benzetti: bugün maliyete katlanılır, getirisi yıllara yayılarak gelir. Bu birikime beşerî sermaye denir. Maliyetin iki kalemi vardır: harç, kitap gibi doğrudan maliyet ve okurken çalışılmadığı için kaybedilen vazgeçilen kazanç. Genç yaşta okumak bu yüzden daha kârlıdır: getiri daha uzun süre toplanır. Jacob Mincer kazancı eğitim yılı ve deneyimle ilişkilendirdi; kazanç yaşla önce hızla artar, sonra düzleşir.

Örnek

Dört yıllık eğitimin yıllık doğrudan maliyeti 40 bin TL, lise mezununun yıllık kazancı 200 bin TL'dir. Mezuniyetten sonra yıllık kazanç farkı 120 bin TL ise faiz göz ardı edilerek maliyet kaç yılda geri döner?

  1. Doğrudan maliyet: 4 × 40 = 160 bin TL.
  2. Vazgeçilen kazanç: 4 × 200 = 800 bin TL.
  3. Toplam maliyet 960 bin TL; 960 ÷ 120 = 8 yıl.

Cevap: 8 yıl. Vazgeçilen kazanç toplam maliyetin en büyük kalemidir.

Genel eğitim, özel eğitim

  • Genel eğitim: Her işyerinde işe yarayan beceri (yabancı dil, muhasebe programı). İşveren bunun maliyetini üstlenirse işçi eğitimden sonra başka işverene geçebilir. Bu yüzden maliyeti kural olarak işçi üstlenir: eğitim döneminde daha düşük ücret kabul eder.
  • Özel (işletmeye özgü) eğitim: Yalnız o işyerinde işe yarayan beceri (şirketin kendi yazılımı). Maliyet ve getiri işçi ile işveren arasında paylaşılır; ikisi de ilişkiyi sürdürmek ister ve bu tür eğitim alan işçinin işten çıkarılma olasılığı düşer.

Sinyal kuramı

Michael Spence (1973) farklı bir açıklama getirdi: işveren adayın yeteneğini doğrudan göremez. Yetenekli kişi için eğitim daha az zahmetli olduğundan diploma bir sinyal işlevi görür. Bu görüşe göre eğitim verimliliği artırmasa bile ücreti yükseltebilir. İki kuram birbirini dışlamaz; uygulamada eğitimin getirisinin bir bölümü beceriden, bir bölümü sinyalden gelir.

Akılda kalsın: Beşerî sermaye = Schultz, Becker; kazanç-eğitim ilişkisi Mincer. Maliyet = doğrudan + vazgeçilen kazanç. Genel eğitim → işçi öder; özel eğitim → paylaşılır. Sinyal (Spence): diploma yeteneği gösterir.
Sınavda

Nasıl sorulurGenel ve özel eğitimin maliyetini kimin üstlendiği öncüllü sorulur.

TuzakGenel eğitimin maliyetini işverene yüklemektir. İkinci tuzak, sinyal kuramının eğitimin verimliliği artırdığını savunduğunu söylemektir; o rolü beşerî sermaye kuramı vurgular.

?Soru çöz

Beşerî sermaye ve sinyal kuramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Becker'e göre her işyerinde kullanılabilen genel eğitimin maliyetini kural olarak işveren üstlenir.
II. Sinyal kuramına göre eğitim, işçinin verimliliğini doğrudan artırdığı için ücreti yükseltir.
III. Eğitim süresince elde edilemeyen kazanç, eğitimin maliyetine dahildir.

✓ C. Vazgeçilen kazanç, doğrudan harcamalarla birlikte eğitimin maliyetidir (III). I yanlıştır: genel eğitimden sonra işçi başka işverene geçebileceği için maliyeti işçi üstlenir. II yanlıştır: sinyal kuramına göre diploma verimliliği artırdığı için değil, yeteneği gösterdiği için ücreti yükseltir. A ve B yanlış I'i, D yanlış II'yi içerir.

✎Boşluk doldurma eğitimin maliyeti

İki yıllık bir programın yıllık doğrudan maliyeti 30 bin TL, öğrencinin çalışsaydı kazanacağı yıllık gelir 150 bin TL'dir. Eğitimin toplam maliyeti bin TL'dir. Mezuniyet sonrası yıllık kazanç farkı 90 bin TL ise faiz göz ardı edilerek maliyet yılda geri döner.

3604603002
ÇALIŞMA EKONOMİSİ · KURAM

Ücret farklılıkları: telafi edici farklar, ayrımcılık ve ikili emek piyasası

ÇEEİ · Çalışma Ekonomisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş Kanunu'nda eşit davranma ilkesi nedir? Ayrımcılık tazminatı ne kadardır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

4857 m.5'e göre iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplerle ayrım yapılamaz; esaslı sebep yoksa kısmi süreli ve belirli süreli işçiye farklı işlem yapılamaz; eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle düşük ücret kararlaştırılamaz. Aykırılıkta işçi dört aya kadar ücreti tutarında tazminat ve yoksun kaldığı hakları isteyebilir.

Eşit davranma ilkesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aynı nitelikteki işçilerin ücretleri neden farklıdır? Telafi edici ücret farkları, ayrımcılık kuramları ve ikili emek piyasası nedir?

Kısa cevap: Ücret farkları üç kaynaktan doğar. Telafi edici farklar işin tehlike, zorluk ya da belirsizlik gibi olumsuz yanlarını karşılar. Ayrımcılık, verimlilikle ilgisi olmayan bir özellik yüzünden farklı ücrettir; Becker önyargıyla, istatistiksel ayrımcılık eksik bilgiyle açıklar. İkili piyasa kuramı ise piyasanın güvenceli birincil ve güvencesiz ikincil kesime bölündüğünü savunur.

Aynı mühendislik fakültesinden mezun iki kişiden maden ocağında çalışan, şehir merkezindeki ofiste çalışandan belirgin biçimde fazla kazanıyor.

Telafi edici ücret farkları

Adam Smith, işlerin hoş olmayan yanlarının ücretle dengelendiğini gözlemledi. Tehlikeli, kirli, gece ya da düzensiz yapılan, uzun eğitim gerektiren ya da sürekliliği belirsiz işler daha yüksek ücret ister. Girişteki maden mühendisinin fazla ücreti, verimlilikten çok bu telafi edici farktan kaynaklanır. Tersine, itibarlı ya da rahat işler daha düşük ücretle de doldurulabilir. Bu farklar ayrımcılık değildir; işçiler işin bütün özelliklerini birlikte değerlendirir.

Ayrımcılık kuramları

İş hukukunun temel kavramları sayfasında eşit davranma ilkesini ve eşit değerde iş için cinsiyete göre düşük ücret yasağını gördük. İktisat bu yasağın neden gerektiğini açıklar.

Ayrımcılık kuramları: temel fikir
KuramTemel fikirRekabetin etkisi
Ayrımcılık zevki (Becker)İşveren, iş arkadaşı ya da müşteri bir gruptan hoşlanmaz ve bunun bedelini öder.Ürün piyasası rekabetçiyse ayrımcılık yapmayan işveren daha ucuza üretir; işveren ayrımcılığı zamanla aşınır.
İstatistiksel ayrımcılıkİşveren bireyin verimliliğini bilemez, grubun ortalamasına bakar (“kadınlar doğum iznine çıkar”).Bilgi eksikliği sürdükçe rekabet ortadan kaldırmaz.
KalabalıklaştırmaBir grup belli mesleklere itilir; o mesleklerde emek arzı yığılır ve ücret düşer.Meslek ayrışması kalıcıysa sürer.

İkili ve bölünmüş emek piyasası

Peter Doeringer ve Michael Piore (1971) piyasanın tek bir bütün olmadığını savundu. Birincil kesimde yüksek ücret, güvence, terfi ve iç işgücü piyasası vardır: üst kadrolara dışarıdan değil, içeriden yükselerek gelinir. İkincil kesimde düşük ücret, güvencesizlik ve yüksek devir hızı görülür. İki kesim arasında geçiş zordur; bu yüzden aynı beceriye sahip iki kişi, girdiği kesime göre farklı yaşam boyu kazanç elde eder. Bölünmüş piyasa yaklaşımı bu ayrımın işverenlerin işçileri bölme stratejisinden de doğduğunu ekler.

Akılda kalsın: Telafi edici fark (Smith) = işin olumsuz yanının bedeli, ayrımcılık değil. Becker = önyargı zevki, rekabet aşındırır. İstatistiksel = grup ortalaması. Kalabalıklaştırma = belli mesleklere yığılma. İkili piyasa (Doeringer-Piore) = güvenceli birincil, güvencesiz ikincil, iç işgücü piyasası.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka verilip hangi kavramla açıklandığı sorulur.

TuzakTehlikeli işe ödenen yüksek ücreti ayrımcılık saymaktır: bu telafi edici farktır. İkinci tuzak, istatistiksel ayrımcılığı önyargıya bağlamaktır; dayanağı eksik bilgidir.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi telafi edici ücret farkı kavramıyla açıklanabilecek bir durum değildir?

✓ A. Grubun ortalamasına dayanarak bireye düşük ücret önermek istatistiksel ayrımcılıktır; işin bir olumsuzluğunu telafi etmez. B gece çalışmasının, C tehlike ve uzaklığın, D istihdamın düzensizliğinin karşılığı olan telafi edici farklardır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → açıklama

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aylık kazancı 40.000 TL (örnek tutar) olan bir sigortalının iş kazası sonucu meslekte kazanma gücü %30 azalmıştır; sigortalı başkasının bakımına muhtaç değildir. Bağlanacak sürekli iş göremezlik geliri aylık kaç TL'dir?

✓ B. Tam iş göremezlik geliri 40.000 × 0,70 = 28.000 TL; kısmi gelir 28.000 × 0,30 = 8.400 TL. A %70'lik bağlama oranını atlayıp kazancın %30'unu alır; C tam iş göremezlik gelirinde kalır; D sonucu bir kez daha yarıya böler.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Meslek hastalığı ve iş kazası sigortasının hakları

?Soru 2

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Birleşmiş Milletler'in kuruluşuyla birlikte 1945'te kurulmuştur.
II. Uluslararası Çalışma Konferansı'nda her üye devlet hükümet, işçi ve işveren delegeleriyle temsil edilir.
III. Tavsiye kararları, onaylayan devlet için sözleşmeler gibi bağlayıcıdır.

✓ C. Konferanstaki üçlü temsil (II) ILO'nun ayırt edici özelliğidir. I yanlıştır: ILO 1919'da kuruldu, 1946'da BM uzmanlık kuruluşu oldu. III yanlıştır: tavsiye kararı onaya sunulmaz ve bağlayıcı değildir. A ve B yanlış birer öncülü ekler; D doğru öncülü atlar.Kaynak: Sosyal politika · ILO ve Philadelphia Bildirgesi

?Soru 3

Esping-Andersen'in sınıflandırmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Liberal rejimde metalaşmadan arındırma düzeyi yüksektir.
II. Almanya, muhafazakâr-korporatist rejimin örneklerindendir.
III. Sosyal demokrat rejim, evrensel hakları ağırlıkla vergiyle finanse eder.

✓ B. Almanya muhafazakâr rejimin tipik örneğidir (II); sosyal demokrat rejim evrensel hakları vergiyle finanse eder (III). I yanlıştır: liberal rejimde piyasaya bağımlılık yüksek, metalaşmadan arındırma düşüktür. A doğru olan III'ü atlar; C ve D yanlış olan I'i içerir.Kaynak: Sosyal politika · Refah devleti ve rejimleri

?Soru 4

Doğum yapan 4/a sigortalısı Nihan'la ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Emzirme ödeneği için doğumdan önceki bir yılda 90 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir.
II. İşveren, İş Kanunu'na göre Nihan'ı doğumdan sonra on altı hafta çalıştıramaz.
III. Bu süre için SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği alabilmesi, doğumdan önceki bir yılda en az 90 gün kısa vadeli prim bildirilmesine bağlıdır.

✓ B. İş Kanunu'ndaki analık izni (4857 m.74) doğum sonrası on altı haftadır (II) ve analık ödeneği 90 gün prim şartına bağlıdır (III). I yanlıştır: emzirme ödeneği için 120 gün gerekir. A ödenek şartını atlar; C ve D, emzirmedeki 120 günü 90 gün sanar.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Hastalık ve analık sigortası

?Soru 5

4447 sayılı Kanun'a göre kısa çalışma ödeneği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Kısa çalışmada iş ilişkisi sürer; amaç işsizliği önlemektir. A, ek m.2'nin saydığı sebeplerdendir; B ödeneğin kaynağını doğru verir; D kısa çalışma ile işsizlik ödeneği arasındaki mahsup kuralıdır.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · Kısa çalışma ve Ücret Garanti Fonu

?Soru 6

Avrupa Sosyal Şartı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Şart'ın uygulamasını Avrupa Konseyi'nin bağımsız uzmanlardan oluşan Avrupa Sosyal Haklar Komitesi denetler; AB Adalet Divanı AB hukukunun yargı organıdır. A Şart'ın ait olduğu kuruluşu, C seçmeli kabul sistemini, D 1996 tarihli gözden geçirilmiş Şart'ı doğru anlatır.Kaynak: Sosyal politika · Avrupa Sosyal Şartı ve AB sosyal politikası

?Soru 7

Günlük kazancı 900 TL (örnek tutar) olan ve son bir yılda 200 gün kısa vadeli prim bildirilen bir 4/a sigortalısı, hastalığı nedeniyle 6 günlük ayaktan tedavi raporu almıştır. Ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği kaç TL'dir?

✓ C. Prim şartı (90 gün) sağlanmıştır; ödenek üçüncü günden başlar, yani 4 gün ödenir. Ayakta tedavide günlük ödenek 900 × 2/3 = 600 TL; 4 × 600 = 2.400 TL. A 6 günün tamamını üçte iki oranla öder; B 6 günü yatarak tedavi oranıyla (yarısı) öder; D 4 günü yatarak tedavi oranıyla hesaplar.Kaynak: Kısa vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası · Hastalık ve analık sigortası

?Soru 8

8 yıldır sigortalı olan ve 2.100 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bulunan bir 4/a sigortalısı, işle ilgisi olmayan bir trafik kazasında çalışma gücünün %70'ini yitirmiş; başkasının sürekli bakımına muhtaç olmadığı saptanmıştır. Bu sigortalıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kayıp %60'ı aştığı için malul sayılır; ama on yıllık sigortalılık süresi dolmamıştır ve bakıma muhtaç da değildir. A prim gününü yeterli sanıp süreyi atlar; C malullüğü iş kazasına bağlar, oysa neden önemsizdir; D kısa vadeli koldaki sürekli iş göremezlik gelirini iş kazası olmayan bir olaya uygular.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · Malullük sigortası

?Soru 9

Bir ülkede nüfusun en yoksul %20'si toplam gelirin %6'sını, en zengin %20'si %45'ini almaktadır. Bu ülkenin S80/S20 oranı kaçtır?

✓ A. S80/S20 = en zengin %20'nin payı ÷ en yoksul %20'nin payı = 45 ÷ 6 = 7,5. B iki payın farkını alır; C oranı ters kurar (6 ÷ 45); D sonucu gereksiz yere ikiye böler.Kaynak: Sosyal politika · Yoksulluk, eşitsizlik ve sosyal dışlanma

?Soru 10

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Sigortalı erkek, eşinin doğum yaptığı tarihten sonraki iki yılı borçlanabilir.
II. Sigortalılık başlangıcından önceki askerlik süresi borçlanılırsa sigortalılık başlangıcı geriye gider.
III. Borçlanma primi, talep tarihinden itibaren altı ay içinde ödenebilir.

✓ C. Başlangıç öncesine ilişkin borçlanmada sigortalılık başlangıcı borçlanılan gün kadar geriye götürülür (II). I yanlıştır: doğum borçlanması sigortalı kadının hakkıdır. III yanlıştır: borç, tebliğden itibaren bir ay içinde ödenmezse yeni başvuru gerekir. A ve B yanlış birer öncülü ekler; D doğru öncülü atlar.Kaynak: Uzun vadeli sigortalar ve işsizlik sigortası · Borçlanma, geçiş hükümleri ve EYT
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →