İş sözleşmesinin sona ermesi: fesih, iş güvencesi ve tazminatlar

İş sözleşmesinin hangi yollarla sona erdiğini, işverenin ve işçinin fesih haklarını, iş güvencesinin kimleri koruduğunu, işe iade sürecini ve tazminatların koşullarını öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
İŞ HUKUKU · FESİH

Sözleşme nasıl biter? Sona erme yolları ve esaslı değişiklik

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hukuku nedir, neden ortaya çıkmıştır ve kaynakları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hukuku, bağımlı çalışan işçi ile işveren arasındaki bireysel ilişkileri ve sendika, toplu iş sözleşmesi gibi toplu ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır. Sanayi devriminde sözleşme serbestisinin işçiyi korumasız bırakmasına tepki olarak doğdu. Kaynakları Anayasa, milletlerarası antlaşmalar, kanun, yönetmelik, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi ve işverenin talimatıdır; şüphede işçi lehine yorum yapılır.

İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş sözleşmesi hangi yollarla sona erer? Çalışma koşullarında esaslı değişiklik nasıl yapılır?

Kısa cevap: İş sözleşmesi işçinin ölümü, belirli sürenin dolması, tarafların anlaşması (ikale) ya da fesihle sona erer. Fesih tek taraflı bir irade beyanıdır; bildirim süreli ya da haklı nedenle derhal yapılır. İşveren çalışma koşullarında esaslı değişikliği yazılı bildirir; işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz (4857 m.22).

İstanbul'daki bir lojistik firması, deposunu Kocaeli'ne taşıyınca forklift operatörü Serkan'a “yarından itibaren Gebze'de çalışacaksın” diye mesaj attı.

Dört sona erme yolu

  • Ölüm: Sözleşme işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer (TBK m.440). İşverenin ölümünde ise yerini mirasçıları alır; sözleşme ağırlıkla işverenin kişiliğine göre kurulmuşsa sona erer (TBK m.441).
  • Sürenin dolması: İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz belirli süreli sözleşme süre dolunca bildirim gerekmeden biter.
  • İkale (bozma sözleşmesi): Taraflar anlaşarak sözleşmeyi her zaman sona erdirebilir; kanunda ayrıca düzenlenmemiştir. İşçinin bu anlaşmada makul bir yararı (ör. ek ödeme) bulunup bulunmadığı uygulamada önem taşır.
  • Fesih: Taraflardan birinin tek taraflı beyanıdır; karşı tarafa ulaşınca sonuç doğurur ve kural olarak geri alınamaz.

Fesih ikiye ayrılır: süreli (bildirimli) fesih belirsiz süreli sözleşmede bildirim süresine uyarak yapılır; haklı nedenle derhal fesih ise süre beklemeden, belirli ya da belirsiz süreli her sözleşmede yapılabilir. Deneme süresindeki bildirimsiz ve tazminatsız fesih de İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz özel bir kuraldır.

Çalışma koşullarında esaslı değişiklik (m.22)

İşyerinin başka ile taşınması, ücretin düşürülmesi ya da işin niteliğinin değişmesi gibi esaslı değişiklik sözleşmeden, personel yönetmeliğinden ya da işyeri uygulamasından doğan koşulu değiştirir. İşveren bunu ancak işçiye yazılı bildirerek yapabilir. İşçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz. Bu durumda işveren, değişikliğin ya da feshin geçerli bir nedene dayandığını yazılı açıklayıp bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshedebilir; işçi de iş güvencesi hükümlerine göre dava açabilir. Taraflar anlaşarak koşulları her zaman değiştirebilir, ama değişiklik geçmişe etkili olamaz. Serkan'a gelen mesaj yazılı bildirim sayılsa bile, onun yazılı kabulü olmadan onu bağlamaz.

Akılda kalsın: Sona erme: ölüm, süre, ikale, fesih. İşçinin ölümü sona erdirir, işverenin ölümü kural olarak erdirmez. Esaslı değişiklik: yazılı bildirim + işçinin altı iş günü içinde yazılı kabulü; kabul yoksa işveren ancak geçerli nedenle ve bildirim süresine uyarak fesheder.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir nakil ya da ücret indirimi vakasıyla “hangisi doğrudur” diye sorulur.

Tuzakİşçinin altı iş günü içinde itiraz etmemesini kabul saymaktır: kanun yazılı kabul ister, susma kabul değildir. İkinci tuzak, işverenin ölümünün her durumda sözleşmeyi sona erdirdiğini söylemektir.

?Soru çöz

İşveren, Ankara'da çalışan işçisine işyerinin İzmir'e taşınacağını yazılı olarak bildirmiş; işçi bildirime yedi iş günü boyunca hiçbir yanıt vermemiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Esaslı değişiklik işçinin altı iş günü içindeki yazılı kabulüne bağlıdır; kabul yoksa değişiklik bağlamaz, işveren ancak geçerli nedenle ve bildirim süresine uyarak fesheder. A susmayı kabul sayar; B değişikliği reddetmeyi haklı neden sayar; D geçmişe etki yasağına aykırıdır.

↕Sıralama esaslı değişiklik süreci

  1. İşveren geçerli nedeni yazılı açıklayıp bildirim süresine uyarak fesheder
  2. İşveren değişiklik önerisini işçiye yazılı bildirir
  3. İşçi feshe karşı iş güvencesi hükümlerine göre dava yoluna gider
  4. İşçi altı iş günü içinde yazılı kabul vermez
İŞ HUKUKU · SÜRE

Süreli fesih: 2, 4, 6, 8 hafta, ihbar tazminatı ve iş arama izni

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnalık izni kaç haftadır? Çocuk işçi hangi yaşta çalışabilir? İşçi hangi durumda çalışmaktan kaçınabilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

On beş yaşını doldurmamış çocuğun çalıştırılması yasaktır; on dört yaşını dolduran ve zorunlu ilköğretimi bitiren çocuk hafif işlerde çalışabilir (4857 m.71). Kadın işçi doğumdan önce sekiz, sonra on altı hafta, toplam yirmi dört hafta çalıştırılmaz (m.74). İşveren iş sağlığı ve güvenliğini sağlar; ciddi ve yakın tehlikede işçi çalışmaktan kaçınabilir (6331 m.4, 13).

Kadın ve çocuk işçi, analık, iş sağlığı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş Kanunu'nda bildirim (ihbar) süreleri nelerdir? İhbar tazminatı ve kötüniyet tazminatı nedir?

Kısa cevap: Belirsiz süreli sözleşmeyi fesheden taraf, işçinin kıdemine göre iki, dört, altı ya da sekiz haftalık bildirim süresine uyar (4857 m.17). Süreye uymayan taraf, işçi de olsa, bu sürenin ücreti tutarında ihbar tazminatı öder. Bildirim süresinde işveren işçiye günde en az iki saat ücretli iş arama izni verir (m.27).

Bir AVM'deki mağaza, iki yıl dört aydır çalışan satış danışmanı Gizem'e cuma akşamı “pazartesiden itibaren gelme” dedi. Gizem neyi talep edebilir?

Bildirim süreleri (m.17)
İşçinin kıdemiBildirim süresi
6 aydan az2 hafta
6 aydan 1,5 yıla kadar4 hafta
1,5 yıldan 3 yıla kadar6 hafta
3 yıldan fazla8 hafta

Süreler asgaridir, sözleşmeyle artırılabilir. Bildirim süresi yalnız belirsiz süreli sözleşmede uygulanır ve işçi için de geçerlidir: istifa eden işçi de süreye uymazsa işverene tazminat öder. Sözleşme, bildirim yapıldıktan sonra süre dolunca feshedilmiş sayılır.

Tazminatlar

  • İhbar tazminatı: Süreye uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat öder. İşveren bu ücreti peşin ödeyerek de feshedebilir. Hesapta çıplak ücrete, düzenli sağlanan para ve parayla ölçülebilen menfaatler eklenir.
  • Kötüniyet tazminatı: İş güvencesinin dışında kalan işçinin sözleşmesi fesih hakkı kötüye kullanılarak sona erdirilirse, işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödenir; bildirim de yapılmamışsa ihbar tazminatı ayrıca ödenir.
Örnek

Gizem'in kıdemi 2 yıl 4 ay, giydirilmiş günlük ücreti 1.500 TL (örnek tutar). İhbar tazminatı ne kadardır?

  1. Kıdem 1,5 ile 3 yıl arasında: bildirim süresi 6 hafta = 42 gün.
  2. 42 gün × 1.500 TL = 63.000 TL.

Cevap: 63.000 TL ihbar tazminatı.

İş arama izni (m.27)

Bildirim süresince işveren, işçiye iş saatleri içinde ve ücret kesmeden günde en az iki saat iş arama izni verir. İşçi isterse bu saatleri birleştirip işten ayrılacağı günden önceki günlerde toplu kullanır. İzin verilmezse o sürenin ücreti ödenir; işçi izin saatinde çalıştırılırsa bu süre ayrıca %100 zamlı ödenir. Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz yıllık ücretli izin, bildirim süresi ve iş arama izniyle iç içe kullandırılamaz (m.59).

Akılda kalsın: 6 ay altı 2, 1,5 yıla kadar 4, 3 yıla kadar 6, 3 yıl üstü 8 hafta. Süre asgari; işçi için de geçerli. İhbar tazminatı = süre kadar ücret; kötüniyet = sürenin üç katı (yalnız iş güvencesi dışındakine). İş arama izni günde en az iki saat; çalıştırılırsa %100 zam.
Sınavda

Nasıl sorulurKıdem verilip bildirim süresi ya da tazminat tutarı hesaplatılır.

Tuzakİhbar tazminatını yalnız işverene yüklemektir: süreye uymayan işçi de öder. İkinci tuzak, kötüniyet tazminatını iş güvencesi kapsamındaki işçiye uygulamaktır.

Sınavda işaretlebildirim süresi belirli süreli sözleşmede uygulanmaz.

?Soru çöz

Aynı işverenin yanında üç yıl iki aydır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, aşağıdaki bildirim sürelerinden en az hangisine uymak zorundadır?

✓ A. Kıdemi üç yıldan fazla olan işçi için bildirim süresi en az sekiz haftadır. B 1,5–3 yıl arası kıdemin süresidir, C altı ay ile 1,5 yıl arasınınkidir. D kanunda yoktur; sözleşmeyle artırılmadıkça aranmaz.

✎Boşluk doldurma süreli fesih

Kıdemi dört ay olan işçinin bildirim süresi dır. İş güvencesi dışındaki işçinin sözleşmesi kötüniyetle feshedilirse bildirim süresinin tazminat ödenir. Bildirim süresinde işçiye günde en az iş arama izni verilir; bu sürede çalıştırılan işçiye yüzde zamlı ücret ödenir.

iki haftaüç katıiki saatyüzdört haftaelli
İŞ HUKUKU · KAPSAM

İş güvencesi: 30 işçi, 6 ay kıdem ve geçerli neden

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla4857 sayılı İş Kanunu'na göre işçi, işveren, işveren vekili ve işyeri nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (İş hukukunun temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

4857 m.2'ye göre işçi, iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir; işveren, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluştur. İşveren adına hareket edip işin, işyerinin veya işletmenin yönetiminde görev alan kişi işveren vekilidir. İşyeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlarla birlikte bir bütündür.

İşçi, işveren, işveren vekili, işyeri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş güvencesinden kimler yararlanır? Geçerli neden nedir, hangi sebepler geçerli neden sayılmaz?

Kısa cevap: Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az altı aylık kıdemi olan ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden, davranışından ya da işletmenin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir nedene dayanmak zorundadır (4857 m.18). Fesih yazılı ve gerekçeli olur; davranış ve verim nedenli fesihten önce savunma alınır.

Kırk işçili bir matbaada sekiz aydır çalışan grafiker Can, sendikaya üye olduğu haftanın sonunda “performans düşüklüğü” gerekçesiyle çıkarıldı; savunması da alınmadı.

Dört koşul

  • İşyerinde en az 30 işçi: İşverenin aynı işkolunda birden çok işyeri varsa toplam işçi sayısına bakılır.
  • En az 6 ay kıdem: Aynı işverenin işyerlerindeki süreler birleştirilir; yer altı işlerinde kıdem aranmaz.
  • Belirsiz süreli sözleşme: Belirli süreli sözleşme süresi dolunca biter, iş güvencesi doğmaz.
  • Üst düzey işveren vekili olmamak: İşletmenin bütününü yöneten işveren vekili ve yardımcıları ile işyerinin bütününü yöneten ve işe alma-çıkarma yetkisi olan işveren vekili kapsam dışıdır.

Son koşul, İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz işveren vekilinin “iki şapkasını” sınırlar: her işveren vekili değil, yalnız bütünü yöneten ve işçi alıp çıkarabilen üst yönetici iş güvencesinden yararlanamaz.

Geçerli neden ve sayılmayanlar

Geçerli neden, haklı neden kadar ağır olmayan ama iş ilişkisinin sürdürülmesini işveren açısından beklenemez kılan nedendir: işçinin yeterliliği (sık hastalanma, verim düşüklüğü), davranışı (sürekli geç gelme) ya da işletmenin gerekleri (daralma, yeni teknoloji). Kanun bazı sebepleri açıkça geçerli neden saymaz:

  • Sendika üyeliği, sendikal faaliyet ya da işyeri sendika temsilciliği
  • İşveren aleyhine idari ya da adli makamlara başvurmak
  • Irk, renk, cinsiyet, medeni hâl, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş
  • Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz analık izni sürelerinde işe gelmemek
  • Hastalık ya da kaza nedeniyle kanundaki bekleme süresinde geçici devamsızlık

Usul (m.19)

İşveren fesih bildirimini yazılı yapar ve nedeni açık ve kesin biçimde belirtir. İşçinin davranışı ya da verimiyle ilgili nedenle fesihten önce savunması alınır; ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık nedeniyle haklı fesih hakkı saklıdır. Can'ın feshi iki yönden sakatlıdır: savunma alınmamış ve gerçek nedenin sendika üyeliği olduğu izlenimi doğmuştur. Sendikal nedenle feshin daha yüksek tazminatını Toplu iş hukuku sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: İş güvencesi = 30 işçi + 6 ay kıdem + belirsiz süreli + üst düzey işveren vekili değil. Geçerli nedenin üç kaynağı: yeterlilik, davranış, işletme. Sendika, şikâyet, ayrımcılık sebebi, analık izni, bekleme süresindeki hastalık geçerli neden değildir. Fesih yazılı, gerekçeli; davranış ve verimde savunma şart.
Sınavda

Nasıl sorulurBir işçinin özellikleri verilip “iş güvencesinden yararlanır mı” ya da “hangisi geçerli neden sayılmaz” diye sorulur.

TuzakEşikler ve istisnalardır: 29 işçili işyeri kapsam dışıdır; yer altında altı ay kıdem aranmaz; her işveren vekili değil, yalnız bütünü yöneten ve işe alıp çıkarabilen dışarıdadır.

Sınavda işaretlegeçerli neden ≠ haklı neden.

?Soru çöz

Aşağıdaki işçilerden hangileri, diğer koşulları taşısa bile 4857 sayılı Kanun'daki iş güvencesinden yararlanamaz?
I. Kırk işçili bir fabrikada bir yıldır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan ustabaşı
II. Yirmi beş işçi çalıştıran bir lokantada üç yıldır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan aşçı
III. Yüz işçili bir madende yer altında dört aydır belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan maden işçisi

✓ D. Yirmi beş işçili lokanta otuz işçi eşiğinin altındadır; aşçı iş güvencesinden yararlanamaz. I'deki ustabaşı işveren vekili olsa da işyerinin bütününü yönetmez ve işçi alıp çıkarma yetkisi taşımaz, kapsamdadır. III'te yer altı işinde altı ay kıdem aranmaz. A ve B ustabaşını, C maden işçisini yanlışlıkla dışarıda sayar.

⇄Bilgi eşleştirme fesih nedeni → türü

İŞ HUKUKU · TAZMİNAT

İşe iade: bir ay arabulucu, iki hafta dava, 4–8 aylık tazminat

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşe iade için hangi sürede nereye başvurulur? İşe başlatılmayan işçiye ne kadar tazminat ödenir?

Kısa cevap: Feshin geçerli nedene dayanmadığını ileri süren işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur; anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açar (4857 m.20). Fesih geçersiz bulunur ve işçi işe başlatılmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücret tutarında tazminat ve en çok dört aylık boşta geçen süre ücreti ödenir.

Can, matbaadan çıkarıldıktan üç hafta sonra doğrudan iş mahkemesine dava açmak istedi; avukatı “önce arabulucuya gitmelisin” dedi.

Önce arabulucu (m.20; 7036 m.3)

İşe iade davasında arabulucuya başvurmuş olmak dava şartıdır: doğrudan açılan dava usulden reddedilir. İşçi fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur. Anlaşma olmazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır; taraflar anlaşırsa uyuşmazlık özel hakeme de götürülebilir. Feshin geçerli nedene dayandığını işveren ispat eder; işçi feshin başka bir nedene dayandığını ileri sürerse bunu kendisi ispatlar.

Her aşamanın kendi süresi var; kaçırılan süre işe iade yolunu kapatır.Görsel: Sınav Defteri

Kararın sonuçları (m.21)

  • Başvuru: İşçi kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurur; başvurmazsa fesih geçerli sayılır.
  • İşe başlatma: İşveren işçiyi bir ay içinde işe başlatır. Başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücret tutarında tazminat öder (iş güvencesi tazminatı); miktarı mahkeme kararda belirler.
  • Boşta geçen süre: Karar kesinleşene kadar çalıştırılmadığı süre için işçiye en çok dört aya kadar ücret ve diğer hakları ödenir.
  • Mahsup: İşe başlatılan işçiye peşin ödenmiş bildirim ücreti ve kıdem tazminatı bu ödemeden düşülür.

Bu sonuçlar sözleşmeyle değiştirilemez. İş hukukunun temel kavramları sayfasında gördüğümüz eşit davranma ilkesinin tazminatıyla karıştırmayın: orada üst sınırlı “dört aya kadar” ücret tutarı vardı; burada en az dört, en çok sekiz aylık bir aralık vardır.

Akılda kalsın: 1 ay (arabulucu) → 2 hafta (dava) → kesinleşme → 10 iş günü (işçinin başvurusu) → 1 ay (işe başlatma). Başlatılmazsa 4–8 aylık iş güvencesi tazminatı; boşta geçen süre en çok 4 ay. İspat yükü işverende.
Sınavda

Nasıl sorulurSüreler sıralama ya da boşluk olarak, sonuçlar “hangisi yanlıştır” kalıbıyla sorulur.

TuzakDava süresini fesih tarihinden başlatmaktır: iki hafta son tutanaktan başlar. İkinci tuzak, “dört aylık boşta geçen süre” ile “dört aya kadar” ifadesini karıştırmaktır.

Sınavda işaretleişçi on iş günü içinde başvurmazsa fesih geçerli sayılır.

?Soru çöz

İşe iade süreci ve sonuçlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Feshin geçerli nedene dayandığını işveren ispat eder; işçi yalnız feshin başka bir nedene dayandığını iddia ederse bunu ispatlar. A dava şartını, C iş güvencesi tazminatının aralığını, D on iş günlük başvuru süresini doğru aktarır.

↕Sıralama işe iade aşamaları

  1. İşçi on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurur
  2. Anlaşma sağlanamaz, arabulucu son tutanağı düzenler
  3. İşveren bir ay içinde işçiyi işe başlatmazsa iş güvencesi tazminatı doğar
  4. İşçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur
  5. İki hafta içinde açılan davada feshin geçersizliğine karar verilir ve karar kesinleşir
İŞ HUKUKU · FESİH

Haklı nedenle derhal fesih: dört grup sebep ve altı iş günü

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAsgari ücret nasıl belirlenir? Ücreti gününde ödenmeyen işçi ne yapabilir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çalışma koşulları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asgari ücret, iş sözleşmesiyle çalışan her işçi için Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; kararlar kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer (4857 m.39). Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmadan ödenmeyen işçi iş görmekten kaçınabilir; bu durum grev sayılmaz (m.34).

Asgari ücret ve ücretin gecikmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İşçi ve işveren hangi hâllerde iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir? Bu hak hangi sürede kullanılır?

Kısa cevap: İşçi m.24, işveren m.25'teki sağlık, ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık ve zorlayıcı sebeplerde sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden feshedebilir; işveren ayrıca gözaltı ya da tutuklulukta devamsızlık bildirim süresini aşarsa fesheder. Ahlak ve iyiniyete aykırılıkta fesih, öğrenmeden itibaren altı iş günü ve her hâlde olaydan itibaren bir yıl içinde yapılır (m.26).

Bir fırında usta, üç aydır maaşını eksik alıyor; aynı fırının kasiyeri ise üst üste iki gün izinsiz işe gelmedi. İkisi için de “derhal fesih” konuşuluyor.

Haklı nedenler: işçi (m.24) ve işveren (m.25)
Grupİşçi feshedebilirİşveren feshedebilir
Sağlıkİş, işin niteliğinden doğan nedenle sağlığı için tehlikeliyse; yakın çalıştığı kişi bulaşıcı hastalığa tutulursaİşçinin kendi kastı, düzensiz yaşayışı ya da içki düşkünlüğünden doğan hastalıkta devamsızlık ardı ardına 3 ya da ayda 5 iş gününü aşarsa; öteki hastalık ve kazalarda süre bildirim süresini 6 hafta aşarsa
Ahlak ve iyiniyetİşveren yanıltırsa, şeref ve namusa dokunursa, cinsel tacizde bulunursa ya da tacize karşı önlem almazsa; ücret kanuna veya sözleşmeye uygun hesaplanmaz ya da ödenmezseİşçi yanıltırsa, sataşırsa, sarhoş gelirse, güveni kötüye kullanırsa; izinsiz ardı ardına 2 iş günü, ayda 2 kez tatil ertesi ya da ayda 3 iş günü devamsızlık; 7 günden fazla hapsi gerektiren ve ertelenmeyen suç; 30 günlük ücretiyle ödeyemeyeceği hasar
Zorlayıcı sebepİşyerinde işi bir haftadan fazla durduran zorlayıcı sebepİşçiyi bir haftadan fazla çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı sebep
Gözaltı, tutukluluk—Devamsızlık bildirim süresini aşarsa

Çalışma koşulları sayfasında gördüğümüz gibi ücreti yirmi gün ödenmeyen işçi iş görmekten kaçınabilir; ama ücretin hiç ya da eksik ödenmesi ayrıca haklı fesih nedenidir ve fırındaki usta bu yolu da seçebilir. Kasiyerin ardı ardına iki iş günü izinsiz devamsızlığı işverene derhal fesih hakkı verir.

Hak düşürücü süre (m.26)

Ahlak ve iyiniyete aykırı hâllere dayanan fesih, karşı tarafın davranışını öğrenmeden itibaren altı iş günü geçtikten ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz; işçi olaydan maddi çıkar sağlamışsa bir yıllık sınır uygulanmaz. Bu süreler sağlık ve zorlayıcı sebeplerde aranmaz.

Sonuçlar farklıdır: işçinin haklı feshinde kıdem tazminatı doğar. İşverenin ahlak ve iyiniyet bendine dayanan feshinde kıdem tazminatı ödenmez; sağlık, zorlayıcı sebep ve gözaltı bentlerine dayanan haklı fesihte ise ödenir. Haklı fesihte bildirim süresi olmadığı için ihbar tazminatı doğmaz.

Akılda kalsın: Dört grup: sağlık, ahlak ve iyiniyet, zorlayıcı sebep (bir haftadan fazla), gözaltı-tutukluluk (yalnız işveren). Devamsızlık: 2 ardışık iş günü / ayda 2 tatil ertesi / ayda 3 iş günü. Altı iş günü + bir yıl yalnız ahlak ve iyiniyet hâllerinde. Kıdem tazminatını yalnız işverenin ahlak-iyiniyet feshi düşürür.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa vakalarla “işçi/işveren haklı nedenle fesih yapabilir mi” ya da hak düşürücü süre sorulur.

TuzakAltı iş günlük süreyi her haklı nedene uygulamaktır: yalnız ahlak ve iyiniyete aykırılıkta aranır. İkinci tuzak, her haklı fesihte kıdem tazminatının düştüğünü söylemektir.

Sınavda işaretlezorlayıcı sebepte eşik bir haftadan fazladır.

?Soru çöz

İşveren, işçisinin kasadan para aldığını olaydan iki ay sonra öğrenmiştir. 4857 sayılı Kanun'a göre işveren haklı nedenle derhal fesih hakkını en geç ne zamana kadar kullanabilir?

✓ A. Güveni kötüye kullanma ahlak ve iyiniyete aykırı bir hâldir; fesih öğrenmeden itibaren altı iş günü içinde yapılır. Olaydan itibaren bir yıllık sınır da işler, ama işçi maddi çıkar sağladığı için bu olayda uygulanmaz. B ve C kanunda olmayan süreler verir; D altı iş günlük hak düşürücü süreyi yok sayar.

⇄Bilgi eşleştirme durum → haklı neden

İŞ HUKUKU · SÜRE

Toplu işçi çıkarma: eşikler, otuz günlük bildirim ve görüşme

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toplu işçi çıkarma nedir, hangi sayılarda uygulanır ve işveren hangi bildirimleri yapar?

Kısa cevap: Ekonomik, teknolojik ya da yapısal nedenlerle bir ay içinde belirli sayıda işçinin süreli fesihle çıkarılması toplu işçi çıkarmadır (4857 m.29). İşveren bunu en az otuz gün önce işyeri sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna yazılı bildirir; fesihler bölge müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur.

İki yüz elli işçili bir otomotiv yan sanayi fabrikası, ana müşterisinin siparişi kesilince bir ay içinde otuz işçiyi çıkarmayı planlıyor.

Toplu işçi çıkarma eşikleri (bir ay içinde)
İşyerindeki işçi sayısıEn az çıkarılacak işçi
20–10010 işçi
101–300İşçilerin %10'u
301 ve fazla30 işçi

Çıkarmalar bildirim süreli fesihle (m.17) ve bir aylık süre içinde, aynı ya da farklı tarihlerde yapılmalıdır. Girişteki fabrikada eşik 25 işçidir; otuz işçi bu eşiği aşar.

Usul

  • Bildirim: En az otuz gün önce yazıyla işyeri sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna; bildirimde sebepler, etkilenecek işçi sayısı ve grupları, zaman dilimi yer alır.
  • Görüşme: İşveren ile sendika temsilcileri çıkarmayı önlemeyi, sayıyı azaltmayı ya da olumsuz etkileri hafifletmeyi görüşür; toplantının yapıldığını gösteren belge düzenlenir.
  • Hüküm: Fesih bildirimleri bölge müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur.
  • Öncelik: İşveren altı ay içinde aynı nitelikte iş için işçi alacaksa, nitelikleri uygun olan çıkarılmış işçileri tercihen çağırır.

İşyeri bütünüyle ve kesin olarak kapatılıyorsa işveren yalnız en az otuz gün önce bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirir ve işyerinde ilan eder. Mevsim ve kampanya işlerinde, çıkarma işin niteliğinden kaynaklanıyorsa bu hükümler uygulanmaz. Toplu çıkarma, iş güvencesi hükümlerini dolanmak için kullanılamaz; işçi geçerli neden yokluğunu ileri sürerek işe iade davası açabilir. İşten ayrılan her işçiye işin türünü ve süresini gösteren çalışma belgesi verilir (m.28).

Akılda kalsın: 20–100 işçide 10, 101–300'de %10, 301 ve üstünde 30 işçi; bir ay içinde. Otuz gün önce üç adrese bildirim: sendika temsilcisi, bölge müdürlüğü, İŞKUR. Fesihler bildirimden otuz gün sonra. Altı ay içinde yeniden alımda öncelik.
Sınavda

Nasıl sorulurİşçi sayısı verilip toplu çıkarma sayılır mı diye hesap sorulur ya da usul öncüllü gelir.

Tuzak101–300 aralığında sabit sayı aramaktır: eşik yüzde ondur. İkinci tuzak, bildirimi yalnız sendikaya yapılmış saymaktır.

Sınavda işaretletoplu çıkarma da işe iade davasını engellemez.

?Soru çöz

İki yüz işçinin çalıştığı bir işyerinde işveren, ekonomik nedenlerle işçi çıkarmayı planlamaktadır. Bir ay içinde en az kaç işçinin sözleşmesinin feshedilmesi toplu işçi çıkarma sayılır?

✓ D. 101–300 işçili işyerinde eşik işçilerin en az yüzde onudur: 200 × 0,10 = 20 işçi. A 20–100 işçili işyerinin, B 301 ve fazla işçili işyerinin sabit eşiğidir; C yüzde yirmiyle hesaplanmıştır.

✎Boşluk doldurma toplu çıkarma usulü

İşveren toplu işçi çıkarmayı en az önce bildirir. Bildirimin yapıldığı kurumlardan biri, iş arayanlara aracılık eden dur. İşveren içinde aynı nitelikte iş için işçi alacaksa çıkardığı uygun işçileri tercihen çağırır.

otuz günTürkiye İş Kurumualtı ayon beş günSosyal Güvenlik Kurumu
İŞ HUKUKU · TAZMİNAT

Kıdem tazminatı, ibraname ve zamanaşımı

ÇEEİ · İş Hukuku ve Teorisi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kıdem tazminatına hangi hâllerde hak kazanılır ve nasıl hesaplanır? İbraname ne zaman geçerlidir?

Kısa cevap: Kıdem tazminatı, 1475 sayılı Kanun'un yürürlükteki 14. maddesine göre, kanunda sayılan sona erme hâllerinde işçiye her tam hizmet yılı için otuz günlük ücreti tutarında ödenir; bir yıldan artan süre orantılı hesaplanır. Hesap son giydirilmiş ücretle yapılır ve yıllık tutar kıdem tavanını aşamaz. İbraname, sona ermeden en az bir ay sonra yazılı yapılır ve ödeme bankadan yapılır.

Bir belediye şirketinde altı yıl sekiz ay çalışan Ahmet, askerlik için işten ayrıldı; şirket ona boş bir ibranameyi imzalatmak istiyor.

Kimler hak kazanır? (1475 m.14)

  • İşverenin feshi (ahlak ve iyiniyete aykırılık bendi dışında)
  • İşçinin haklı nedenle feshi (m.24)
  • Muvazzaf askerlik nedeniyle ayrılma
  • Yaşlılık, emeklilik ya da malullük aylığı veya toptan ödeme almak için ayrılma; yaş dışındaki emeklilik koşullarını tamamlayıp ayrılma
  • Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması
  • İşçinin ölümü (tazminat yasal mirasçılara ödenir)

Tazminat için işçinin en az bir tam yıl çalışmış olması gerekir; kıdem, aynı işverenin işyerlerinde geçen süreler birleştirilerek hesaplanır.

Hesap

Her tam yıl için otuz günlük ücret ödenir; artan süre aynı oranla eklenir. Esas ücret, işçinin son ücretidir ve düzenli sağlanan para ile parayla ölçülebilen menfaatler (yol, yemek, ikramiye) eklenir. Otuz gün sözleşmeyle işçi lehine artırılabilir, ama bir yıl için ödenecek tutar en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesini geçemez (kıdem tavanı; tutarı dönemsel değişir). Aynı süre için iki kez tazminat ödenmez.

Örnek

Ahmet'in kıdemi 6 yıl 8 ay, giydirilmiş günlük ücreti 1.500 TL (örnek tutar; tavanın altında). Kıdem tazminatı ne kadardır?

  1. 6 tam yıl × 30 gün = 180 gün; 8 ay × (30 ÷ 12) = 20 gün.
  2. Toplam 200 gün × 1.500 TL = 300.000 TL.

Cevap: 300.000 TL kıdem tazminatı.

Hangi sona ermede hangi hak?

Sona erme türüne göre haklar
Sona ermeBildirim / ihbarKıdemKötüniyetİşe iade
İşverenin süreli feshi, iş güvencesi dışındaki işçi (m.17)VarVarFesih kötüniyetliyse 3 katYok
İşverenin geçerli nedenle feshi, iş güvencesindeki işçi (m.18)VarVarYokNeden geçersizse var
İşverenin haklı feshi: sağlık, zorlayıcı sebep, gözaltı (m.25)YokVarYokGüvencede ise dava edebilir
İşverenin haklı feshi: ahlak ve iyiniyete aykırılık (m.25/II)YokYokYokGüvencede ise dava edebilir
İşçinin haklı feshi (m.24)YokVarYokYok
İstifa (işçinin süreli feshi)İşçi süreye uyar; uymazsa ihbarı o öderYok (askerlik, emeklilik, evlilik hariç)YokYok
İkale (anlaşma)YokAnlaşmaya bağlıYokYok

Tabloyu iki soruyla oku: bildirim beklendi mi? (derhal fesihte ihbar yok) ve kim, neden ayrıldı? (kıdemi ahlak-iyiniyet feshi ile istifa düşürür). Kötüniyet iş güvencesi dışındakini, işe iade içindekini korur; ikisi birlikte istenmez.

İbraname ve zamanaşımı

İbraname, işçinin alacaklarını aldığını ve işverenden başka alacağı olmadığını beyan ettiği belgedir. Geçerliliği için yazılı olması, sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay geçmiş olması, alacağın türü ve miktarının açıkça yazılması ve ödemenin tam ve banka aracılığıyla yapılması gerekir; bu koşulları taşımayan ibraname kesin hükümsüzdür (TBK m.420). Kıdem, ihbar, kötüniyet ve eşit davranmama nedeniyle fesih tazminatı ile yıllık izin ücreti beş yılda zamanaşımına uğrar (4857 ek m.3). Bu alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; iş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davalarında aranmaz (7036 m.3).

Bu sayfanın süre ve sayıları
KonuSüre / sayıMadde
Esaslı değişikliğe yazılı kabul6 iş günü4857 m.22
Bildirim süreleri2 / 4 / 6 / 8 haftam.17
Kötüniyet tazminatıbildirim süresinin 3 katım.17
İş güvencesi30 işçi, 6 ay kıdemm.18
İşe iade1 ay arabulucu; 2 hafta dava; 10 iş günü başvuru; 1 ay işe başlatmam.20–21
İş güvencesi tazminatıen az 4, en çok 8 aylık ücret; boşta süre en çok 4 aym.21
Haklı fesihte hak düşürücü süreöğrenmeden 6 iş günü; fiilden 1 yılm.26
Toplu işçi çıkarma10 / %10 / 30 işçi; 30 gün önce bildirimm.29
Kıdem tazminatıher tam yıl 30 günlük ücret1475 m.14
İbranamesona ermeden en az 1 ay sonraTBK m.420
Tazminat ve izin ücreti zamanaşımı5 yıl4857 ek m.3
Akılda kalsın: Kıdem: işveren feshi (ahlak-iyiniyet hariç), işçinin haklı feshi, askerlik, emeklilik, evlilikten sonraki bir yıl, ölüm; en az bir yıl; yılda 30 gün; son giydirilmiş ücret; tavan. İbraname: yazılı + bir ay + tür ve miktar + tam ve bankadan ödeme. Zamanaşımı beş yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurAyrılma nedenleri öncüllü verilip “hangilerinde kıdem tazminatı ödenir” diye sorulur; ibranamenin geçerlilik koşulları da sık gelir.

Tuzakİstifayı her durumda tazminatsız saymaktır: askerlik, emeklilik, evlilik ve haklı nedenle istifa tazminat doğurur. İkinci tuzak, iş sözleşmesi biter bitmez imzalatılan ibranameyi geçerli saymaktır.

?Soru çöz

En az bir yıllık kıdemi olan işçilerin aşağıdaki ayrılma nedenlerinden hangilerinde kıdem tazminatı ödenir?
I. Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren altı ay sonra kendi isteğiyle ayrılması
II. Muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle ayrılma
III. İşçinin, ücretinin işverence ödenmemesi nedeniyle sözleşmeyi derhal feshetmesi

✓ C. Üç hâl de kanunda kıdem tazminatı doğuran nedenler arasındadır: evlenmeden itibaren bir yıl içinde ayrılma (I), muvazzaf askerlik (II) ve işçinin m.24'e dayanan haklı feshi (III). A ve B haklı nedenle feshi, A ve D evlilik nedenli ayrılmayı atlar.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → kural

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

4857 sayılı İş Kanunu'na göre ücretle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ceza olarak kesilen para işverende kalmaz; bir ay içinde işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için Bakanlık adına açılan hesaba yatırılır. A ödeme süresinin kısaltılabilmesini, C haciz sınırını, D senetle ödeme yasağını doğru aktarır.Kaynak: Çalışma koşulları · Ücret ve ücretin korunması

?Soru 2

Taraflar haftalık çalışma süresini denkleştirme esasıyla dağıtmayı kararlaştırmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi 4857 sayılı Kanun'a aykırıdır?

✓ A. Denkleştirmede süre günlere farklı dağıtılabilir, ama günde on bir saati aşamaz. B denkleştirmenin doğası gereği mümkündür; C toplu iş sözleşmesiyle dört aya uzatmayı, D ortalama aşılmadıkça fazla çalışma doğmayacağını doğru söyler.Kaynak: Çalışma koşulları · Çalışma süresi, denkleştirme, ara dinlenme

?Soru 3

4857 sayılı Kanun'a göre iş sözleşmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yazılı şekil kuralı ispat içindir; yazı olmasa da sözleşme kurulur ve ilişki sürdükçe ücret borcu doğar. B deneme süresinin üst sınırını ve toplu iş sözleşmesi istisnasını, C iki aylık belge yükümlülüğünü, D deneme süresindeki bildirimsiz ve tazminatsız feshi doğru aktarır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İş sözleşmesi: unsur, şekil, deneme

?Soru 4

İş hukukunun nitelikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Kurallarının önemli bölümü işçi aleyhine değiştirilemeyen, işçi lehine aşılabilen nispi emredici kurallardır.
II. Kaynaklar arasında çatışma olduğunda her durumda hiyerarşide üstte olan kaynak uygulanır.
III. Anlamı şüpheli bir hükümde işçi lehine olan yorum tercih edilir.

✓ C. Nispi emredicilik ve işçi lehine yorum iş hukukunun temel nitelikleridir. II yanlıştır: üst kural nispi emrediciyse işçiye daha çok hak veren alt kural uygulanır. A ve B iki doğru ifadeden birini atlar; D, çatışmada katı hiyerarşi yanılgısını (II) da doğru sayar.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · İş hukukunun doğuşu ve kaynakları

?Soru 5

Aylık ücretle çalışan ve iş sözleşmesinde genel tatillerde çalışmaya ilişkin hüküm bulunmayan bir işçiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Genel tatilde çalışan işçiye o günün ücretine ek olarak çalıştığı her gün için bir günlük ücret ödenir. A yanlıştır: sözleşmede hüküm yoksa işçinin onayı gerekir. C eski kuraldır; 2026'dan beri eşin doğumunda izin on gündür. D yanlıştır: raporlu hastalık izni hafta tatili hesabında çalışılmış sayılır.Kaynak: Çalışma koşulları · Hafta tatili, genel tatil, mazeret izinleri

?Soru 6

4857 sayılı Kanun'daki eşit davranma ilkesine göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Esaslı bir sebep olmadıkça kısmi süreli çalışan işçiye tam süreli işçiye göre farklı işlem yapılamaz.
II. İşçi, ayrımcılığa uğradığını her durumda tam olarak ispat etmek zorundadır.
III. Kadın işçiye özel koruyucu hükümlerin uygulanması, ona daha düşük ücret ödenmesini haklı kılmaz.

✓ C. I esaslı sebep şartına bağlı ayrım yasağını, III koruyucu hükümlerin düşük ücrete gerekçe olamayacağını doğru söyler. II yanlıştır: işçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterince ispat yükü işverene geçer. A doğru olan III'ü atlar; B ve D yanlış olan II'yi içerir.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · Eşit davranma ilkesi

?Soru 7

4857 sayılı Kanun'un 2026 itibarıyla yürürlükteki hükümlerine göre kadın ve çocuk işçilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Doktor onayıyla çalışma, doğumdan önceki iki haftaya kadar mümkündür; son bir haftaya kadar çalışılamaz. A 2026 değişikliğiyle gelen on altı haftayı, B süt iznini, C 18 yaşını doldurmamış erkeklere yer altı yasağını doğru aktarır.Kaynak: Çalışma koşulları · Kadın ve çocuk işçi, analık, iş sağlığı

?Soru 8

Aşağıdaki işlerin hangisinde çalışan işçiye 4857 sayılı İş Kanunu uygulanır?

✓ B. Kıyı ve limanlarda gemiden karaya yükleme-boşaltma, deniz taşıma istisnasının istisnasıdır; 4857 uygulanır. A deniz taşıma işidir ve Deniz İş Kanunu'na tabidir; C 50 ve daha az işçili tarım işi, D ev hizmetidir, ikisinde de Borçlar Kanunu uygulanır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · 4857'nin kapsamı ve istisnaları

?Soru 9

Asgari ücret ve ücretin gecikmesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Asgari ücret yalnız 4857 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde çalışan işçiler için belirlenir.
II. Ücreti gününde ödenmediği için iş görmekten kaçınan işçilerin sayısı toplu bir nitelik kazanırsa eylem grev sayılır.
III. Asgari Ücret Tespit Komisyonunun kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.

✓ D. Komisyon kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. I yanlıştır: asgari ücret kanun kapsamında olan ya da olmayan her işçi içindir. II yanlıştır: kanun, sayısal olarak toplu nitelik kazansa bile bu eylemi grev saymaz. A ve B yanlış öncülleri içerir; C doğru olan III'ün yanına yanlış II'yi ekler.Kaynak: Çalışma koşulları · Asgari ücret ve ücretin gecikmesi

?Soru 10

Özel bir hastane yemek hizmetini bir firmaya vermiştir; firma, bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnız bu hastanede çalıştırmaktadır. Bu ilişkiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kanun, muvazaada alt işverenin işçilerini başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayar; tespit tarihi ölçüt değildir. A birlikte sorumluluğu, B önceki çalışanın alt işveren olamayacağını, C asıl işin bölünme sınırını doğru aktarır.Kaynak: İş hukukunun temel kavramları · Alt işveren, geçici iş ilişkisi, devir
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →