İSG’nin temel kavramları: tarihçe ve güvenlik kültürü

İSG’nin neyi koruduğunu, temel kavramları, Ramazzini’den 6331’e uzanan gelişimi ve bir işyerinde güvenlik kültürünün nasıl oluştuğunu örneklerle öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · İSG

İSG nedir? Çalışanı, üretimi ve işletmeyi aynı anda korumak

İSG Mevzuatı · Genel İSG konuları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş sağlığı ve güvenliği nedir, amaçları nelerdir?

Kısa cevap: İş sağlığı ve güvenliği (İSG), iş yapılırken ortaya çıkan ve çalışanın sağlığına, işyerine ya da üretime zarar verebilecek tehlikeleri önceden tanıyıp kaynağında önlemeye yönelik, birçok bilim dalının ortak çalışmasıdır. Üç amacı vardır: çalışanı korumak, üretim güvenliğini sağlamak ve işletme güvenliğini sağlamak. Çağdaş yaklaşım zarar olduktan sonra tazmin etmeyi değil, zarar oluşmadan önlemeyi esas alır.

Bir otomotiv yan sanayi fabrikasında sabah vardiyası başlarken üç kişi aynı pres hattına bakıyor: işyeri hekimi operatörlerin ellerine, iş güvenliği uzmanı presin iki el kumandasına, üretim müdürü günlük parça hedefine. Üçünün sorusu aynı yere çıkar: bu iş kimseye zarar vermeden nasıl yapılır?

İSG tek bir mesleğin işi değildir. Mühendislik, tıp, kimya, ergonomi, psikoloji ve hukuk aynı soruya farklı yerlerden bakar. Adındaki iki yarım da farklı şeylere odaklanır, ama sahada birbirinden ayrılmaz: kötü havalandırılan bir boya kabini hem solvent zehirlenmesi (sağlık) hem yangın (güvenlik) riski taşır.

İSG'nin iki yarısı
İş sağlığıİş güvenliği
OdakÇalışanın sağlığını korumak ve geliştirmekKazaya yol açan teknik ve örgütsel tehlikeleri gidermek
Tipik sonuçMeslek hastalığı, işle ilgili hastalıkİş kazası, yaralanma
Ortaya çıkışÇoğu zaman yavaş, yıllar sonraÇoğu zaman ani
Başlıca meslekİşyeri hekimi, diğer sağlık personeliİş güvenliği uzmanı

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ile Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) ortak iş sağlığı komitesi 1950'de hedefi şöyle tarif etti: bütün mesleklerde çalışanların bedenen, ruhen ve sosyal yönden en üst düzeyde iyilik hâlini sağlamak ve sürdürmek, çalışma koşullarından doğan sağlık bozulmalarını önlemek, çalışanı zararlı etkenlerden korumak ve onu yeteneklerine uygun bir işe yerleştirmek. Kısaca: işi insana, insanı da işine uydurmak.

Üç amaç

  • Çalışanı korumak: asıl amaçtır; çalışanın hayatı, beden ve ruh sağlığı.
  • Üretim güvenliğini sağlamak: kaza ve hastalığın yol açtığı iş günü kaybı, hat duruşu ve hatalı üretim azalır; verim artar.
  • İşletme güvenliğini sağlamak: makine, tesis, hammadde ve işletmenin kendisi yangın, patlama ve büyük kazalardan korunur.

Üç amaç birbirine rakip değildir; çoğu zaman aynı önlem üçüne birden hizmet eder. Presin koruyucusu operatörün elini, hattın sürekliliğini ve makinenin kendisini aynı anda korur. Çağdaş İSG'nin dayandığı ilkeler de buradan çıkar: çalışanı işe uygun yerleştirmek, ortam etkenlerini ölçmek, riskleri değerlendirip kontrol etmek, aralıklı sağlık muayenesi yapmak ve bütün bunları işyerinde bir İSG hizmetiyle yürütmek. Bu ilkelerin kanundaki karşılığını 6331 sayılı Kanun sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: İSG = iş sağlığı (hastalık, hekim, yavaş) + iş güvenliği (kaza, uzman, ani). Üç amaç: önce insan, sonra üretim, sonra işletme; iyi bir önlem üçünü birden korur. Çağdaş yaklaşım: zarar olmadan önle, sonradan tazmin etme.
Sınavda

Nasıl sorulurİSG'nin amaçlarından hangisinin olmadığı ya da bir uygulamanın hangi amaca hizmet ettiği sorulur. Bu seride sorular dört şıklıdır; gerçek sınavda her test 50 sorudur, her soru beş seçeneklidir, süre 75 dakikadır ve yanlış doğruyu götürmez.

TuzakİSG'yi yalnız çalışanı korumak sanıp üretim ve işletme güvenliğini dışarıda bırakmaktır. İkinci tuzak, ücret artışı ya da kâr payı gibi çalışma ilişkisi konularını İSG'nin amacı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → içerik

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi iş sağlığı ve güvenliğinin amaçlarından biri değildir?

✓ C. Ücret artışı bir çalışma ilişkisi ve toplu pazarlık konusudur, İSG'nin amacı değildir. A çalışanı korumak, İSG'nin asıl amacıdır; B üretim güvenliğidir; D işletme güvenliğidir. Üçü de İSG'nin amaçlarındandır.
MEVZUAT · 6331 md.3

Tehlike ve risk farkı: zarar verme potansiyeli ile zararın ihtimali

İSG Mevzuatı · Genel İSG konuları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tehlike ile risk arasındaki fark nedir? Ramak kala olay nedir?

Kısa cevap: 6331 sayılı Kanun'a göre tehlike, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelidir. Risk, tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir. Önleme, riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için alınan tedbirlerin tümüdür. Ramak kala olay, zarar verme potansiyeli olduğu hâlde zarar vermeyen olaydır; tanımı 6331'de değil, İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ndedir.

Bir lojistik deposunda forkliftlerin geçtiği koridorda sabah temizliğinden kalma bir su birikintisi duruyor. Islak zemin bir tehlikedir; birinin orada kayıp düşme ihtimali ise risktir.

İSG'nin bütün dili bu iki kelimenin üstüne kurulur ve 6331 md.3 ikisini ayrı bentlerde tanımlar. Tehlike (p bendi): işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli. Risk (o bendi): tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali. Önleme (n bendi): işlerin bütün safhalarında riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümü.

Fark şudur: tehlike bir özelliktir, ya vardır ya yoktur; risk bir ölçüdür, büyür ya da küçülür. Kapalı kapta rafta duran hidroklorik asit ile açık kaptan elle aktarılan aynı asit aynı tehlikeyi taşır, ama riskleri çok farklıdır. Önleme çoğu zaman tehlikeyi değil riski düşürür: asit hâlâ asittir, ama kapalı aktarma sistemiyle sıçrama ihtimali azalır. Riskin olasılık ve şiddet üzerinden nasıl puanlandığını İş Güvenliği serisindeki Risk değerlendirme yöntemleri sayfasında göreceğiz.

Ramak kala ile iş kazası arasındaki fark çoğu zaman yalnızca şanstır.Görsel: Sınav Defteri

Ramak kala ve öteki olaylar

6331 ramak kala olayı tanımlamaz. Genel tanım İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.4/1-d'dedir: “İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay”. Büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kuruluşlar için BEKRA Yönetmeliği (2019) ayrıca kendi tanımını yapar; orada zarar gören insan, kuruluş ya da çevredir. Depoda istiften kayan koli bir çalışanın önüne düşerse ramak kaladır, omzuna düşerse iş kazasıdır. Bu yüzden ramak kala kayıtları, gelecekteki kazanın erken haberidir.

6331 iş kazasını işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren ya da vücut bütünlüğünü ruhen veya bedenen engelli hâle getiren olay; meslek hastalığını mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık diye tanımlar. İşle ilgili hastalıkta ise iş, birden çok nedenden yalnızca biridir (bel ağrısı, yüksek tansiyon gibi). Sigorta açısından iş kazası sayılan hâlleri İş kazası bildirimi ve yaptırımlar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Tehlike = potansiyel (bir şeyin kendisi: asit, yükseklik, ıslak zemin). Risk = ihtimal (o şeyin zarara dönüşme olasılığı ve ağırlığı). Önleme riski kaldırır ya da azaltır; tehlikeyi her zaman yok etmez. Ramak kala = potansiyel var, zarar yok; tanımı 6331'de değil, Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tanım verilip tehlike mi risk mi olduğu, ya da bir olayın ramak kala mı iş kazası mı olduğu sorulur.

Tuzak“potansiyel” ile “ihtimal”in yerini değiştirmektir: potansiyel tehlikenin, ihtimal riskin tanımındadır. İkinci tuzak, ramak kalayı 6331'in tanımları arasında aramaktır; genel tanım Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ndedir, BEKRA'daki tanım yalnız büyük kaza riski olan kuruluşlar içindir.

✎Boşluk doldurma 6331 md.3

6331'e göre tehlike, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme . Risk ise tehlikeden kaynaklanacak zararlı sonucun meydana gelme . Önleme, riskleri ortadan kaldırmak veya için alınan tedbirlerin tümüdür.

potansiyelidir · ihtimalidir · azaltmak · sıklığıdır · aktarmak

?Soru çöz

Bir metal atölyesinde taşlama tezgâhından fırlayan bir parça, yanında çalışan kişinin koruyucu gözlüğüne çarpıp düşmüş, kimse yaralanmamıştır. Bu olay aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zarar verme potansiyeli olan bir olay yaşanmış ama kimse zarar görmemiştir; bu ramak kaladır. B iş kazası için ölüm ya da vücut bütünlüğünün bozulması gerekir; C meslek hastalığı tek bir olaydan değil, mesleki maruziyetten doğar; D işle ilgili hastalıkta iş, hastalığın birden çok nedeninden biridir.
1556 → 1989 · DÜNYA

Ramazzini'den AB çerçeve direktifine: İSG dünyada nasıl gelişti?

İSG Mevzuatı · Genel İSG konuları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İş sağlığı ve güvenliği dünyada nasıl gelişti? Ramazzini kimdir?

Kısa cevap: İşin hastalık yaptığı eskiden biliniyordu; meslek hastalıklarının sistemli incelenmesi 1700'de Bernardino Ramazzini'nin kitabıyla başladı, bu yüzden Ramazzini “iş hekimliğinin babası” sayılır. Sanayi Devrimi İngiltere'de ilk fabrika kanunlarını ve fabrika müfettişliğini (1833) doğurdu. ILO 1919'da kuruldu; AB'nin 89/391/AET çerçeve direktifi (1989) önlemeyi ve risk değerlendirmesini merkeze aldı.

Bir revirde işyeri hekimi, yeni gelen kaynakçıya ilk olarak “Hangi işi yapıyorsun, ne zamandır?” diye soruyor. Bu soruyu hekimliğe üç yüzyılı aşkın süre önce bir İtalyan hekim kazandırdı.

Önce hekimler fark etti

Madencilerin akciğer hastalıkları 16. yüzyılda Georgius Agricola'nın madencilik kitabında (De Re Metallica, 1556) anlatılır; Agricola ocakların havalandırılmasını da önerir. Asıl dönüm noktası Bernardino Ramazzini'dir: 1700'de yayımladığı De Morbis Artificum Diatriba (Zanaatkârların Hastalıkları) elliyi aşkın meslekteki hastalıkları sistemli olarak inceler. Ramazzini hekimlere, hastaya mesleğini de sormalarını öğütler. 1775'te İngiliz cerrah Percivall Pott, baca temizleyicisi çocuklarda görülen skrotum kanserini kuruma bağlar; bu, tanımlanan ilk mesleki kanserdir.

Sanayi Devrimi: zarar kitleselleşti

18. yüzyılın sonunda İngiltere'de buhar makinesiyle fabrikalar büyüdü. Çocuklar ve kadınlar korumasız makinelerin başında günde 14–16 saat çalıştı. Kazalar ve hastalıklar tek tek vakalar olmaktan çıkıp toplumsal bir soruna dönüştü. Devletin cevabı kanun oldu: 1802'de çırakların çalışma süresi sınırlandı, 1833 Fabrika Kanunu ise dokuma fabrikalarında çocuk çalıştırmaya yaş ve süre sınırı getirdi. Daha önemlisi, bu kanunun uygulanıp uygulanmadığını denetleyecek fabrika müfettişlerini görevlendirdi. Devletin işyerini denetlemesi böyle başladı.

Dünyada İSG'nin dönüm noktaları
YılOlayNeden önemli?
1556Agricola, De Re MetallicaMadenci hastalıkları ve havalandırma
1700Ramazzini, De Morbis Artificum DiatribaMeslek hastalıklarını sistemli inceleyen ilk eser
1775Pott, baca temizleyicilerinde kanserİlk tanımlanan mesleki kanser
1833İngiltere Fabrika KanunuÇocuk emeğine sınır, ilk fabrika müfettişleri
1919ILO'nun kuruluşuUluslararası çalışma standartları
1989AB 89/391/AET çerçeve direktifiÖnleme ilkeleri ve risk değerlendirmesi

Bu çizgide yaklaşım üç kez değişti. Önce tazmin vardı: zarar olunca ödeme yapılırdı. Sonra koruma geldi: makine koruyucusu, kişisel koruyucu, ayrıntılı kurallar. Bugün önleme ve yönetim esastır: riski önceden değerlendirmek, çalışanı sürece katmak, kültür oluşturmak. ILO'yu ve AB direktifini Ulusal ve uluslararası kuruluşlar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Sıra dört adımdır: hekim gözü (Agricola 1556, Ramazzini 1700, Pott 1775) → devlet ve müfettiş (İngiltere 1833) → uluslararası standart (ILO 1919) → önleme ve risk yönetimi (AB 89/391, 1989). Yaklaşım tazminden korumaya, korumadan önlemeye kaydı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişi ya da belge verilip İSG'ye katkısı sorulur.

TuzakRamazzini ile Pott'u karıştırmaktır: meslek hastalıklarını sistemli inceleyen ilk eser Ramazzini'nindir (1700), ilk mesleki kanser tanımı Pott'undur (1775). İkinci tuzak, iş müfettişliğini ILO ile başlatmaktır; ilk fabrika müfettişleri 1833 İngiliz Fabrika Kanunu'yla görevlendirildi.

↕Sıralama eskiden yeniye

  1. İngiltere Fabrika Kanunu'yla ilk fabrika müfettişlerinin görevlendirilmesi
  2. Ramazzini'nin meslek hastalıkları kitabı
  3. Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) kuruluşu
  4. Agricola'nın De Re Metallica'sı
  5. Pott'un baca temizleyicilerinde kanseri tanımlaması

?Soru çöz

Elliyi aşkın meslekteki hastalıkları sistemli olarak inceleyen, hekimlere hastanın mesleğini sormayı öğütleyen ve bu yüzden “iş hekimliğinin babası” sayılan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ramazzini 1700'de zanaatkârların hastalıklarını sistemli inceledi ve hastanın mesleğini sormayı hekimliğe kazandırdı. A Pott ilk mesleki kanseri (baca temizleyicileri, 1775) tanımladı; B Agricola madencilerin hastalıklarını ve havalandırmayı anlattı, ama meslekleri sistemli taramadı; C Hipokrat Antik Çağ hekimidir, meslek hastalıkları üzerine sistemli bir eser bırakmadı.
1865 → 2012 · TÜRKİYE

Türkiye'de İSG'nin gelişimi: Dilaver Paşa Nizamnamesi'nden 6331'e

İSG Mevzuatı · Genel İSG konuları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı nasıl gelişti? İlk düzenleme hangisidir?

Kısa cevap: Türkiye'de ilk düzenleme, Ereğli kömür havzası için hazırlanan Dilaver Paşa Nizamnamesi'dir (1865); bunu bütün madenleri kapsayan Maadin Nizamnamesi (1869) izledi. Cumhuriyet döneminde 1930'da Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, 1936'da ilk iş kanunu olan 3008, ardından 1475 (1971) ve 4857 (2003) sayılı İş Kanunları çıktı. İSG 2012'de 6331 sayılı Kanun'la ayrı bir kanuna kavuştu.

Zonguldak'ta bir kömür ocağının vardiya değişiminde iş güvenliği uzmanı, ocağa inecek ekibin kayıtlarını kontrol ediyor. Türkiye'de işçi sağlığına dair ilk yazılı kurallar da tam bu havzada, 19. yüzyılda doğdu.

Osmanlı'da sanayi sınırlıydı; kitlesel ve tehlikeli işçiliğin ilk görüldüğü yer Ereğli kömür havzasıydı. Dilaver Paşa Nizamnamesi, madencilerin çalışma süresi, barınma ve ücret gibi koşullarını düzenleyen ilk metindir. Maadin Nizamnamesi kuralları bütün madenlere yaydı. Kurtuluş Savaşı sürerken TBMM, 1921'de 151 sayılı Kanun'la havzadaki madenciler için günlük 8 saatlik çalışmayı ve 18 yaşından küçüklerin maden ocaklarında çalıştırılmamasını kabul etti.

Türkiye'de İSG mevzuatının dönüm noktaları
YılDüzenlemeİSG açısından önemi
1865Dilaver Paşa NizamnamesiEreğli havzasında madencilere ilişkin ilk düzenleme
1869Maadin NizamnamesiBütün madenleri kapsayan, daha geniş kurallar
1921151 sayılı KanunMadenciye 8 saatlik iş günü, 18 yaş altına maden ocağı yasağı
19301593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha KanunuÇocuk ve genç çalışanı koruyan sağlık hükümleri
19363008 sayılı İş KanunuCumhuriyet'in ilk genel iş kanunu
19711475 sayılı İş KanunuKıdem tazminatına ilişkin md.14'ü bugün de yürürlükte
20034857 sayılı İş KanunuİSG hükümleri kanunun içinde; yalnız işçiyi korur
20126331 sayılı İSG KanunuİSG ayrı kanunda; kamu dahil bütün çalışanlar

Neden ayrı bir kanun?

2012'ye kadar İSG kuralları 4857 sayılı İş Kanunu'nun içindeydi. Bu düzenin iki sınırı vardı: koruma yalnız iş sözleşmesiyle çalışan “işçi”ye uzanıyordu, işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı da ancak elli ve daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde zorunluydu. Memurlar, küçük işyerleri ve çoğu kamu birimi dışarıda kalıyordu. 2012'de 6331 sayılı Kanun İSG'yi ayrı bir kanunda topladı, 4857'deki İSG maddelerini yürürlükten kaldırdı ve korumayı statüye bakmadan bütün çalışanlara yaydı. Kanunun kapsamını 6331 sayılı Kanun sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Türkiye'de İSG madende doğdu: Dilaver Paşa (1865, Ereğli) → Maadin (1869, bütün madenler) → 151 (1921, 8 saat). Cumhuriyet: 1593 sağlık (1930) → 3008 ilk iş kanunu (1936) → 1475 (1971) → 4857 (2003) → 6331 (2012, ayrı İSG kanunu). Sayılar küçükten büyüğe giderken yıllar da ilerler.
Sınavda

Nasıl sorulurTürkiye'deki ilk İSG düzenlemesi, kanun-yıl eşleştirmesi ya da 6331'in getirdiği yenilik sorulur.

TuzakUmumi Hıfzıssıhha Kanunu'nu (1930) ilk iş kanunu sanmaktır; ilk genel iş kanunu 1936 tarihli 3008'dir. İkinci tuzak, 1475'in tamamen yürürlükten kalktığını düşünmektir: kıdem tazminatına ilişkin 14. maddesi bugün de uygulanır.

⇄Bilgi eşleştirme düzenleme → önemi

✎Boşluk doldurma kanunlar ve kapsam

Cumhuriyet'in ilk genel iş kanunu yılında çıkan 3008 sayılı Kanun'dur. 2012'ye kadar İSG kuralları 4857'nin içindeydi ve yalnız koruyordu; 6331 ise memur dahil herkesi sayar.

1936 · işçiyi · çalışan · 1930 · memuru
KAVRAM · GÜVENLİK KÜLTÜRÜ

Güvenlik kültürü: kural kitabı değil, kimse bakmazken yapılan iş

İSG Mevzuatı · Genel İSG konuları · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Güvenlik kültürü nedir, olumlu güvenlik kültürünün göstergeleri nelerdir?

Kısa cevap: Güvenlik kültürü, bir işyerindeki yöneticilerin ve çalışanların sağlık ve güvenliğe ilişkin ortak değerleri, tutumları, algıları ve davranış kalıplarıdır; kurallara gerçekte ne kadar uyulduğunu belirler. Olumlu kültürde yönetim örnek olur, çalışanlar kararlara katılır, ramak kalalar cezalandırılmadan bildirilir ve olaylardan ders çıkarılır. Hudson'ın merdiveni kültürü beş basamakta anlatır: patolojik, reaktif, hesapçı, proaktif ve üretken.

Bir şantiyede kalıpçı, kopmak üzere olan bir korkuluk halatını şefine bildiriyor. Bir şantiyede ona “İşine bak” denir, ötekinde teşekkür edilip o bölgede iş durdurulur. Kurallar iki şantiyede de aynıdır; fark kültürdedir.

Kavram, 1986 Çernobil kazasından sonra nükleer güvenlik raporlarında öne çıktı: kaza, kuralların yokluğundan değil kuralların önemsenmemesinden doğmuştu. Bugün İSG'nin genel kabulüdür: kâğıt üzerindeki sistem ne kadar iyi olursa olsun, kimse bakmazken yapılan iş kültürü gösterir.

Reaktif basamak kazadan sonra, proaktif basamak kazadan önce harekete geçer.Görsel: Sınav Defteri

Suçlamak mı, öğrenmek mi?

Kültürün en açık sınavı bir olaydan sonra sorulan ilk sorudur. Suçlama kültürü “Kim yaptı?” diye sorar ve çalışanı cezalandırınca işi bitmiş sayar; sonuçta ramak kalalar saklanır, aynı kaza tekrar olur. Öğrenme kültürü “Neden oldu, sistem nerede açık verdi?” diye sorar. Bunun ölçülü hâli adil kültürdür: dürüst hatayı cezalandırmaz, ama bilerek yapılan ihlale ve ağır ihmale de göz yummaz.

Suçlama kültürü ile öğrenme kültürü
Suçlama kültürüÖğrenme kültürü
Olaydan sonra ilk soruKim yaptı?Neden oldu, sistemin hangi halkası koptu?
Ramak kalaSaklanırBildirilir, kaydedilir, konuşulur
Çalışanın tutumuCeza korkusu, sessizlikSahiplenme, katılım
SonuçAynı kaza tekrarlanırÖnlem kalıcı hâle gelir

Olumlu kültürün göstergeleri şunlardır: yönetimin sahada görünür olması ve kaynak ayırması, çalışanların risk değerlendirmesine ve kararlara katılması, ramak kala bildirimlerinin artması, olayların kök nedeniyle araştırılması. Çalışan katılımının mevzuattaki karşılığını Çalışan eğitimi, katılım ve kurullar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kültür = kimse bakmazken ne yapıldığı. Hudson merdiveni aşağıdan yukarı: Patolojik → Reaktif → Hesapçı → Proaktif → Üretken. Reaktif kazadan sonra, proaktif kazadan önce davranır. Adil kültür: dürüst hata bir öğrenme fırsatıdır, bilerek ihlal ise hesabı sorulacak bir davranıştır.
Sınavda

Nasıl sorulurOlumlu güvenlik kültürünün göstergesi olmayan seçenek ya da bir davranışın hangi kültür basamağına ait olduğu sorulur.

TuzakKayıtlı kaza sayısının az olmasını tek başına iyi kültür saymaktır; bildirimin yapılmadığı bir işyerinde de kayıtlar temiz görünür. İkinci tuzak, ramak kala bildirimlerinin artmasını kötüye yormaktır; bu, bildirime güvenildiğini gösterir.

↕Sıralama patolojikten üretkene

  1. Her ay kontrol listeleri eksiksiz doldurulur, istatistik tutulur, ama sahada pek bir şey değişmez
  2. Çalışanlar tehlikeyi kendiliğinden bildirip çözüm önerir; güvenlik işin doğal parçasıdır
  3. Müfettiş gelmedikçe baret takılmaz; kaza “şanssızlık” sayılır
  4. Yeni makine gelmeden önce risk değerlendirmesi yapılır, çalışanların görüşü alınır
  5. Bir çalışan elini prese kaptırınca bütün preslere koruyucu takılır

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir işyerinde olumlu güvenlik kültürünün göstergesi değildir?

✓ B. Kazayı tek bir kişinin kusuruna bağlayıp cezayla kapatmak suçlama kültürüdür; kök neden aranmadığı için kaza tekrar eder. A bildirime güvenildiğini gösterir, kötüye işaret değildir; C yönetimin görünür taahhüdüdür; D çalışan katılımıdır. Üçü de olumlu kültürün göstergesidir.
KAVRAM · İSTATİSTİK

İSG göstergeleri: kazalar sayılır, meslek hastalıkları neden kayıtlarda kaybolur?

İSG Mevzuatı · Genel İSG konuları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dünyada ve Türkiye'de iş kazası ve meslek hastalığı istatistikleri nereden izlenir? Türkiye'de meslek hastalığı neden az görünür?

Kısa cevap: Dünya verisi ILO ve WHO tahminlerinden, AB verisi Eurostat ve EU-OSHA'dan, Türkiye verisi her yıl yayımlanan SGK İstatistik Yıllığı'ndan izlenir. ILO'ya göre 2019'da işle ilgili nedenlerle yaklaşık 2,93 milyon kişi öldü; ölümlerin yaklaşık %89'u hastalıktandı. Türkiye'de her yıl yüz binlerce iş kazası kaydedilirken meslek hastalığı tespiti binin altında kalır; bu, tanı ve bildirim eksikliğini gösterir.

Bir OSGB'nin toplantı odasında yıllık rapor hazırlanıyor: dosyada 42 iş kazası, 0 meslek hastalığı yazıyor. Deneyimli işyeri hekimi sıfıra bakıp “Bu sayı bir başarı değil, bir soru” diyor.

İSG verisi nereden gelir?
KaynakNe verir?
ILO (ILOSTAT, küresel tahminler)Dünya genelinde işe bağlı ölüm ve yaralanma tahmini
WHO ve ILO ortak tahminleriİşle ilgili hastalık yükü
Eurostat ve EU-OSHAAB ülkelerinin kaza ve sağlık verisi, karşılaştırmalar
SGK İstatistik YıllığıTürkiye'de bildirilen iş kazası, meslek hastalığı, ölüm ve iş göremezlik
TÜİK araştırmalarıÇalışanın beyanına dayanan kaza ve işle ilgili sağlık sorunları

Dünya: ölümlerin çoğu hastalıktan

ILO'nun 2023'te yayımladığı tahmine göre 2019'da işle ilgili nedenlerle yaklaşık 2,93 milyon kişi öldü. Bunların yaklaşık 2,6 milyonu (%89) işle ilgili hastalıklardan, yaklaşık 330 bini (%11) iş kazalarından kaynaklandı; ölümcül olmayan iş kazası geçirenlerin sayısı 395 milyonun üzerindeydi. En çok ölüme yol açan hastalık grupları dolaşım sistemi hastalıkları, kanserler ve solunum hastalıklarıdır. Kısacası iş, en çok yavaş öldürür.

Türkiye: kaza var, hastalık “yok”

SGK verilerinde Türkiye'de her yıl yüz binlerce iş kazası ve yaklaşık iki bin iş kazası ölümü görünür; meslek hastalığı tespiti ise birkaç yüz ile bin arasında kalır. Hatırlarsan Ramazzini hekimlere hastanın mesleğini sormayı öğütlemişti; düşük sayının nedenlerinden biri hâlâ budur. Ötekiler: birçok meslek hastalığının yıllar süren bir gizli dönemden sonra ortaya çıkması (o sırada çalışan işini değiştirmiş ya da emekli olmuştur), tanının yalnız yetkili sağlık kuruluşlarınca konulabilmesi, kayıt dışı çalışma ve işini kaybetme korkusu. Meslek hastalığının tanı yolunu İş Sağlığı serisindeki Meslek hastalıklarına giriş sayfasında göreceğiz.

Ülkeler karşılaştırılırken mutlak sayı yanıltır; çalışan sayısı farklı olduğu için hız kullanılır (ör. 100 bin çalışan başına ölümlü kaza). Gelişmiş ülkelerde ölümlü kaza hızı düşük, meslek hastalığı tanısı yüksektir; gelişmekte olan ülkelerde tersi görülür. Bu fark çoğunlukla tanı ve kayıt kapasitesinin farkıdır. Kaza hızlarının formüllerini İş Güvenliği serisindeki İş kazaları ve kaza analizi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Kaza sayılır, hastalık gözden kaçar. Dünyada işe bağlı ölümlerin yaklaşık 9'da 8'i hastalıktandır (ILO, 2019: 2,93 milyon ölümün %89'u). Türkiye kayıtlarında ise meslek hastalığı binin altında. Sıfır meslek hastalığı bir tanı ve bildirim sorunudur. Ülkeler sayıyla değil hızla karşılaştırılır.
Sınavda

Nasıl sorulurKaynak ile veriyi eşleştirme ya da Türkiye'de meslek hastalığı tanısının az olmasının nedenlerinden hangisinin yanlış olduğu sorulur.

TuzakDüşük sayıyı bu hastalıkların Türkiye'de az görülmesine bağlamaktır; asıl neden tanı, kayıt ve bildirim eksikliğidir. İkinci tuzak, ILO verisinde işe bağlı ölümlerin çoğunu kazaya bağlamaktır; ölümlerin büyük çoğunluğu hastalıktandır.

?Soru çöz

Türkiye'de kayıtlı meslek hastalığı sayısının iş kazası sayısına göre çok düşük olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Düşük sayı maruziyetin azlığını değil tanı, kayıt ve bildirim eksikliğini gösterir; gelişmiş ülkelerde tanı sayısının yüksek olması da bunu destekler. A gizli dönem yüzünden hastalık çoğu zaman iş değiştikten sonra çıkar; B iş öyküsü sorulmazsa bağ kurulmaz; D kayıt dışı ve korkan çalışan bildirim yapmaz. Üçü de gerçek nedenlerdir.

✎Boşluk doldurma göstergeler

ILO'nun 2019 tahminine göre işe bağlı ölümlerin büyük çoğunluğu kaynaklıdır. Türkiye'de iş kazası ve meslek hastalığı verileri her yıl İstatistik Yıllığı'nda yayımlanır. Ülkeler karşılaştırılırken mutlak sayı yerine kullanılır.

hastalık · SGK · hız · kaza · İSGÜM

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Elliyi aşkın meslekteki hastalıkları sistemli olarak inceleyen, hekimlere hastanın mesleğini sormayı öğütleyen ve bu yüzden “iş hekimliğinin babası” sayılan kişi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ramazzini 1700'de zanaatkârların hastalıklarını sistemli inceledi ve hastanın mesleğini sormayı hekimliğe kazandırdı. A Pott ilk mesleki kanseri (baca temizleyicileri, 1775) tanımladı; B Agricola madencilerin hastalıklarını ve havalandırmayı anlattı, ama meslekleri sistemli taramadı; C Hipokrat Antik Çağ hekimidir, meslek hastalıkları üzerine sistemli bir eser bırakmadı.Kaynak: bu sayfa · Dünyada İSG'nin gelişimi

?Soru 2

Bir metal atölyesinde taşlama tezgâhından fırlayan bir parça, yanında çalışan kişinin koruyucu gözlüğüne çarpıp düşmüş, kimse yaralanmamıştır. Bu olay aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zarar verme potansiyeli olan bir olay yaşanmış ama kimse zarar görmemiştir; bu ramak kaladır. B iş kazası için ölüm ya da vücut bütünlüğünün bozulması gerekir; C meslek hastalığı tek bir olaydan değil, mesleki maruziyetten doğar; D işle ilgili hastalıkta iş, hastalığın birden çok nedeninden biridir.Kaynak: bu sayfa · Tehlike, risk, önleme, ramak kala

?Soru 3

Türkiye'de kayıtlı meslek hastalığı sayısının iş kazası sayısına göre çok düşük olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

✓ C. Düşük sayı maruziyetin azlığını değil tanı, kayıt ve bildirim eksikliğini gösterir; gelişmiş ülkelerde tanı sayısının yüksek olması da bunu destekler. A gizli dönem yüzünden hastalık çoğu zaman iş değiştikten sonra çıkar; B iş öyküsü sorulmazsa bağ kurulmaz; D kayıt dışı ve korkan çalışan bildirim yapmaz. Üçü de gerçek nedenlerdir.Kaynak: bu sayfa · İSG göstergeleri ve istatistikler

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi bir işyerinde olumlu güvenlik kültürünün göstergesi değildir?

✓ B. Kazayı tek bir kişinin kusuruna bağlayıp cezayla kapatmak suçlama kültürüdür; kök neden aranmadığı için kaza tekrar eder. A bildirime güvenildiğini gösterir, kötüye işaret değildir; C yönetimin görünür taahhüdüdür; D çalışan katılımıdır. Üçü de olumlu kültürün göstergesidir.Kaynak: bu sayfa · Güvenlik kültürü

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi iş sağlığı ve güvenliğinin amaçlarından biri değildir?

✓ C. Ücret artışı bir çalışma ilişkisi ve toplu pazarlık konusudur, İSG'nin amacı değildir. A çalışanı korumak, İSG'nin asıl amacıdır; B üretim güvenliğidir; D işletme güvenliğidir. Üçü de İSG'nin amaçlarındandır.Kaynak: bu sayfa · İSG nedir, amaçları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →