Özel politika gerektiren gruplar: kadın, genç, engelli ve geçici çalışanlar

Çalışma hayatında özel korunan grupları ve onlar için getirilen yaş, süre, gece çalışması ve emzirme odası kurallarını karşılaştırmalı tablolarla öğren.

7 durakTüm alanlar
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · 6331 md.10, 30 · İH YÖN. md.9

Özel politika gerektiren gruplar: aynı işyerinde herkes aynı riski taşımaz

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRisk değerlendirmesini kim yapar? Risk değerlendirmesi ekibinde kimler bulunur?Bağlantılı konudan (Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

6331 md.10'a göre işveren risk değerlendirmesi yapmak ya da yaptırmakla yükümlüdür. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre değerlendirmeyi işverenin kurduğu ekip yapar: işveren ya da vekili, uzman ve hekim, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve bütün birimleri temsil eden, riskleri bilen çalışanlar. Değerlendirmenin yapılmış olması işverenin İSG yükümlülüğünü kaldırmaz.

Risk değerlendirmesi yükümlülüğü ve ekip (md.10)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İSG mevzuatında özel politika gerektiren gruplar kimlerdir ve bu çalışanlar için işverene hangi ek yükümlülükler getirilir?

Kısa cevap: 6331 md.10 genç, yaşlı, engelli, gebe ya da emziren çalışanları özel politika gerektiren gruplar olarak sayar ve kadın çalışanları ayrıca anar. İşveren bu grupları risk değerlendirmesinde ayrıca dikkate alır, özelliklerine uygun eğitim verir; işyeri hekimi onları yakın takibe alır. Çocuk, genç ve gebe çalışanın periyodik muayenesi en geç altı ayda bir yapılır.

Bir OSGB'nin işyeri hekimi, 140 çalışanlı bir plastik enjeksiyon fabrikasının yıllık planını hazırlıyor. Listede 17 yaşında bir meslek lisesi mezunu, altı aylık gebe bir kalite kontrolcü, 58 yaşında bir forklift operatörü ve işitme engelli bir depo çalışanı var.

Dördü aynı makinelerin arasında çalışır ama aynı riski taşımaz. Mevzuat bu yüzden bazı çalışanları özel politika gerektiren gruplar diye ayırır. Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı sayfasında gördük: 6331 md.10'a göre risk değerlendirmesinde genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar ile kadın çalışanların durumu ayrıca dikkate alınır. Kavram 6331'in tanımlar maddesinde değil, bu maddede ve md.30'da geçer; md.30 bu grupların çalıştırılmasını, gece ve vardiyalı çalışmayı, emzirme odası ve yurtları ayrı yönetmeliklere bırakır.

Kanun dört grubu sayar; işyeri hekiminin görev listesi bu çerçeveyi sağlık açısından genişletir.Görsel: Sınav Defteri
Bir grup, dört ek yükümlülük
YükümlülükKaynak
Risk değerlendirmesinde ayrıca dikkate alma; tehlikeler tanımlanırken bilgi toplama6331 md.10/1-ç · RD Yön. md.8
Grubun özelliklerine göre eğitim; engelliye erişilebilir, alternatif formatta eğitimÇalışan Eğitimleri Yön. (2026) md.20
Yakın takip, koruma ve bilgilendirmeİH Yön. md.9
Periyodik muayene: çocuk, genç ve gebe çalışanda en geç 6 ayda birİH Yön. md.9

Yaşlı çalışan için mevzuatta bir yaş tanımı yoktur; somut kural yıllık izindedir. Çalışma süreleri ve izinler sayfasında 50 ve daha yukarı yaştaki işçinin en az 20 gün izin aldığını gördük. Periyodik muayenenin olağan sıklığını ve sağlık gözetimini İş Sağlığı serisindeki İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında bulacaksın.

Akılda kalsın: Dört grup: genç, yaşlı, engelli, gebe-emziren; kadın çalışan ayrıca anılır. Yükümlülükler: risk değerlendirmesi, özel eğitim, yakın takip. Çocuk, genç ve gebe için muayene en geç 6 ayda bir; yaşlı bu listede yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi özel politika gerektiren gruplar arasında sayılmaz?” ya da altı aylık periyodik muayenenin kimlere uygulandığı sorulur.

TuzakAltı aylık sıklığı yaşlı ve engelli çalışana da uygulamaktır; yönetmelik yalnız çocuk, genç ve gebe çalışanı sayar. İkinci tuzak, kavramın 6331 md.3'te tanımlandığını sanmaktır: md.3 yalnız genç çalışanı tanımlar.

?Soru çöz

İşyeri hekimlerinin görevlerini düzenleyen yönetmeliğe göre aşağıdaki çalışanlardan hangilerinin periyodik muayenesi en geç altı ayda bir tekrarlanır?
I. 16 yaşındaki genç çalışan
II. Gebe çalışan
III. 58 yaşındaki çalışan

✓ C. Altı aylık sıklık özel politika gerektiren gruptan yalnız çocuk, genç ve gebe çalışanlar içindir. A gebeyi atlar; B yaşlı çalışanı altı aylık listeye katar; D yaşlıyı da sayar, oysa yaşlı çalışan işyerinin tehlike sınıfına göre muayene olur.

⇄Bilgi eşleştirme yükümlülük → kaynak

MEVZUAT · GEBE VEYA EMZİREN KADINLAR YÖN.

Gebe ve emziren çalışan: 7,5 saat, bir yıl gece yasağı, ücret kesintisiz hafif iş

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla2026'da analık izni kaç hafta oldu? Doğum izni, süt izni ve babalık izni kaç gündür?Bağlantılı konudan (Çalışma süreleri ve izinler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

2026'dan beri kadın işçinin doğumdan önce 8, doğumdan sonra 16 hafta olmak üzere toplam 24 hafta çalıştırılmaması esastır; çoğul gebelikte doğum öncesine 2 hafta eklenir. Doktor onayıyla doğumdan önceki 2 haftaya kadar çalışılabilir. Bir yaşından küçük çocuk için günde 1,5 saat süt izni verilir. Eşi doğum yapan işçiye 10 gün ücretli izin verilir.

Analık, süt ve babalık izni (md.74, Ek md.2)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gebe veya emziren çalışan günde kaç saat çalışabilir? Doğum yapan kadın ne kadar süre gece çalıştırılamaz?

Kısa cevap: Gebe veya emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Gebeliği sağlık raporuyla tespit edilen çalışan doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz; yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen bir yıl gece çalıştırılması yasaktır. Risk varsa işveren önce çalışma koşulunu, olmazsa işi değiştirir; raporla hafif işe geçen gebenin ücreti kesilmez.

Bir ilaç fabrikasının kalite kontrol laboratuvarında kimyager, gebelik raporunu işyeri hekimine getiriyor. Masasında solvent şişeleri, vardiya planında da iki gece nöbeti var.

Konunun yönetmeliği uzun adıyla Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik'tir (2013; kısaca Gebe Yönetmeliği). 6331 kapsamındaki bütün kadın çalışanlara uygulanır. Analık ve süt iznini Çalışma süreleri ve izinler sayfasında gördük; yönetmelik izin için 4857 md.74'e gönderme yapar, burada çalışma koşullarına bakıyoruz.

Koruma bildirimle başlar

Tanımlar bilgilendirmeye bağlıdır: gebe çalışan, bir sağlık kuruluşundan aldığı belgeyle işverenini bilgilendiren çalışandır; emziren çalışan, süt izni kullanan ve işverenini bilgilendiren çalışandır. Bildirim gelince işveren kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenleri ve çalışma süreçlerini bu çalışan açısından değerlendirir; yönetmeliğin eklerindeki etken ve koşullara bakar, psikososyal ve tıbbi faktörleri de hesaba katar. Sonucu çalışana bildirir.

Risk çıkarsa sıra bellidir (md.7): önce çalışma koşulları veya saatleri geçici olarak değiştirilir; bu mümkün değilse çalışan başka bir işe aktarılır; o da olmuyorsa çalışan isterse gerekli süre boyunca ücretsiz izinli sayılır ve bu süre yıllık izin hesabına katılmaz. Sağlık raporuyla daha hafif işe geçirilen gebe çalışanın ücretinden kesinti yapılmaz. Laboratuvardaki kimyager solventten uzak bir masaya alınır, gece nöbetleri kaldırılır.

Üç dönem, üç kural (Gebe Yön. md.8–12)
DönemGece çalışmasıDiğer kural
Gebelik (raporla tespitten doğuma)Gece çalışmaya zorlanamazGünde en çok 7,5 saat; periyodik kontrol için ücretli izin
Yeni doğum yapmışDoğumu izleyen 1 yıl yasak; sonra raporla sakıncalı görülen dönem boyunca yasak—
Emziren (süt izni kullanan)1 yıllık yasak bu döneme denk gelirGünde en çok 7,5 saat; doğum izni bitince işe başlamadan önce çalışmaya engel olmadığına dair rapor
Akılda kalsın: Gebe ve emziren için tavan 7,5 saat. Gece: gebe zorlanamaz, yeni doğum yapmış 1 yıl yasak. Risk merdiveni: koşulu değiştir → işi değiştir → ücretsiz izin. Hafif işte ücret kesilmez, kontrol izni ücretlidir.
Sınavda

Nasıl sorulurGebe ve emziren çalışanın günlük çalışma sınırı, doğum sonrası gece yasağının süresi ya da muayene izninin ücretli olup olmadığı sorulur.

TuzakBir yıllık gece yasağını altı aya indirmek ya da 7,5 saati yalnız gebeye uygulamaktır; sınır emziren çalışan için de geçerlidir. İkinci tuzak, risk çıkınca doğrudan ücretsiz izne gitmektir; ücretsiz izin son basamaktır.

?Soru çöz

Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Doğum sonrası gece çalışma yasağı altı ay değil bir yıldır (md.8). B md.9'un 7,5 saat sınırıdır, doğru; C md.7/3'ün ücret güvencesidir, doğru; D md.11'in ücretli muayene iznidir, doğru.

✎Boşluk doldurma gebe ve emziren

Gebe veya emziren çalışan günde saatten fazla çalıştırılamaz. Yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır. Gebe çalışana periyodik kontroller için izin verilir.

7,5 · bir · ücretli · 11 · altı · ücretsiz
MEVZUAT · GEBE YÖN. md.13–23

Emzirme odası ve çocuk bakım yurdu: 100–150 kadında oda, 150'yi aşınca yurt

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kaç kadın çalışanı olan işyerinde emzirme odası, kaç kadın çalışanda çocuk bakım yurdu kurulur? Sayı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Yaşı ve medeni hâli ne olursa olsun 100–150 kadın çalışanı olan işyerinde, işyerine en çok 250 metre uzaklıkta emzirme odası kurulur. 150'den çok kadın çalışan varsa çocuk bakım yurdu kurulur; yurt 250 metreden uzaksa işveren taşıt sağlar. Sayıya işverenin aynı belediye sınırlarındaki tüm işyerleri ve velayeti kendisinde olan erkek çalışanlar katılır.

Bir hazır giyim firmasının insan kaynakları müdürü, aynı ilçedeki dikim atölyesi ile paketleme deposunun kadrolarını yan yana koyuyor. Tek tek bakınca yükümlülük yok gibi; toplayınca durum değişiyor.

Eşikler ve kurallar (md.13–14)

Oda mı, yurt mu?
Emzirme odasıÇocuk bakım yurdu
Kadın çalışan sayısı100–150150'den çok
Uzaklıkİşyerine en çok 250 m, çalışma yerinden ayrıİşyerine yakın; 250 m'den uzaksa taşıt
Kimler alınır0–1 yaş0–6 yaş (2019'dan beri: ilköğretime kayıt yaşını doldurmamış)
BakıcıHer 10 çocuğa 1 kadın bakıcıHer 20 çocuğa 1 bakıcı

Sayımın üç kuralı vardır. Birincisi, işverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki bütün işyerlerindeki kadın çalışanlar toplanır. İkincisi, erkek çalışanlardan çocuğunun annesi ölmüş ya da velayeti kendisine verilmiş olanlar da sayılır; bunların çocukları oda ve yurttan yararlanır. Üçüncüsü, statü ayrımı yapılmaz: 6331'e tabi bütün çalışanlar hesaba girer; çalışanın kendi mevzuatına göre kurulmuş kreş varsa yükümlülük yerine gelmiş sayılır. İşverenler ortak oda ve yurt kurabilir ya da yetkili bir yurtla anlaşabilir.

Çözümlü örnek

Atölyede 85, aynı belediye sınırlarındaki depoda 30 kadın çalışıyor; ayrıca 4 erkek çalışanın çocuğunun velayeti kendisinde. Yükümlülük nedir?

  1. 85 + 30 + 4 = 119: işyerleri tek tek değil toplam sayılır.
  2. 119, 100–150 aralığındadır.

Cevap: en çok 250 m uzaklıkta emzirme odası

Giderlerin tamamı işverene aittir; oda ve yurt işyeri hekiminin tıbbi gözetimindedir ve işveren ya da vekilince ayda en az bir denetlenir. Açılan oda ve yurt 30 gün içinde Millî Eğitim Bakanlığına ve Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne raporla bildirilir. Çocuklara günde 250 gram süt ya da yoğurt verilir.

Akılda kalsın: 100–150 → oda, 150'yi aşan → yurt. 250 iki yerde: odanın uzaklık sınırı ve yurtta taşıt eşiği. Bakıcı 10'a 1 odada, 20'ye 1 yurtta. Sayım: aynı belediyedeki tüm işyerleri + velayeti kendisindeki erkekler.
Sınavda

Nasıl sorulurKadın çalışan sayısı verilip oda mı yurt mu gerektiği ya da sayıma kimlerin girdiği sorulur.

Tuzakİşyerlerini ayrı ayrı saymak ve velayeti kendisinde olan erkek çalışanları dışarıda bırakmaktır. İkinci tuzak, tam 150 kadını yurt eşiği sanmaktır: yurt için 150'den çok kadın gerekir; 150 hâlâ odadır.

?Soru çöz

Bir işverenin aynı belediye sınırları içindeki fabrikasında 95, deposunda 40 kadın çalışan vardır. Erkek çalışanlardan 18'inin çocuğunun velayeti kendisine verilmiştir. Gebe Yönetmeliği'ne göre işverenin yükümlülüğü hangisidir?

✓ D. Sayım 95 + 40 + 18 = 153'tür; 150'yi aştığı için yurt gerekir. A işyerlerini ayrı ayrı sayar; B velayeti kendisinde olan erkekleri unutup 135'te kalır; C toplanan sayıyı işyerlerine bölmeye çalışır, yükümlülük tek bir toplam üzerinden doğar.

↕Sıralama yurt yükümlülüğü

  1. Açılıştan itibaren 30 gün içinde MEB ve İl Müdürlüğüne rapor verilir
  2. Aynı belediye sınırlarındaki işyerlerinin kadın çalışanları ve velayeti kendisindeki erkekler toplanır
  3. Yurt işveren ya da vekilince ayda en az bir denetlenir
  4. Toplam 150'yi aştığı için yurt kurulur ya da yetkili yurtla anlaşılır
MEVZUAT · 4857 md.71–73 · ÇOCUK VE GENÇ İŞÇİLER YÖN.

Çocuk ve genç işçi: 14, 15, 16, 18 yaş çizgileri ve kısaltılmış süreler

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla6331 sayılı Kanun'a göre çalışan, işveren, işveren vekili ve işyeri nasıl tanımlanır? Çalışan ile işçi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (6331 sayılı Kanun). Önce kendin cevapla, sonra aç.

6331'e göre çalışan, kendi özel kanunundaki statüsüne bakılmaksızın kamu ya da özel işyerinde istihdam edilen gerçek kişidir; işçi ise 4857'de iş sözleşmesiyle çalışan kişidir. İşveren, çalışan istihdam eden gerçek ya da tüzel kişi veya tüzel kişiliği olmayan kurumdur. İşveren adına hareket edip işin ve işyerinin yönetiminde görev alan işveren vekili, bu Kanunun uygulanmasında işveren sayılır.

Tanımlar: çalışan, işveren, işyeri (md.3)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş Kanunu'na göre çocuklar kaç yaşında çalışabilir? Çocuk ve genç işçilerin çalışma süreleri, hafta tatili ve yıllık izni ne kadardır?

Kısa cevap: 15 yaşını doldurmamış çocuğun çalıştırılması yasaktır; 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretimi bitirmiş çocuk yalnız hafif işlerde çalışır. 15–18 yaş genç işçidir. Okula gitmeyen çocuk günde 7, haftada 35 saat (15 yaşını tamamlamışsa 8/40), okula giden eğitim döneminde 2/10 saat çalışır; hafta tatili 40 saat, yıllık izin en az 20 gündür.

Bir oto sanayi sitesinde usta, yaz tatilinde yanına iki çırak almak istiyor: biri 14 yaşında ve ortaokulu bitirmiş, öbürü 16 yaşında. İkisine de “akşam dükkânı kapatana kadar kal” diyecek; mevzuat ikisine de farklı sınır çizer.

6331 sayılı Kanun sayfasında gördük: genç çalışan, 15 yaşını bitirmiş ama 18 yaşını doldurmamış çalışandır. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik bu çizgiye bir alt basamak ekler: çocuk işçi, 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişidir.

Yaş arttıkça izin verilen iş listesi büyür: Ek-1 herkese, Ek-2 15 yaştan, Ek-3 16 yaştan itibaren.Görsel: Sınav Defteri

Yasak işler ve işverenin yükümlülükleri

Ekte yer alsa bile 18 yaşını doldurmayan işçi şu işlerde çalıştırılamaz (Yön. md.5): parlayıcı, patlayıcı ve zararlı madde işleri, gürültü ya da titreşimi yüksek ortamlar, aşırı sıcak ve soğuk, radyoaktif madde ve zararlı ışın, aralıksız ayakta durma, parça başı ve prim usulü ücret, para taşıma ve tahsilat, eve dönmeye imkân vermeyen işler ve gece dönemi. 4857 md.72'ye göre maden, kablo, kanalizasyon ve tünel gibi yer altı ve su altı işlerinde 18 yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadın çalıştırılamaz. İşveren veli ya da vasiyle yazılı iş sözleşmesi yapar, okula gidenden öğrenci belgesi ister, işe başlamadan iş başı eğitimi verir; çocuklara karşı ya da yüz kızartıcı suçtan hüküm giymiş işveren çocuk ve genç çalıştıramaz.

Karıştırılan rakamlar: yetişkin işçi ile çocuk ve genç işçi
KuralYetişkin (4857)Çocuk ve genç (Yön. md.6–10)
Çalışma süresiHaftada 45 saatOkula gitmeyen 7/35 (15 yaşını tamamlamışsa 8/40); okula giden, eğitim döneminde 2/10
Günlük dinlenmePost değişiminde 11 saat24 saatte kesintisiz 14 saat
Ara dinlenme4 saate kadar 15 dk; 7,5'e kadar yarım saat2–4 saat arası 30 dk; 4–7,5 saat 1 saat
Hafta tatiliKesintisiz 24 saatKesintisiz 40 saat
Bayram ve genel tatilSözleşme ya da onayla çalışılabilirÇalıştırılamaz, ücret ödenir
Yıllık izinAnlaşmayla bölünür, bir parça ≥10 günEn az 20 gün; isteğiyle en fazla ikiye bölünür
Akılda kalsın: Yaş çizgileri 14 · 15 · 16 · 18: Ek-1, Ek-2, Ek-3 sırayla açılır. Süreler 7/35, 8/40, 2/10. Çocuk ve gençte rakamlar yetişkine göre büyür: dinlenme 14, hafta tatili 40, izin 20. Yer altı ve su altı: 18 altı erkek ve her yaşta kadın yasak.
Sınavda

Nasıl sorulurYaşı verilen bir çocuğun hangi işte, kaç saat çalışabileceği ya da hafta tatili ve izin süresi sorulur.

TuzakMd.72'deki 18 yaş sınırını kadınlara da uygulamaktır: kadın yer altı ve su altı işlerinde hiçbir yaşta çalıştırılamaz. İkinci tuzak, yetişkinin 24 saatlik hafta tatilini ve 11 saatlik dinlenmesini gence taşımaktır; gençte 40 ve 14 saattir.

?Soru çöz

4857 sayılı Kanun ve Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. md.72 yer altı ve su altı işlerinde kadını yaş ayrımı yapmadan yasaklar. A sanat, kültür ve reklam istisnasını atlar; C Ek-3 16 yaşını dolduranlar içindir, 15 ile karışır; D parça başı ve prim usulü ücretli işler 18 yaş altına yasaktır.

✎Boşluk doldurma genç işçi rakamları

Çocuk ve genç işçilere 24 saatlik zaman diliminde kesintisiz saat dinlenme verilir. Hafta tatilleri kesintisiz saatten az olamaz. Yıllık ücretli izinleri günden az olamaz.

14 · 40 · 20 · 11 · 24 · 14 gün
HESAP · 4857 md.30

Engelli ve eski hükümlü: 50 işçide yükümlülük, %3 özelde, %4 + %2 kamuda

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kaç işçi çalıştıran işveren engelli çalıştırmak zorundadır, oran nedir ve sayı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerinde işçilerin %3'ü, kamu işyerinde %4'ü engelli ve %2'si eski hükümlü olmalıdır. Sayıda yer altı ve su altı işçileri hesaba katılmaz, yarımdan küçük kesir atılır, yarım ve fazlası tama yükseltilir. Engelli işçi yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılamaz; işçiler Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlanır.

Bir kömür işletmesinin insan kaynakları uzmanı İŞKUR'a engelli işçi talebi hazırlıyor. Bordroda 230 işçi var, 30'u yer altında; uzman önce hangi sayıyla hesap yapacağını bilmeli.

İş Kanunu'nun 30. maddesi işverene, işçilerini meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırma şartıyla bir kota yükler. İSG açısından bunun karşılığı, engelli çalışanın risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınması ve eğitimin erişilebilir biçimde verilmesidir; ilk konuda bunu gördük.

4857 md.30: kim, ne kadar?
Özel sektörKamu
Eşik50 veya daha fazla işçi (aynı il sınırlarındaki işyerleri toplanır)
Engelli%3%4
Eski hükümlüyok%2

Sayımın kuralları

  • Belirli ve belirsiz süreli işçiler sayılır; kısmi süreli çalışanlar çalışma sürelerine göre tam süreye dönüştürülür.
  • Yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar sayıma katılmaz; bu işlerde engelli işçi çalıştırılamaz.
  • Özel istihdam bürosundan gelen geçici işçi bu sayıma girmez (md.7).
  • Yarıma kadar kesirler atılır, yarım ve fazlası tama yükseltilir.
Engelli sayısı = (sayılan işçi) × oran → yuvarlaSayılan işçi = toplam − yer altı ve su altı işçileri; ,5 ve üstü yukarı, altı aşağı.
Çözümlü örnek

Özel sektörde 4857'ye tabi bir fabrikada 180 işçi var. Kaç engelli çalıştırılır?

  1. 180 × 0,03 = 5,4
  2. Kesir yarımdan küçük, atılır.

Cevap: 5 engelli işçi

Çözümlü örnek (sınav tipi)

Bir kamu işyerinde 120 işçi var, hiçbiri yer altında değil. Kaç engelli ve kaç eski hükümlü çalıştırılır?

  1. Engelli: 120 × 0,04 = 4,8 → 5
  2. Eski hükümlü: 120 × 0,02 = 2,4 → 2

Cevap: 5 engelli, 2 eski hükümlü

Ek bilgi: öncelik, geri alma ve teşvik

İşyerinin işçisiyken engelli hâle gelene öncelik tanınır. Malulen ayrılıp maluliyeti ortadan kalkan işçi eski işine dönmek isterse işveren onu boş yer varsa hemen, yoksa ilk boşalan işe almak zorundadır; almazsa altı aylık ücret tutarında tazminat öder. Özel sektörde kota kapsamındaki engellinin işveren prim hissesi Hazinece karşılanır. Kotaya uymayana md.101'e göre her eksik kişi ve ay için idari para cezası uygulanır.

Akılda kalsın: Eşik 50 işçi; oran özelde %3, kamuda %4 engelli + %2 eski hükümlü. Önce yer altı ve su altı işçilerini düş, sonra çarp, sonra yuvarla (,5 yukarı). Geçici işçi sayılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurİşçi sayısı verilip kaç engelli çalıştırılacağı ya da eski hükümlü yükümlülüğünün hangi sektörde olduğu sorulur.

TuzakYer altı işçilerini toplamdan düşmeden hesaplamaktır. İkinci tuzak, özel sektöre eski hükümlü kotası yüklemek ya da kamudaki %4'ü özel sektöre taşımaktır.

?Soru çöz

4857 sayılı Kanun'a tabi özel sektöre ait bir maden işletmesinde 230 işçi çalışmaktadır; bunların 30'u yer altında çalışmaktadır. İşveren en az kaç engelli işçi çalıştırmakla yükümlüdür?

✓ C. Yer altı işçileri düşülür: 230 − 30 = 200; 200 × 0,03 = 6. A yer altı işçilerini düşmeden hesaplar (230 × 0,03 = 6,9 → 7); B kamu oranı %4'ü uygular; D kamudaki %2'lik eski hükümlü oranıyla karışır.

↕Sıralama engelli kotası azdan çoğa

  1. Özel sektör, 180 işçi, yer altı işçisi yok
  2. Özel sektör, 60 işçi, bunların 15'i yer altında
  3. Özel sektör, 230 işçi, bunların 30'u yer altında
  4. Kamu, 80 işçi, yer altı işçisi yok
MEVZUAT · GEÇİCİ VEYA BELİRLİ SÜRELİ İŞLER YÖN. · 4857 md.7

Geçici işçi, belirli süreli çalışan ve alt işveren: koruma sözleşmeye göre azalmaz

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla4857 sayılı İş Kanunu'na göre işçi, işveren, işveren vekili ve alt işveren kimdir? Asıl işveren alt işverenin işçisine karşı sorumlu mudur?Bağlantılı konudan (Temel hukuk ve iş hukuku). Önce kendin cevapla, sonra aç.

4857'ye göre işçi, bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir; işveren, işçi çalıştıran gerçek ya da tüzel kişi veya tüzel kişiliği olmayan kurumdur. İşveren vekili, işveren adına hareket edip işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kişidir; işlemlerinden doğrudan işveren sorumludur. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.

4857: işçi, işveren, alt işveren, kapsam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geçici iş ilişkisiyle ya da belirli süreli sözleşmeyle çalışanların İSG'sinden kim sorumludur? Alt işveren işyerinde eğitim ve risk değerlendirmesini kim yapar?

Kısa cevap: Geçici veya belirli süreli sözleşmeyle çalışan, işyerindeki diğer çalışanlarla aynı düzeyde korunur; KKD'ye erişim dahil farklı uygulama yapılamaz. Geçici iş ilişkisinde İSG eğitimini ve tedbirleri işçiyi çalıştıran işveren sağlar; devreden ve devralan işveren iş süresince birlikte sorumludur. Alt işveren kendi risk değerlendirmesini ve eğitimini yapar, asıl işveren denetler ve koordine eder.

Bir otomotiv fabrikasında yemekhane bir alt işverende, montaj hattında altı aylık sözleşmeli işçiler var. Sipariş patlayınca özel istihdam bürosundan 20 geçici işçi geliyor. Kaza olursa kimin defterine yazılır?

Geçici veya belirli süreli iş (2013 Yönetmeliği)

Geçici veya Belirli Süreli İşlerde İSG Hakkında Yönetmelik'in tek amacı vardır: bu çalışanları kadroludan daha az korumamak. İşveren KKD'ye erişim dahil çalışma koşullarında farklı uygulama yapamaz. Çalışan işe başlamadan önce işin riskleri, gereken mesleki bilgi ve sağlık gözetimi hakkında bilgilendirilir, bilgi ve tecrübesine göre eğitilir. İş özel sağlık gözetimi gerektiriyorsa bu gözetim, gereklilik sürdükçe sözleşme bittikten sonra da sürdürülür. İşyerinin uzmanı ve hekimi bu çalışanlardan haberdar edilir.

Geçici iş ilişkisi (4857 md.7)

Geçici iş ilişkisi, özel istihdam bürosu aracılığıyla ya da holding ve şirketler topluluğu içinde görevlendirmeyle kurulur. Büro yoluyla kurulanda işçinin işvereni bürodur; işçiyi çalıştıran işveren ise ona talimat verir, 6331 md.17/6'daki eğitimi verir, İSG tedbirlerini alır ve iş kazası ile meslek hastalığını büroya derhâl, ayrıca 5510'a göre ilgili mercilere bildirir. Yönetmeliğe göre devralan işveren işin risklerini devredene bildirir, bu bilgi sözleşmeye yazılır; iki işveren iş süresince İSG ve iş hijyeni bakımından birlikte sorumludur. Kamu kurumlarında ve yer altında maden çıkarılan işyerlerinde büro yoluyla geçici iş ilişkisi kurulamaz.

Alt işverenlik

Temel hukuk ve iş hukuku sayfasında asıl işverenin alt işverenin işçilerine karşı birlikte sorumlu olduğunu gördük. İSG'de iş bölümü şöyledir:

Asıl işveren ile alt işveren: İSG'de kim ne yapar?
KonuAlt işverenAsıl işveren
Risk değerlendirmesiKendi işi için yapar, bir nüshasını verirBilgi sağlar, denetler, bütünleştirir
EğitimKendi çalışanını eğitirBelgeleri kontrol eder, işyerine özgü riskleri anlatır
Kurul6 aydan uzun ilişkide koordinasyon asıl işverende; toplam 50'yi aşınca ortak kurul
Ek bilgi: geçici iş ilişkisinin süreleri

Büro yoluyla kurulan ilişki, analık izni ve askerlik gibi askı hâllerinde askı sürdükçe, mevsimlik tarım ve ev hizmetlerinde süresiz, diğer hâllerde en fazla 4 ay için kurulur ve toplam 8 ayı geçmemek üzere en fazla iki kez yenilenir. Holding içi devirde süre en fazla 6 aydır, en fazla iki kez yenilenir; işçinin yazılı rızası gerekir.

Akılda kalsın: Sözleşme türü korumayı azaltmaz: aynı KKD, aynı bilgi, uygun eğitim; özel sağlık gözetimi sözleşmeden sonra da sürer. Geçici işçinin işvereni büro, eğitimi ve tedbiri çalıştıran işveren. Alt işveren yapar, asıl işveren denetler ve koordine eder.
Sınavda

Nasıl sorulurGeçici işçinin eğitiminden ya da iş kazasının bildiriminden kimin sorumlu olduğu, alt işveren işyerinde risk değerlendirmesini kimin yaptığı sorulur.

Tuzakİşvereni büro olduğu için eğitimi de büroya yüklemektir; 6331 md.17/6 eğitimi işçiyi çalıştıran işverene verir. İkinci tuzak, işi alt işverene verince asıl işverenin İSG'den çekildiğini sanmaktır.

?Soru çöz

Geçici veya belirli süreli işlerde iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yönetmelik KKD'ye erişim dahil farklı uygulamayı yasaklar (md.5). B md.8'in hükmüdür, doğru; C 6331 md.17/6 ve 4857 md.7'nin hükmüdür, doğru; D md.7'deki yasaktır, doğru.

⇄Bilgi eşleştirme görev → kim

MEVZUAT · GECE POSTALARI · POSTALAR YÖN.

Gece ve vardiyalı çalışma: kime yasak, kime şartlı, posta nasıl döner?

İSG Mevzuatı · İSG mevzuatı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla4857 sayılı İş Kanunu'na göre ara dinlenme süreleri nelerdir ve gece çalışması en fazla kaç saat olabilir?Bağlantılı konudan (Çalışma süreleri ve izinler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

4857 md.68'e göre ara dinlenme, 4 saat veya daha kısa işlerde 15 dakika, 4 saatten fazla 7,5 saate kadar (7,5 dahil) işlerde yarım saat, 7,5 saatten uzun işlerde 1 saattir; en az sürelerdir, aralıksız verilir ve çalışmadan sayılmaz. Gece en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren, en fazla 11 saatlik dönemdir; işçinin gece çalışması 7,5 saati geçemez.

Ara dinlenme ve gece çalışması (md.68–69)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kimler gece çalıştırılamaz? Kadın işçinin gece postasında çalışma şartları nelerdir ve postalar nasıl düzenlenir?

Kısa cevap: 18 yaşını doldurmamış işçi gece döneminde çalıştırılamaz; yeni doğum yapmış çalışana doğumdan sonra bir yıl gece yasaktır, gebe gece çalışmaya zorlanamaz. 18 yaşını doldurmuş kadın, işyeri hekiminden rapor alarak gece postasında çalışır; gece postası en çok 7,5 saattir. Sürekli işlerde 24 saatte en az üç posta olur; işçi en fazla bir hafta gece postasında kalır.

Bir cam fabrikasında fırın hiç sönmüyor: üç vardiya, 24 saat. Vardiya amiri yeni planı yaparken 17 yaşındaki stajyerin, sekiz ay önce doğum yapmış operatörün ve gece çalışmak isteyen 24 yaşındaki bir kadın teknisyenin adını tek tek kontrol ediyor.

Çalışma süreleri ve izinler sayfasında genel kuralı gördük: gece en geç 20.00'de başlar, en erken 06.00'da biter; işçinin gece çalışması 7,5 saati geçemez, post değişiminde 11 saat dinlenme verilir. Bu konu, gece kuralının özel gruplara nasıl daraldığını ve postaların nasıl döndüğünü toplar.

Gece çalışması: kim, hangi kural?
KimKuralKaynak
18 yaşını doldurmamışGece dönemindeki işlerde ve 20.00–06.00 postalarında yasak; kanun sanayi işlerini açıkça sayar4857 md.73 · Çocuk Yön. md.5 · Postalar Yön. md.5
GebeRaporla tespitten doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamazGebe Yön. md.8
Yeni doğum yapmışDoğumdan sonra 1 yıl yasakGebe Yön. md.8
18 yaşını doldurmuş kadınİşe başlamadan işyeri hekimi raporu; çalışırken düzenli muayene; gece postası en çok 7,5 saat; gerektiğinde servisKadın Çalışanların Gece Postaları Yön. (2013)
Gece çalışmasıyla sağlığı bozulanRaporla belgelerse olanak ölçüsünde gündüz postasında uygun işPostalar Yön. md.8

Postaların düzeni

Postalar Hâlinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'e göre sürekli işlerde 24 saatte en az üç posta çalıştırılır; turizm, özel güvenlik ve sağlıkta iki posta olabilir. Gece postası 7,5 saati geçemez; bu üç sektörde işçinin yazılı onayıyla aşılabilir. Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan posta gece çalışması sayılır. Bir işçi en fazla bir iş haftası gece postasında çalışır, sonraki hafta gündüze geçer; iki haftalık nöbetleşme de olabilir. Hafta tatili nöbetleşe ve en az 24 saattir; posta sayısı artırılınca ücret indirilemez. Fabrikadaki stajyer gece postasına yazılamaz, operatörün yasağı doğumdan sonraki 12. aya kadar sürer, teknisyen rapor alınca gece postasına girer. Gece ve vardiyalı çalışmanın sağlık etkilerini İş Sağlığı serisindeki Psikososyal riskler ve vardiyalı çalışma sayfasında bulacaksın.

Akılda kalsın: Gece: 18 altı yasak · yeni doğum 1 yıl yasak · gebe zorlanamaz · yetişkin kadın raporla. Postalar: 24 saatte en az 3 (turizm, güvenlik, sağlıkta 2), gece postası 7,5 saat, gecede en fazla 1 hafta, post arası 11 saat.
Sınavda

Nasıl sorulurVerilen kişilerden hangilerinin gece çalıştırılamayacağı öncüllü sorulur ya da postaların sayısı ve dönme süresi istenir.

TuzakYetişkin kadına gece çalışmasını yasak sanmaktır; 18 yaşını doldurmuş kadın işyeri hekimi raporuyla gece postasında çalışabilir. İkinci tuzak, gebe ile yeni doğum yapmışı karıştırmaktır: gebe için “zorlanamaz”, doğumdan sonraki bir yıl için “yasak” denir.

?Soru çöz

Postalar hâlinde çalışılan bir cam fabrikasında aşağıdaki işçilerden hangilerinin gece postasında çalıştırılması yasaktır?
I. 17 yaşındaki stajyer işçi
II. Sekiz ay önce doğum yapmış işçi
III. İşyeri hekiminden gece çalışmasına engel olmadığı raporunu almış 24 yaşındaki kadın işçi

✓ D. 18 yaşını doldurmamış işçi gece postasında çalıştırılamaz; doğumdan sonraki bir yıllık yasak da sekizinci ayda sürmektedir. A doğum sonrası bir yıllık yasağı atlar; B 18 yaş altı yasağını atlar; C yetişkin kadını da yasak sayar, oysa raporlu kadın gece postasında çalışabilir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kural

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. md.11 ve md.13 güvenlik raporunu ve dahili acil durum planını üst seviyeli kuruluşa yükler. B alt seviyeliyi üst seviyeliyle karıştırır, alt seviyeli politika belgesi hazırlar; C Acil Durumlar Yönetmeliği'nin az tehlikeli sınıftaki 6 yılıdır, BEKRA'da süre üç yılı aşmaz; D yanlıştır, senaryo dokümanını iki seviye de hazırlar.Kaynak: Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı · Tahliye (md.12) ve BEKRA (md.29)

?Soru 2

Çalışanların İSG Eğitimleri Yönetmeliği'ne göre tehlikeli sınıftaki bir işyerinde temel eğitimin en az süresi ile tekrar eğitiminin en az süresi ve sıklığı hangi seçenekte doğru verilmiştir?

✓ D. Tehlikeli sınıfta temel eğitim en az 12 ders saatidir; tekrar 2 yılda bir ve her sınıfta olduğu gibi en az 8 ders saatidir. A az tehlikeli sınıfın rakamlarıdır; B tekrarı temel eğitim kadar uzun sayar ve çok tehlikelinin sıklığını alır; C çok tehlikelinin 16 saatini tehlikeli sınıfa taşır.Kaynak: Çalışan eğitimi, katılım ve kurullar · Temel eğitim: 8/12/16 saat, tekrar, sınav

?Soru 3

6331 sayılı Kanun'a göre işverenin bilgilendirme yükümlülüğüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Ciddi ve yakın tehlikeye maruz kalma riski olan bütün çalışanlar derhal bilgilendirilir.
II. Başka işyerinden çalışmak üzere gelenler için gerekli bilgiler onların işverenlerine verilir.
III. Risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçlarına yalnız iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi ulaşabilir.

✓ C. I md.16/2-a'nın, II md.16/2-b'nin hükmüdür. III yanlıştır: kanun bu bilgilere destek elemanlarının ve çalışan temsilcilerinin de ulaşmasını ister. A II'yi eksik bırakır; B yanlış olan III'ü alır; D III'ü de doğru sayar.Kaynak: Çalışan eğitimi, katılım ve kurullar · Çalışanların bilgilendirilmesi (md.16)

?Soru 4

İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi, süresi dolmadan risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektiren hâllerden biri değildir?

✓ D. Unvan değişikliği yeni bir tehlike ya da risk doğurmaz; md.12/2'de sayılmaz. A ramak kala olaydır ve zarar olmasa da yenileme sebebidir; B üretim yöntemi değişikliğidir; C sınır değer mevzuatı değişikliğidir, ikisi de md.12/2'de açıkça sayılır.Kaynak: Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı · Yenileme: 2/4/6 yıl ve yenileme hâlleri (md.12)

?Soru 5

Çalışanların İSG Eğitimleri Yönetmeliği'ne göre işe başlama eğitimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. İşe başlama eğitimi fiilen çalışmaya başlamadan önce, uygulamalı ve yüz yüze verilir; ilk ay ve uzaktan eğitim temel eğitimin özellikleriyle karışır. B md.7/1'de açıkça sayılır; C md.7/5'in hükmüdür; D md.7/4'te verebilecekler arasındadır.Kaynak: Çalışan eğitimi, katılım ve kurullar · Eğitim yükümlülüğü ve işe başlama eğitimi

?Soru 6

6331 sayılı Kanun'da taban tutarı T olarak belirlenen ve çalışan sayısıyla çarpılmayan bir idari para cezası, 60 çalışanı bulunan çok tehlikeli sınıftaki bir işyerine kaç T olarak uygulanır?

✓ B. 50 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyerinde ceza yüzde iki yüz artırılır: T + 2T = 3T. A 10'dan az çalışanlı çok tehlikeli işyerinin oranıdır; C 10–49 çalışanlı çok tehlikeli ya da 50+ tehlikeli işyerinin oranıdır; D yüzde iki yüz artışı yüzde üç yüz gibi hesaplar.Kaynak: İş kazası bildirimi ve yaptırımlar · İdari para cezaları ve çarpanlar (md.26)

?Soru 7

6331 ve 5510 sayılı kanunlara göre iş kazası ve meslek hastalığının kayıt ve bildirimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. md.14/1-b, yaralanma olmasa da zarar veren ya da zarar verme potansiyeli olan olayların incelenip raporlanmasını ister. A md.14/2-b'nin hükmüdür; B 5510 md.13'teki kontrol dışı yer kuralıdır; C md.14/3'ün sevk yükümlülüğüdür.Kaynak: İş kazası bildirimi ve yaptırımlar · Kayıt ve bildirim: 3 iş günü, 10 gün (md.14)

?Soru 8

İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ne göre risk değerlendirmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. md.9/2 yöntemi işyerinin özelliklerine ya da standartlara göre seçilen bir ya da birkaç yönteme bırakır; md.11 yöntemi dokümana yazdırır. B mevzuatta olmayan bir zorunluluk koyar; C süreci tasarım ya da kuruluş aşamasından başlatan md.7'ye aykırıdır; D eksiktir, her sayfa yapanlarca paraflanır.Kaynak: Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı · Aşamalar ve dokümantasyon (RD Yön. md.7–11)

?Soru 9

5510 sayılı Kanun'a göre aşağıdakilerden hangisi iş kazası sayılan hâllerden biri değildir?

✓ B. Kanun yol kazasını yalnız işverence sağlanan taşıtla gidiş gelişte iş kazası sayar; kendi aracıyla yolculuk beş hâlden hiçbirine girmez. A md.13/d'nin süt izni hâlidir; C md.13/c'nin “asıl işini yapmaksızın geçen zamanlar” hâlidir; D md.13/e'nin servis aracı hâlidir.Kaynak: İş kazası bildirimi ve yaptırımlar · İş kazası ve meslek hastalığı: 6331 ve 5510

?Soru 10

6331 sayılı Kanun ve atıf yaptığı 4857 sayılı Kanun hükümlerine göre İSG teftişi ve denetimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. md.24/A OSGB, eğitim kurumu, ekipman muayene kuruluşu ve laboratuvarların denetimini İSG Genel Müdürlüğü personeline verir. B teftişi iş müfettişinden alıp SGK'nın kaza soruşturmasıyla karıştırır; C md.93'ün kimlik gizliliğine aykırıdır; D md.92'deki “aksi kanıtlanıncaya kadar geçerli” kuralını yok sayar.Kaynak: İş kazası bildirimi ve yaptırımlar · Teftiş ve denetim (md.24, 24/A)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →