Meslek hastalıklarına giriş: tanım, tanı ilkeleri ve işle ilgili hastalıklar

Bir hastalığın neden meslek hastalığı sayıldığını, tanının nasıl konduğunu, listedeki grupları ve Türkiye’de tanı sayısının neden düşük kaldığını öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · MESLEK HASTALIĞI

Meslek hastalığı nedir? İşle ilgili hastalık ve iş kazasından farkı

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Meslek hastalığı nedir, işle ilgili hastalıktan ve iş kazasından farkı nedir?

Kısa cevap: Meslek hastalığı, 5510 sayılı Kanun'un 14. maddesine göre sigortalının yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir. Bu hastalıkta iş, zorunlu nedendir. İşle ilgili hastalıkta iş, birden çok nedenden yalnız biridir. İş kazası ise ani ve dışsal bir olaydır.

Revire nefes darlığıyla gelen iki çalışan var. Biri kot taşlama atölyesinde dört yıl kum püskürtmüş, öteki yirmi yıldır sigara içen bir muhasebeci; ikisinin de grafisi bozuk, ama yalnız birinin hastalığı “meslek hastalığı”dır.

Kot taşlayan işçinin akciğerindeki silika tozu işyerinden gelir; o iş olmasa bu hastalık da olmazdı. Meslek hastalığında hastalık ile etken arasındaki bağ işin kendisinden doğar ve kanıtlanabilir. Etken bilindiği için de önlenebilir.

İki yasal tanım

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (md.14) meslek hastalığını “sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleri” diye tanımlar. Tanımda üç şey vardır. Birincisi neden işten gelir. İkincisi bu neden tekrarlanır; tek bir ani olay değildir. Üçüncüsü sonuç geçici de olabilir, ruhsal da. Kanun “işçi” ya da “çalışan” değil “sigortalı” der, çünkü konu sigortanın sağladığı haklardır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (md.3/1-l) daha kısa yazar: “Mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalık”. 6331'in bakışı önlemedir. 5510'un bakışı ise tazmin ve sigortadır.

İşle ilgili hastalık: iş, nedenlerden biri

Bütün hastalıkları işle bağı açısından bir yelpazeye dizebiliriz. Bu ayrım, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) işle ilgili hastalıklar yaklaşımından gelir ve iş sağlığı kitaplarında yaygın olarak kullanılır. İşle ilgili hastalıkta iş, hastalığın birden çok nedeninden yalnız biridir: stresli vardiya işinde hipertansiyon ya da ağır yük kaldıranda bel ağrısı buna örnektir. İş, var olan bir hastalığı da ağırlaştırabilir; tozlu ortamda astımı kötüleşen çalışan gibi. Bu hastalıklar toplumda zaten yaygındır, iş yalnız sıklıklarını ya da ağırlıklarını artırır.

Meslek hastalığında iş zorunlu nedendir; işle ilgili hastalıkta katkıda bulunan nedenlerden biridir.Görsel: Sınav Defteri

İş kazası ile fark

6331 iş kazasını “işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay” diye tanımlar. Kazada belirli bir an ve dışsal bir olay vardır: iskeleden düşmek, ele pres inmesi. Meslek hastalığı ise aylar ya da yıllar içinde, tekrarlanan maruziyetle sinsice gelişir. Bu yüzden kazada neden-sonuç ilişkisi çoğunlukla gözle görülür, meslek hastalığında ise kanıtlanması gerekir.

Üç kavram yan yana
ÖlçütMeslek hastalığıİşle ilgili hastalıkİş kazası
Dayanak5510 md.14; 6331 md.3Mevzuatta ayrı tanım yok (DSÖ kavramı)5510 md.13; 6331 md.3
İşin payıZorunlu nedenNedenlerden biri ya da ağırlaştırıcıOlayın yeri ya da nedeni iş
ZamanTekrarlanan maruziyet, uzun süreUzun süre, çok etkenliAni, belirli bir an
KanıtTıbbi ve yasal tanı gerekirAyrıca kanıtlanmazOlay tutanağı, bildirim
Akılda kalsın: İşin payını sor. Zorunlu neden → meslek hastalığı. Nedenlerden biri ya da ağırlaştırıcı → işle ilgili hastalık. Ani dış olay → iş kazası. 5510 tanımında üç anahtar sözcük var: tekrarlanan sebep, geçici veya sürekli, bedensel veya ruhsal.
Sınavda

Nasıl sorulur5510'daki tanım verilir ve hangi öğenin tanımda bulunmadığı sorulur. Ya da vakalar verilir; hangisinin meslek hastalığı, hangisinin işle ilgili hastalık olduğu sorulur.

TuzakMeslek hastalığını yalnız “kalıcı” ya da yalnız “bedensel” sanmaktır: tanım geçici hastalığı ve ruhsal engelliliği de sayar. İkinci tuzak, hipertansiyon ya da bel ağrısı gibi çok etkenli hastalıkları doğrudan meslek hastalığı saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme vaka → kavram

?Soru çöz

5510 sayılı Kanun'daki meslek hastalığı tanımına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Tanım açıkça “geçici veya sürekli hastalık” der; geçici tablolar da meslek hastalığıdır. A tanımın “işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebep” öğesidir; B “işin yürütüm şartları” öğesidir; D tanım “bedensel veya ruhsal engellilik” diyerek ruhsal sonucu da sayar.
SAĞLIK · TANI

Meslek hastalığı tanısı nasıl konur? Beş öğe, iki aşama

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyolojik izleme nedir, ortam ölçümünden farkı nedir?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Biyolojik izleme, kimyasal maddenin, metabolitinin ya da erken etkisinin kan, idrar veya soluk havası gibi biyolojik örnekte ölçülmesidir. Ortam ölçümü maddenin havada ne kadar bulunduğunu, biyolojik izleme ise çalışanın vücuduna bütün yollardan ne kadar girdiğini gösterir. Sonuç biyolojik sınır değerle karşılaştırılır; kurşunda bağlayıcı sınır 70 µg/100 ml kandır.

Biyolojik izleme ve ortam ölçümü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meslek hastalığı tanısı nasıl konur, tanının öğeleri nelerdir?

Kısa cevap: Meslek hastalığı tanısı beş öğeye dayanır: klinik bulgular, meslek (maruziyet) öyküsü, işyeri ortam ölçümleri, laboratuvar ve biyolojik izleme bulguları ve yasal kanıtlar. Tanı iki aşamada konur. Hekimin koyduğu tanı tıbbi tanıdır. Hastalığın meslek hastalığı sayılmasına ise SGK'nın Kurum Sağlık Kurulu karar verir; buna yasal tanı denir.

Bir metal kaplama atölyesinden gelen çalışanın yorgunluğu, kansızlığı ve karın ağrısı var. “Mide” deyip geçen hekim kurşun zehirlenmesini kaçırır; “Ne iş yapıyorsunuz?” diye soran hekim ise tanının yarısını bulmuş olur.

Meslek hastalıklarının çoğu genel hastalıklara benzer: silikozun grafisi de kurşunun anemisi de başka nedenlerle görülür. Tanıya götüren şey hastalık ile iş arasında kurulan bağdır ve bu bağ beş öğeyle kurulur.

Meslek hastalığı tanısının beş öğesi
ÖğeNeyi gösterir?Örnek
1. Klinik bulgularHastalık var mı?Nefes darlığı, raller, odyogramda kayıp
2. Meslek (maruziyet) öyküsüKişi etkene maruz kaldı mı, ne kadar?Şimdiki ve önceki bütün işler, süreleri, KKD kullanımı, iş arkadaşlarında benzer yakınma
3. İşyeri ortam ölçümleriEtken ortamda zararlı düzeyde var mı?Solunabilir toz, gürültü düzeyi ölçümü
4. Laboratuvar ve biyolojik izlemeEtken vücuda girdi mi, etki başladı mı?Kan kurşunu, idrarda delta-aminolevülinik asit, solunum fonksiyon testi
5. Yasal kanıtlarHukuken meslek hastalığı sayılır mı?Sigortalılık, listedeki yeri, yükümlülük süresi, sağlık kurulu raporu

Meslek öyküsü: tanının anahtarı

Öykü bugünkü işle yetinmez, bütün işleri sırasıyla sorar. Hafta sonu ya da tatilde hafifleyip işe dönünce artan yakınma güçlü bir ipucudur; mesleki astım ve bisinoz (pamuk tozu hastalığı) buna örnektir. Latent dönem uzun olduğu için asıl etken yıllar önceki bir işte olabilir.

Ölçüm ve laboratuvar

Ortam ölçümü etkenin işyerindeki düzeyini, biyolojik izleme ise bu çalışanın vücuduna ne kadar girdiğini söyler; İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında bu farkı gördük. Bazı hastalıklarda istenecek kanıtı Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği (md.6/4) sayar:

Hastalık → istenen kanıt (md.6/4)
Hastalıkİstenen kanıt
Pnömokonyoz (tozlara bağlı akciğer hastalığı)Uygun teknikle çekilmiş grafi; gerekirse yüksek çözünürlüklü tomografi (HRCT)
Mesleki astımProvokasyon testleri; PEF (tepe akım) tatilde 15 gün, iş ortamında 20 gün, günde dört kez
İşitme kaybıİki kulağın odyogramı; işe giriş odyogramıyla karşılaştırma
Kurşun zehirlenmesiKan ve idrar kurşunu, delta-aminolevülinik asit

Tıbbi tanı ve yasal tanı

Hekimin klinik ve laboratuvar bulgularıyla koyduğu tanı tıbbi tanıdır. Hastalığın meslek hastalığı sayılmasına ise yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulu karar verir (5510 md.14); bu yasal tanıdır.

Akılda kalsın: Beş öğe bir dedektif dosyası gibidir: hastalık var (klinik) → kişi etkene maruz kaldı (öykü) → etken ortamda var (ölçüm) → etken vücutta (laboratuvar) → hukuk kabul ediyor (yasal kanıt). Hekimin koyduğu tanı tıbbi tanıdır, SGK'nın kararı yasal tanıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllü kalıpla tanının öğeleri sorulur ya da “hangisi tanı ögelerinden biri değildir” denir.

Tuzakİşyeri hekiminin raporunu kesin tanı saymaktır: işyeri hekimi ön tanı koyar; meslek hastalığına yetkili sağlık hizmeti sunucusunun raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulu karar verir. İkinci tuzak, ortam ölçümü ile biyolojik izlemeyi aynı şey saymaktır.

✎Boşluk doldurma tanının aşamaları

Hekimin hastalığı klinik ve laboratuvar bulgularıyla koyması tanıdır; hastalığın meslek hastalığı sayılmasına ise SGK'nın Kurum Kurulu karar verir. Etkenin işyeri havasındaki düzeyini ortam ölçümü, çalışanın vücuduna ne kadar girdiğini ise izleme gösterir. Mesleki astım iddiasında PEF değerleri tatil döneminde 15 gün, iş ortamında gün süreyle günde dört kez ölçülür.

tıbbi · sağlık · biyolojik · 20 · yasal · 15 · kişisel

?Soru çöz

Bir hastalığın meslek hastalığı olarak tanınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla tıbbi olarak kanıtlanmalıdır.
II. Etkene maruziyet, meslek öyküsü ve işyeri incelemesiyle gösterilmelidir.
III. İşyeri hekiminin raporu, hastalığın meslek hastalığı sayılması için tek başına yeterlidir.

✓ B. Tıbbi kanıt ve maruziyetin gösterilmesi tanının olmazsa olmazıdır. A maruziyet kanıtını eksik bırakır; tanıyı yalnız klinik bulguya indirger. C ve D III'ü doğru sayar: işyeri hekimi yalnız ön tanı koyar; karar, yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulunundur.
MEVZUAT · MESLEK HASTALIKLARI LİSTESİ

Meslek hastalıkları listesi: beş grup, üç sütun

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Meslek hastalıkları listesinde hangi gruplar var, hangi hastalık hangi grupta?

Kısa cevap: Türkiye'de meslek hastalıkları listesi, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2'sidir. Liste beş gruptur: A kimyasal maddeler, B meslekî cilt hastalıkları, C pnömokonyozlar ve diğer solunum hastalıkları, D meslekî bulaşıcı hastalıklar, E fizik etkenler. Her satırda hastalık ve belirtileri, yükümlülük süresi ve hastalık tehlikesi olan başlıca işler yazar.

SGK'ya giden bir meslek hastalığı dosyasında hekimin ilk baktığı yer bir Excel tablosudur: 2008'den beri yürürlükte olan Ek-2.

5510 md.14, hangi hâllerin meslek hastalığı sayılacağını SGK'nın çıkaracağı yönetmeliğe bırakır. Bu yönetmelik Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliğidir (RG 11.10.2008). 17. maddesine göre hangi hastalığın meslek hastalığı sayılacağı ve işten ayrıldıktan en geç ne kadar sonra ortaya çıkarsa işten kaynaklandığının kabul edileceği Meslek Hastalıkları Listesi'ne (Ek-2) göre belirlenir. 18. madde listeyi beş gruba ayırır.

Meslek Hastalıkları Listesi (Ek-2): beş grup
GrupAdıÖrnek satırlar
AKimyasal maddelerle olan meslek hastalıklarıKurşun, benzen, karbonmonoksit, krom, cıva, organik fosforlu bileşikler
BMeslekî cilt hastalıklarıDeri kanserleri ve kanser öncesi deri hastalıkları, alerjik ve toksik egzama
CPnömokonyozlar ve diğer meslekî solunum sistemi hastalıklarıSilikoz, asbestoz, mesleki bronşiyal astım, bisinoz
DMeslekî bulaşıcı hastalıklarHayvandan bulaşan bruselloz, şarbon, kuduz; sağlık çalışanında viral hepatit, tüberküloz
EFizik etkenlerle olan meslek hastalıklarıİyonlaştırıcı radyasyon, kızılötesi katarakt, gürültüye bağlı işitme kaybı, basınç, titreşim, baskı ve aşırı yüklenme (karpal tünel sendromu dahil)

Listede ayrı grup olmayanlar

Listede kanserler, kas-iskelet hastalıkları ya da sinir sistemi hastalıkları için ayrı bir grup yoktur. Her hastalık kendisine yol açan etkenin grubunda yer alır. Benzene bağlı lösemi A grubunda benzen satırındadır. Mezotelyoma (akciğer zarı kanseri) C grubunda asbestoz satırındadır. Karpal tünel sendromu ise E grubunda, “sürekli lokal baskı sonucu sinir felçleri” satırındadır. Kısacası liste etkene göre düzenlenmiştir, hastalığın oturduğu organa göre değil.

Bir satır nasıl okunur?

Yönetmeliğin 18. maddesine göre her satırda üç sütun vardır. Sol sütunda zararlı ajanın yaptığı başlıca hastalıklar ve belirtileri yazar. Orta sütunda yükümlülük süresi, sağ sütunda hastalık tehlikesi olan başlıca işler yer alır. Örneğin silikoz satırının sağ sütununda kumlama, döküm, taş ve seramik işleri sayılır. Birçok satırın altında da “kesin tanı için” istenen incelemeler yazılıdır. Silikozda bunlar göğüs grafisi, gerekirse HRCT, solunum fonksiyon testleri ve işyeri incelemesidir.

Listede olmayan hastalık

Liste kapalı değildir. Listede yer almayan bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı konusunda uyuşmazlık çıkarsa kararı Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu verir (5510 md.14). Bulaşıcı hastalıklar için ayrıca özel bir kural vardır (md.19). Listede olmasa bile görülen iş gereği bulaştığı kesin olarak saptanan ve laboratuvarla kanıtlanan bulaşıcı hastalık meslek hastalığı sayılır; yükümlülük süresi olarak hastalığın en uzun kuluçka süresi alınır.

Akılda kalsın: A-B-C-D-E = Kimyasal, Cilt, Ciğer (solunum), Damlacık-mikrop (bulaşıcı), Enerji (fizik etken). Liste organa göre değil etkene göre düzenlenmiştir. Bu yüzden lösemi benzenin altında, mezotelyoma asbestin altında, karpal tünel ise fizik etkenler arasındadır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir hastalık verilir ve listenin hangi grubunda olduğu sorulur. Ya da “hangi eşleştirme yanlıştır” kalıbı kullanılır.

TuzakKas-iskelet hastalıklarını ya da kanserleri ayrı bir grup sanmaktır; karpal tünel E grubundadır, cilt grubunda (B) değildir. İkinci tuzak, mesleki astımı kimyasal grubuna (A) koymaktır; astım C grubundadır.

Sınavda işaretleliste “Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü” ekinde değil, Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2'sindedir.

⇄Bilgi eşleştirme hastalık → grup

?Soru çöz

Meslek Hastalıkları Listesi'ne göre aşağıdaki hastalık–grup eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Karpal tünel sendromu fizik etkenler grubunda (E-6, sürekli baskı sonucu sinir felçleri) yer alır; B grubu cilt hastalıklarıdır. A doğrudur, lösemi kanser olsa da etkeni benzen olduğu için kimyasal grupta durur; B doğrudur, sağlık çalışanının enfeksiyonu bulaşıcılardadır (D-4); C doğrudur, gürültü fizik etkendir (E-3).
HESAP · YÜKÜMLÜLÜK SÜRESİ

Yükümlülük süresi: işten ayrıldıktan sonra saat kaç yıl işler?

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşyerinde odyometri, solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi kime, ne zaman yapılır?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarama testi, risk değerlendirmesinde belirlenen etkene göre seçilir; işe girişte başlangıç değeri, periyodik muayenede karşılaştırma için yapılır. Gürültüde odyometri (85 dB(A) aşılırsa zorunlu), tozda solunum fonksiyon testi ve ILO standardında akciğer grafisi, ekranlı araçta göz muayenesi istenir. Asbestle çalışanda grafi en geç 2 yılda bir tekrarlanır.

Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meslek hastalığında yükümlülük süresi nedir, silikoz ve işitme kaybı için kaç yıldır?

Kısa cevap: Yükümlülük süresi, sigortalının meslek hastalığına yol açan işten fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçebilecek en uzun süredir. Süre hastalığa göre değişir: silikoz ve asbestozda 10 yıl, kronik kurşun zehirlenmesinde 3 yıl, gürültüye bağlı işitme kaybında 6 aydır. Süre aşılsa bile hastalık Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı sayılabilir.

Döküm atölyesinden 2019'da ayrılıp taksici olan bir adamın 2026'da grafisinde silikoz çıkıyor. Hastalık eski işinden gelir; hukukun sorusu ise şudur: aradan geçen süre listedeki sınırı aşmış mı?

Meslek hastalıkları çoğu kez işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkar; hukuk bunu tanır, ama sınırsız bırakmaz. Aynı yönetmelik (md.4/1-n) yükümlülük süresini “Sigortalının meslek hastalığına sebep olan işinden fiilen ayrıldığı tarih ile meslek hastalığının meydana çıktığı tarih arasında geçen en uzun süre” diye tanımlar. Saat işten ayrılınca işlemeye başlar. Hastalık bu süre içinde ortaya çıkarsa listeye göre o işten kaynaklandığı kabul edilir.

Maruziyet süresi çalışırken, yükümlülük süresi işten ayrıldıktan sonra sayılır.Görsel: Sınav Defteri
Süreyi hastalığın gecikme süresi belirler; en kısası akut zehirlenmede, en uzunu toz hastalığında ve kanserde.Görsel: Sınav Defteri
Listeden seçilmiş yükümlülük süreleri (Ek-2)
Hastalık (liste satırı)Yükümlülük süresi
Silikoz (C-1a), asbestoz ve buna bağlı mezotelyoma (C-1b)10 yıl
Benzene bağlı lösemi (A-21)10 yıl
Kronik kurşun zehirlenmesi (A-11)3 yıl
Kuduz, hayvandan bulaşan (D-3)2 yıl
Mesleki bronşiyal astım (C-5); sağlık çalışanında tüberküloz (D-4)1 yıl
Gürültüye bağlı işitme kaybı (E-3); baskıya bağlı sinir felçleri, karpal tünel dahil (E-6); bruselloz; viral hepatit6 ay
Akut karbonmonoksit zehirlenmesi (A-3)15 gün

Örüntü şeritte de görülür: hastalığın latent (sessiz) dönemi uzadıkça yükümlülük süresi de uzar.

Ters yönde bir süre: en az maruziyet

Bazı hastalıklarda çalışırken doldurulması gereken bir en az süre de vardır. Pnömokonyozda havasında pnömokonyoz yapacak toz bulunan işlerde toplam en az 3 yıl çalışılmış olmalıdır (md.20); hızlı ve ağır seyreden vakalarda Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu bu süreyi indirebilir. Gürültüde listenin notuna göre en az 2 yıl, sürekli 85 desibelin üstündeki işlerde en az 30 gün çalışılmış olmalıdır.

Çözümlü örnek

Kot kumlama atölyesinde 4 yıl çalışan işçi 2019'da işten ayrılıyor; 2026'da silikoz tanısı alıyor. Liste yoluyla meslek hastalığı sayılır mı?

  1. En az maruziyet: 4 yıl ≥ 3 yıl, pnömokonyoz koşulu sağlanır.
  2. Yükümlülük: 2026 − 2019 = 7 yıl ≤ 10 yıl, süre içinde.

Cevap: Evet; iki koşul da sağlanıyor.

Çözümlü örnek

Dokuma fabrikasında 5 yıl çalışan işçi Mart 2025'te ayrılıyor; Aralık 2025'te gürültüye bağlı işitme kaybı saptanıyor. Sonuç ne olur?

  1. En az maruziyet: 5 yıl ≥ 2 yıl, koşul sağlanır.
  2. Yükümlülük: Mart'tan Aralık'a 9 ay > 6 ay, süre aşılmış.
  3. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla kesinleşir ve etken işyeri incelemesiyle kanıtlanırsa, Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayıyla yine meslek hastalığı sayılabilir (5510 md.14).

Cevap: Liste yolu kapanır; Yüksek Sağlık Kurulu yolu açıktır.

Karıştırılan rakamlar
RakamNeyin rakamı?Ne zaman işler?
10 yıl / 6 ayYükümlülük süresi (silikoz / gürültü)İşten ayrıldıktan sonra, en çok
3 yıl / 2 yılEn az maruziyet (pnömokonyoz / gürültü)Çalışırken, en az
3 yılKronik kurşun zehirlenmesinin yükümlülük süresiİşten ayrıldıktan sonra, en çok
Akılda kalsın: İki saat vardır. Maruziyet saati çalışırken işler ve “en az” der (pnömokonyoz 3 yıl, gürültü 2 yıl). Yükümlülük saati işten ayrılınca işler ve “en çok” der (toz ve kanser 10 yıl, kurşun 3 yıl, gürültü 6 ay). Hastalığın latent dönemi uzadıkça yükümlülük süresi de uzar. Süre aşılırsa kapı kapanmaz; karar Yüksek Sağlık Kuruluna geçer.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka verilir: işten ayrılma tarihi, tanı tarihi, hastalık. “Yükümlülük süresi aşılmış mıdır, ne olur?” diye sorulur.

TuzakPnömokonyozdaki “en az 3 yıl çalışma” ile silikozun “10 yıllık yükümlülük süresini” karıştırmaktır; biri çalışırken, öteki işten sonra sayılır. İkinci tuzak, süre aşılınca hastalığın hiçbir şekilde meslek hastalığı sayılamayacağını sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme hastalık → yükümlülük süresi

?Soru çöz

Asbestli fren balatası üretiminde 6 yıl çalışıp 2014'te işten ayrılan bir sigortalıya 2026'da asbestoz tanısı konuyor. Bu durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. 2026 − 2014 = 12 yıl, asbestozun 10 yıllık yükümlülük süresini aşar; klinik ve laboratuvar bulgusu ile işyeri incelemesi varsa Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla sayılabilir. B 12 yılı 10 yılın içinde sanır; C 6 yılın 3 yıllık en az maruziyeti zaten karşıladığını atlar; D 5510 md.14'teki istisnayı yok sayar.
MEVZUAT · 6331 md.14 · 5510 md.14

Meslek hastalığı tanısını kim koyar, kim kaç günde bildirir?

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇalışanın kişisel sağlık dosyasını kim görebilir, kayıtlar kaç yıl saklanır?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her çalışan için muayene formları ve tetkik sonuçlarından oluşan bir kişisel sağlık dosyası tutulur ve işyerinde saklanır. Dosyadaki bilgiler gizlidir; işyeri hekimi ve DSP bunları korumakla yükümlüdür, işverene yalnız işe uygunluk sonucu bildirilir. Toz işlerinde kayıtlar işten ayrılıştan sonra 15 yıl, kanserojen ve asbestte maruziyet bitiminden sonra en az 40 yıl saklanır.

Sağlık kayıtları, gizlilik ve saklama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Meslek hastalığı tanısını kim koyar ve SGK'ya kaç gün içinde bildirilir?

Kısa cevap: İşyeri hekimi ya da başka bir sağlık hizmeti sunucusu meslek hastalığı ön tanısı koyar ve hastayı SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder. Yetkili kuruluş tanı koyduğu vakayı en geç 10 gün içinde SGK'ya bildirir. İşveren, kendisine bildirilen meslek hastalığını öğrendiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde SGK'ya bildirir. Kesin kararı SGK Kurum Sağlık Kurulu verir.

Bir OSGB hekimi, periyodik muayenede bir mobilya atölyesi çalışanının odyogramında 4000 Hz'de belirgin bir çukur görüyor. Bu noktadan sonra yazacağı her satırın bir süresi ve bir alıcısı vardır.

Meslek hastalığı süreci birden çok kişinin elinden geçen bir dosyadır. Kuralları 6331 sayılı Kanun'un 14. maddesi, 5510 sayılı Kanun'un 14. maddesi ve İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik (md.11/5) koyar.

Ön tanı, tıbbi tanı ve yasal tanı üç ayrı elde konur; bildirim süreleri de ayrıdır.Görsel: Sınav Defteri

Ön tanı ve sevk

İşyeri hekimi meslek hastalığından şüphelenirse ön tanı koyar ve hastayı SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder (6331 md.14/3; İşyeri Hekimi Yönetmeliği md.11/5). Aynı kural öteki sağlık hizmeti sunucuları için de geçerlidir. İşyeri hekimi kesin tanıyı koymaz ve SGK'ya tanı bildirmez. Ama durumu işverene bildirir. İşveren de kendisine bildirilen meslek hastalığını öğrendiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde SGK'ya bildirir (6331 md.14/2-b; 5510 md.14). Bu bildirim e-sigorta ile “iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi” üzerinden yapılır (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği md.36).

Yetkili sağlık hizmeti sunucusu

Meslek hastalığı tanısına esas olan sağlık kurulu raporunu yalnız SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucuları düzenler. Bunlar meslek hastalıkları hastaneleri ile meslek hastalıkları kliniği ya da polikliniği bulunan eğitim ve araştırma hastaneleri ve üniversite hastaneleridir. Bu kuruluşlar tanı koydukları vakaları en geç 10 gün içinde SGK'ya bildirir (6331 md.14/4).

Yasal tanı ve itiraz yolu

5510 md.14'e göre karar SGK Kurum Sağlık Kurulunundur. Kurul sağlık kurulu raporunu ve dayanağı tıbbi belgeleri inceler; gerekirse işyerindeki çalışma şartlarını gösteren denetim raporlarına da bakar. Bu raporları SGK denetmenleri ya da iş müfettişleri hazırlar. Listede olmayan bir hastalık ya da aşılmış bir yükümlülük süresi söz konusuysa karar Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kuruluna geçer.

Kim, neyi, ne zaman?
Kim?Ne yapar?Süre
İşyeri hekimi / sağlık hizmeti sunucusuÖn tanı koyar, yetkili kuruluşa sevk ederSüre yazmaz
Yetkili sağlık hizmeti sunucusuTanı koyar, sağlık kurulu raporu düzenler, SGK'ya bildirirEn geç 10 gün
İşverenKendisine bildirilen meslek hastalığını SGK'ya bildirir, kaydını tutarÖğrendiği tarihten 3 iş günü
SGK Kurum Sağlık KuruluMeslek hastalığını tespit eder (yasal tanı)—
Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık KuruluListe dışı hastalık uyuşmazlığı, süre aşımı—
Akılda kalsın: Hekim şüphelenir, uzman kuruluş tanı koyar, SGK karar verir. Süreleri kimin yükümlülüğü olduğuna göre ayır. İşverenin süresi 3 iş günüdür, çünkü işveren yalnız haberi iletir. Yetkili sağlık kuruluşunun süresi 10 gündür, çünkü o önce tanıyı koymak zorundadır.
Sınavda

Nasıl sorulur6331 md.14'e göre doğru ya da yanlış ifade sorulur.

TuzakSürelerin ve tarafların yeri değiştirilerek çeldirici kurulur. Tuzak, işyeri hekimine “tanı koyar ve 10 günde SGK'ya bildirir” görevini yüklemektir; işyeri hekimi ön tanı koyar ve sevk eder. İkinci tuzak, işverenin 3 iş gününü “3 gün” ya da “10 gün” yapmaktır. Meslek hastalığında bu süre kaza gibi olay anından değil, öğrenme tarihinden başlar.

↕Sıralama ön tanıdan haklara

  1. SGK Kurum Sağlık Kurulu raporu ve belgeleri inceleyerek meslek hastalığını tespit eder
  2. İşyeri hekimi periyodik muayenede şüphelenir, ön tanı koyar ve sevk eder
  3. Çalışana geçici iş göremezlik ödeneği ya da sürekli iş göremezlik geliri bağlanır
  4. Yetkili sağlık kuruluşu tetkik yapar, sağlık kurulu raporu düzenler ve SGK'ya bildirir

?Soru çöz

6331 sayılı Kanun'a göre meslek hastalıklarının kayıt ve bildirimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. 6331 md.14/4 bu süreyi yetkili sağlık hizmeti sunucusuna verir. A işyeri hekiminin yalnız ön tanı koyduğunu ve 10 günün ona ait olmadığını atlar; B işverenin süresini (3 iş günü) yetkili kuruluşun 10 günüyle karıştırır; D sevkin yetkili sağlık hizmeti sunucusuna yapıldığını, Kurum Sağlık Kuruluna değil, gözden kaçırır.
SAĞLIK · KORUNMA

Türkiye'de meslek hastalığı neden az görünür? İşyeri hekiminin rolü

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşyeri hekiminin ve diğer sağlık personelinin görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşyeri hekiminin görevleri İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'in 9. maddesinde beş grupta toplanır: rehberlik, risk değerlendirmesi, sağlık gözetimi, eğitim-bilgilendirme-kayıt ve işbirliği. Diğer sağlık personeli (DSP) hekimle birlikte çalışır; öykü alır, muayenede yardım eder, kayıt tutar, ama muayene edip rapor düzenlemez.

İşyeri hekimi ve DSP'nin sağlık görevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de meslek hastalığı tanısı neden az konuyor, işyeri hekimi ne yapmalı?

Kısa cevap: Türkiye'de yılda yalnız bin dolayında meslek hastalığı tescil edilir. Uluslararası tahminlere göre beklenen sayı ise on binlercedir. Bunun başlıca nedenleri meslek öyküsü alınmaması, belirtilerin özgül olmaması, uzun latent dönem, kayıt dışı çalışma ve iş kaybı kaygısıdır. İşyeri hekimi sağlık gözetimi, ön tanı ve sevk, işverene yazılı bildirim ve önleme yoluyla bu açığı kapatır.

Bir ilçede taş ocağından emekli olan ustaların neredeyse hepsi nefes darlığı çekiyor, ama SGK kayıtlarında o ilçeden tek bir silikoz vakası yok. Hastalık var, tanı yok.

SGK istatistiklerine göre meslek hastalığına yakalandığı tescil edilen sigortalı sayısı 2024'te 888, 2025'te 916'dır. Türkiye'de sigortalı çalışan sayısı ise milyonlarla ölçülür. Sık anılan bir tahmine göre her 1000 çalışanda yılda 4 ile 12 arasında yeni meslek hastalığı beklenir. Bu oranla Türkiye'de yılda on binlerce vaka beklenirdi. Aradaki açık hastalığın olmadığını değil, tanının konmadığını gösterir.

Neden az?

  • Hekim tarafı: Meslek öyküsü alınmaz. Belirtiler genel hastalıklara benzediği için silikoz tüberküloz, kurşun anemisi demir eksikliği, gürültüye bağlı işitme kaybı yaşlılık sanılır.
  • Hastalık tarafı: Latent dönem uzundur. Hastalık çoğu kez işten ayrıldıktan, hatta emeklilikten sonra ortaya çıkar ve eski işle bağı kurulmaz.
  • Çalışan tarafı: Çalışan işini kaybetmekten korkar. Kayıt dışı çalışanın bir sigorta dosyası da yoktur.
  • Sistem tarafı: Tanı merkezleri azdır, ölçüm ve işe giriş kayıtları eksiktir, yasal süreç uzundur; işveren de bildirimden çekinebilir.

İşyeri hekiminin rolü

İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında sağlık gözetimini gördük: işe giriş, periyodik ve işe dönüş muayeneleri meslek hastalığını yakalamanın asıl aracıdır. İşe girişteki odyogram, solunum fonksiyon testi ve grafi başlangıç değeridir; yıllar sonraki kaybın işe bağlı olduğu ancak onunla karşılaştırılarak gösterilir. Tanı ya da ön tanı alan bir çalışan varsa hekim aynı ortamdaki diğer çalışanların muayenelerini tekrarlar (İH Yön. md.9), çünkü bir vaka çoğu zaman tek değildir.

Meslek hastalığına yol açabilecek bir ortamda işveren önlem almıyorsa hekim durumu yazılı olarak Bakanlığa bildirir (6331 md.8). Bildirim yapmayan hekimin belgesi 3 ay, tekrarında 6 ay askıya alınır. Hastalanan çalışana işe dönmeden önce ilave eğitim verilir (md.17/4).

Önlenebilirlik

Etken bilindiği için meslek hastalığı önlenebilir. Birincil korunma etkeni kaynağında yok eder ya da azaltır: silikalı kum yerine başka aşındırıcı, yerel havalandırma; KKD son çaredir. İkincil korunma erken tanıdır: periyodik muayene ve tarama. Üçüncül korunma hastayı etkenden uzaklaştırmak ve rehabilitasyondur. Hastalıkların tek tek önlenmesini Mesleki solunum hastalıkları sayfasında ve sonraki sayfalarda göreceğiz.

Akılda kalsın: Türkiye'de sorun hastalığın azlığı değil, tanının azlığıdır. İşyeri hekiminin üç görevi bu açığı kapatır: başlangıç değerini kaydet (işe giriş muayenesi), şüphelen ve sevk et (ön tanı), bir vaka görürsen bütün bölümü tara. Önlemenin sırası da bellidir: kaynakta önle, erken yakala, etkenden uzaklaştır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de meslek hastalığı tanısının az olmasının nedenlerinden biri değildir” ya da “işyeri hekiminin görevlerinden biri değildir” kalıbıyla sorulur.

TuzakBelirtilerin özgül olduğunu söyleyen şıkkı neden saymaktır; tersine, belirtilerin genel hastalıklara benzemesi tanıyı zorlaştırır. İkinci tuzak, işyeri hekimine kesin tanı ve SGK'ya bildirim görevi vermektir. Ayrıca istatistiklerdeki düşük sayının hastalığın gerçekten az olduğunu gösterdiğini söyleyen öncül yanlıştır.

✎Boşluk doldurma işyeri hekiminin görevleri

İşyeri hekimi meslek hastalığı tanısı koyduğu vakayı SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder. Meslek hastalığına yol açabilecek ortama karşın işveren önlem almazsa durumu Bakanlığa bildirmeyen hekimin belgesi ay askıya alınır. Meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce eğitim verilir.

ön · 3 · ilave · kesin · 6 · temel

?Soru çöz

Türkiye'de tanı konan meslek hastalığı sayısının beklenenden düşük olmasının nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisi değildir?

✓ D. Belirtiler özgül olsaydı tanı kolaylaşırdı; tersine, silikoz tüberküloza, kurşun anemisi demir eksikliğine benzediği için tanı kaçar. A öyküsüz bağ kurulamadığı için gerçek nedendir; B latent dönem eski işle bağı kopardığı için gerçek nedendir; C başvurusu olmayan vakanın tescil edilemediği gerçek bir nedendir.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Meslek Hastalıkları Listesi'ne göre aşağıdaki hastalık–grup eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Karpal tünel sendromu fizik etkenler grubunda (E-6, sürekli baskı sonucu sinir felçleri) yer alır; B grubu cilt hastalıklarıdır. A doğrudur, lösemi kanser olsa da etkeni benzen olduğu için kimyasal grupta durur; B doğrudur, sağlık çalışanının enfeksiyonu bulaşıcılardadır (D-4); C doğrudur, gürültü fizik etkendir (E-3).Kaynak: bu sayfa · Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

?Soru 2

Çalışanların sağlık kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Sağlık bilgileri gizlidir (6331 md.15/5); işverene tanı değil, yalnız işe uygunluk sonucu ve gerekiyorsa kısıtlama bildirilir. A doğrudur, DSP de md.18 ile aynı yükümlülüğü taşır; C doğrudur, çalışan kendi sonucunu görebilir; D doğrudur, Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği 40 yıl der.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Sağlık kayıtları, gizlilik ve saklama

?Soru 3

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi, uygun işe yerleştirilmesi için ayrıca sağlık muayenesi yapılıp rapor düzenlenmesi gereken çalışanlardan biri değildir?

✓ A. Yönetmelik “birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar” der; tek kaza bu ölçüte girmez. B listede açıkça yazar; üstelik aynı ortamdakilerin muayenesi de tekrarlanır; C kronik hastalık listededir; D madde bağımlılığı da listededir.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Uygun işe yerleştirme ve işe dönüş

?Soru 4

Türkiye'de tanı konan meslek hastalığı sayısının beklenenden düşük olmasının nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisi değildir?

✓ D. Belirtiler özgül olsaydı tanı kolaylaşırdı; tersine, silikoz tüberküloza, kurşun anemisi demir eksikliğine benzediği için tanı kaçar. A öyküsüz bağ kurulamadığı için gerçek nedendir; B latent dönem eski işle bağı kopardığı için gerçek nedendir; C başvurusu olmayan vakanın tescil edilemediği gerçek bir nedendir.Kaynak: bu sayfa · Türkiye'de az tanı, işyeri hekiminin rolü, önleme

?Soru 5

6331 sayılı Kanun'un sağlık gözetimi hükümlerine göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Tehlikeli sınıftaki bir işte çalışacak kişi, işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz.
II. Sağlık gözetiminin maliyeti çalışan ile işveren arasında paylaştırılabilir.
III. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerinde sağlık raporu aile hekiminden de alınabilir.

✓ B. I md.15/2'nin, III md.15/3'ün hükmüdür. A III'ü atlar: küçük az tehlikeli işyerinde rapor aile hekiminden, ÇASMER'den ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucusundan da alınabilir. C ve D II'yi doğru sayar; oysa sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverenindir ve çalışana yansıtılamaz (md.15/4).Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Sağlık gözetimi: işe giriş, periyodik, işe dönüş

?Soru 6

Bir hastalığın meslek hastalığı olarak tanınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla tıbbi olarak kanıtlanmalıdır.
II. Etkene maruziyet, meslek öyküsü ve işyeri incelemesiyle gösterilmelidir.
III. İşyeri hekiminin raporu, hastalığın meslek hastalığı sayılması için tek başına yeterlidir.

✓ B. Tıbbi kanıt ve maruziyetin gösterilmesi tanının olmazsa olmazıdır. A maruziyet kanıtını eksik bırakır; tanıyı yalnız klinik bulguya indirger. C ve D III'ü doğru sayar: işyeri hekimi yalnız ön tanı koyar; karar, yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulunundur.Kaynak: bu sayfa · Tanının öğeleri: klinik, öykü, ölçüm, laboratuvar, yasa

?Soru 7

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi diğer sağlık personelinin görevlerinden biri değildir?

✓ D. İşe uygunluk raporu muayeneye dayanır ve işyeri hekiminden alınır (6331 md.15/3); DSP muayenede yalnız yardım eder. A md.16'daki öykü alma görevidir; B özel politika gerektiren grupların takibi DSP'ye açıkça verilmiştir; C ilkyardım örgütlenmesi hekimle birlikte yürütülür.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · İşyeri hekimi ve DSP'nin sağlık görevleri

?Soru 8

Bir dökümhanenin işyeri hekimi, kuvars tozuna maruz kalan çalışanların taramasını planlıyor. Aşağıdakilerden hangisi mevzuata uygun değildir?

✓ D. Kategori 0 “hastalık yok” demektir, “risk yok” demek değildir; Tozla Mücadele Yönetmeliği bu çalışanların aralıklı muayeneyle izlenmesini ister. A başlangıç değeri karşılaştırmanın temelidir; B kuvarslı işyerinde okuyucu değerlendirmesi zorunludur; C kategori 1 ve üzeri sevk eşiğidir.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

?Soru 9

5510 sayılı Kanun'daki meslek hastalığı tanımına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Tanım açıkça “geçici veya sürekli hastalık” der; geçici tablolar da meslek hastalığıdır. A tanımın “işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebep” öğesidir; B “işin yürütüm şartları” öğesidir; D tanım “bedensel veya ruhsal engellilik” diyerek ruhsal sonucu da sayar.Kaynak: bu sayfa · Meslek hastalığı, işle ilgili hastalık, iş kazası

?Soru 10

Ortam ölçümüyle karşılaştırıldığında biyolojik izlemeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Biyolojik izleme vücuda girmiş maddeye baktığı için bütün giriş yollarını toplar. A ortam ölçümünün sınırını biyolojik izlemeye yükler; B biyolojik izlemenin ölçütü biyolojik sınır değerdir, maruziyet sınır değeri havaya aittir; D tersine, birçok madde için güvenilir gösterge yoktur.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Biyolojik izleme ve ortam ölçümü
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →