Mesleki solunum hastalıkları: pnömokonyozlar, mesleki astım ve hipersensitivite pnömonisi

Toz ve gazların akciğerde nasıl hastalık yaptığını, en sık mesleki solunum hastalıklarını birbirinden ayırmayı ve tanıda kullanılan testleri öğren.

6 durakİş yeri hekimliği
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ETMEN · SOLUNUM YOLU

Toz nereye çöker? Partikül boyutu ve solunum yolunda birikim

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Toz parçacığının büyüklüğü solunum yolunda nereye ulaşacağını nasıl belirler?

Kısa cevap: Toz parçacığının nereye çökeceğini aerodinamik çapı belirler: 10 mikrondan büyükler burunda ve yutakta tutulur, 5–10 mikron arası bronşlarda kalıp balgamla atılır, 5 mikrondan küçükler alveole ulaşır. Tozla Mücadele Yönetmeliği 0,1–5 mikronluk tozu “solunabilir toz” sayar; pnömokonyozu bu toz yapar. Gazlarda ise belirleyici olan suda çözünürlüktür.

Bir taş ocağında öğle güneşi kırıcının üstündeki toz bulutunu aydınlatıyor. Gözle görülen iri taneler birkaç metrede yere iniyor; asıl tehlike, görünmeyen ve havada saatlerce asılı kalan ince tozda.

Solunum yolu, işyerindeki tozların ve kimyasalların vücuda girdiği en önemli kapıdır. Ağır işte dakikada solunan hava birkaç katına çıkar, çalışan aynı havadan daha çok madde alır. Parçacığın nereye ulaşacağını aerodinamik çapı belirler: büyüklüğü, yoğunluğu ve şekliyle havadaki davranışı.

İri toz üst yolda, ince toz alveolde kalır; gazda belirleyici olan çözünürlüktür.Görsel: Sınav Defteri

Üç düzey, üç savunma

İri parçacıklar burun ve yutakta hava akımının döndüğü yerde duvara çarparak tutulur. Orta boydakiler trakea ve bronşlarda çöker; buradaki tüylü hücreler ve mukus onları yukarı taşır ve öksürükle atar. Buna mukosiliyer temizlik denir. 5 mikrondan küçük parçacıklar alveole kadar iner. Orada tek savunma alveolar makrofajdır: tozu yutar, sindirmeye çalışır. Pnömokonyoz bu son düzeyde, makrofajın tozla baş edemediği yerde başlar.

Lifli tozlarda belirleyici olan uzunluk değil çaptır. İnce ve uzun asbest lifi alveole kadar iner, ama makrofaj onu tam yutamaz. Asbestin zararının temeli budur.

Gazlar ve tozun cinsi

Gaz ve buharlarda suda çözünürlük belirleyicidir. Amonyak gibi çok çözünenler göz ve üst solunum yolunu hemen yakar; bu uyarı çalışanı ortamdan kaçırır. Fosgen ve azot dioksit gibi az çözünenler ise sessizce alveole iner ve saatler sonra akciğer ödemi yapabilir. Bu gazları Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında göreceğiz.

Tozun etkisi cinsine göre de değişir. Kristal silika ve asbest gibi fibrojenik tozlar fibrozis yapar. Demir oksit gibi tozlar birikir ama fibrozis yapmaz. Un, küf ve hayvan proteini gibi organik tozlar ise bağışıklık yanıtıyla astım ya da hipersensitivite pnömonisi yapar.

Akılda kalsın: İri toz burunda, orta toz bronşta, ince toz alveolde. Solunabilir toz 0,1–5 mikrondur ve pnömokonyozu o yapar: görünen toz değil, görünmeyen toz hasta eder. Gazda kural çözünürlüktür: çok çözünen üstte yakar ve uyarır, az çözünen derine iner ve sinsidir.
Sınavda

Nasıl sorulurPartikül çapı ile birikim yeri eşleştirmesi ya da “solunabilir toz” tanımı sorulur.

TuzakEn iri parçacığın en derine indiğini sanmaktır; alveole ancak küçük parçacık ulaşır. İkinci tuzak, suda az çözünen gazları zararsız saymaktır; uyarıcı etkileri zayıf olduğu için derine iner ve gecikmiş ödem yapar. Üçüncü tuzak, “inert toz” tanımını solunabilir tozla karıştırmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme etken → nereye?

?Soru çöz

Tozla Mücadele Yönetmeliği'ne göre “solunabilir toz” için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Yönetmelik solunabilir tozu 0,1–5,0 mikronluk kristal ya da amorf toz ile ince ve uzun lifler diye tanımlar. A burunda tutulan iri tozu tarif eder; C lifleri tanımın yalnız bir parçasıyken bütünü sayar; D yönetmelikteki “inert toz” tanımıdır.
HASTALIK · PNÖMOKONYOZ

Pnömokonyozlar: silikoz, kömür işçisi pnömokonyozu ve asbestoz

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalığında yükümlülük süresi nedir, silikoz ve işitme kaybı için kaç yıldır?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yükümlülük süresi, sigortalının meslek hastalığına yol açan işten fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçebilecek en uzun süredir. Süre hastalığa göre değişir: silikoz ve asbestozda 10 yıl, kronik kurşun zehirlenmesinde 3 yıl, gürültüye bağlı işitme kaybında 6 aydır. Süre aşılsa bile hastalık Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı sayılabilir.

Yükümlülük süresi ve en az maruziyet süresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Silikoz, asbestoz ve kömür işçisi pnömokonyozu nedir, birbirinden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Pnömokonyoz (akciğer toz hastalığı), solunan inorganik tozun akciğerde birikip doku tepkisi oluşturmasıdır. En önemlileri kristal silikanın yaptığı silikoz, kömür tozunun yaptığı kömür işçisi pnömokonyozu ve asbest liflerinin yaptığı asbestozdur. Fibrozis geri dönmez ve tedavisi yoktur; tek çare korunmadır. Silikoz ve asbestozun yükümlülük süresi 10 yıldır.

2000'li yıllarda İstanbul'da kot kumlama atölyelerinde çalışan yirmili yaşlardaki gençler nefes darlığıyla göğüs kliniklerine gelmeye başladı. Birkaç yıllık yoğun maruziyet, normalde on yıllar süren bir hastalığı birkaç yıla sığdırmıştı.

Tozla Mücadele Yönetmeliği pnömokonyozu “akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalık” diye tanımlar. Bütün pnömokonyozların ortak yanı şudur: etken inorganik bir tozdur, hastalık doza bağlıdır ve yıllar içinde gelişir, fibrozis geri dönmez. Meslek hastalıklarına giriş sayfasında listenin C grubunu ve pnömokonyoz için gereken en az 3 yıllık çalışma süresini gördük.

Silikoz: kristal silikanın hastalığı

Etken kristal yapıdaki silisyum dioksittir: kuvars, tridimit ve kristobalit. Kumlama, dökümhane, taş ocağı, tünel kazısı, seramik, cam ve kuvarslı yapay taş tezgâh kesimi başlıca kaynaklardır. Alveole inen silikayı makrofaj yutar, ama silika makrofajı öldürür. Ölen hücreden salınan maddeler fibrozisi başlatır ve döngü sürer. Bu yüzden silikoz maruziyet bitse de ilerleyebilir.

Silikozun üç formu
FormMaruziyetten sonraÖzellik
Kronik (en sık)10 yıldan uzunÜst loblarda küçük yuvarlak nodüller; hiler lenf bezlerinde “yumurta kabuğu” kireçlenme
Hızlanmış5–10 yılDaha yoğun maruziyet, daha hızlı ilerleme
Akut (silikoproteinoz)Birkaç hafta–5 yılÇok yoğun maruziyet (kumlama); alveollerin proteinli sıvıyla dolması, ağır seyir

Silikoz tüberküloz riskini artırır; listedeki satırın adı da “silikoz ve silikotüberküloz”dur. İlerleyince sağ kalp yetmezliği (kor pulmonale) yapar. Kristal silika ayrıca akciğer kanseri yapan bir maddedir.

Kömür işçisi pnömokonyozu ve asbestoz

Kömür işçisi pnömokonyozu yeraltı madencisinde kömür tozunun birikmesiyle gelişir. Basit formda grafide küçük opasiteler vardır, belirti az olabilir. Komplike formda opasiteler birleşerek progresif masif fibrozis oluşturur. Listede kömür tozu için ayrı satır yoktur; madencinin pnömokonyozu genel pnömokonyoz kuralıyla değerlendirilir. Asbestoz ise asbest liflerinin yaptığı yaygın interstisyel fibrozistir ve silikozun tersine alt loblarda başlar. Grafide düzensiz opasiteler ve plevral plaklar görülür; plak hastalık değil, maruziyetin izidir. Asbestin kanser yapan yüzünü Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler sayfasında göreceğiz.

Dört pnömokonyoz yan yana
HastalıkTipik işAkciğerdeYükümlülük (Ek-2)
SilikozKumlama, döküm, taş, seramikÜst loblar, yuvarlak nodül10 yıl (C-1a)
Kömür işçisi pnömokonyozuYeraltı kömür madeniÜst zonlar; ileride masif fibrozisAyrı satır yok
Asbestozİzolasyon, balata, eternit, yıkımAlt loblar, düzensiz opasite, plevral plak10 yıl (C-1b)
SiderozKaynakçılık, döküm (demir oksit)Fibrozis yapmayan birikim5 yıl (C-1d)
Akılda kalsın: Pnömokonyozun formülü: inorganik toz + yıllar + doz = geri dönmeyen fibrozis. Yer ayırt ettirir: silikoz ve kömür üstte, asbestoz altta. Silikozun üç hızı vardır: kronik (10 yıldan uzun), hızlanmış (5–10 yıl), akut (aylar); kumlama en hızlısını yapar. Silikoz tüberkülozu, asbest kanseri çağırır.
Sınavda

Nasıl sorulurHastalık–toz–meslek eşleştirmesi, silikozun formları ya da “hangisi pnömokonyoz değildir” sorulur.

TuzakAsbestozu üst loblarda, silikozu alt loblarda sanmaktır. İkinci tuzak, plevral plağı asbestozla aynı şey saymaktır; plak maruziyetin izidir. Üçüncü tuzak, adı “-oz” ile biten her hastalığı pnömokonyoz sanmaktır: bagasozis, organik tozun yaptığı bir hipersensitivite pnömonisidir.

✎Boşluk doldurma silikoz ve asbestoz

Kronik silikoz genellikle yıldan uzun maruziyetle gelişir; kumlama gibi çok yoğun maruziyette ise haftalar ya da aylar içinde silikoz görülebilir. Asbestoz ise silikozun tersine akciğerin loblarında başlar.

10 · akut · alt · üst · kronik · 3

?Soru çöz

Silikozla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Silikozda fibrozis geri dönmez; makrofaj ölümü döngüsü yüzünden hastalık maruziyet bitse de ilerleyebilir. A etkenin doğru tanımıdır; B silikozla tüberküloz birlikteliği listede ayrı adla bile yazılıdır; C kronik silikozun tipik grafi bulgusudur.
HASTALIK · HAVA YOLU

Mesleki astım ve RADS: duyarlanma ile tek seferlik yüksek doz

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mesleki astım nedir, RADS'tan farkı nedir, hangi işlerde görülür?

Kısa cevap: Mesleki astım, işyerindeki bir etkenin yol açtığı astımdır ve iki türü vardır. Duyarlandırıcı astımda izosiyanat, un ya da lateks gibi bir maddeye karşı zamanla bağışıklık yanıtı gelişir; sonra çok düşük doz bile atak yapar. Reaktif hava yolu disfonksiyon sendromunda (RADS) ise tek seferlik yüksek doz irritan gazdan sonra 24 saat içinde astım benzeri tablo başlar.

Bir oto boya atölyesinde iki yıldır çalışan boyacı ilk aylarda hiç yakınmıyordu. Şimdi kabine girdikten saatler sonra hırıltıyla uyanıyor; tatil dönüşü ilk günler rahat, cuma akşamı nefesi daralıyor.

Mesleki astım en sık görülen mesleki akciğer hastalıklarındandır: hava yolu değişken biçimde daralır ve aşırı duyarlı hâle gelir. Var olan astımın işyerinde kötüleşmesi ise ayrı bir durumdur: işle ağırlaşan astım. Meslek hastalıklarına giriş sayfasında bunu “işin ağırlaştırdığı hastalık” diye gördük.

Duyarlandırıcı astım ile RADS
ÖlçütDuyarlandırıcı (immünolojik)İrritan: RADS
MekanizmaBağışıklık yanıtıHava yolunun doğrudan kimyasal hasarı
Latent dönemVar: haftalar–yıllarYok: belirti 24 saat içinde
DozDuyarlandıktan sonra çok düşük doz yeterTek, çok yüksek doz; tablo en az 3 ay sürer
Örnek etkenİzosiyanat (boya, poliüretan), un (fırıncı), lateks, hayvan proteini, enzim, ağaç tozu, persülfat (kuaför)Klor ya da amonyak kaçağı, yangın dumanı

Meslek hastalıkları listesinin C-5 satırı mesleki bronşiyal astımın yükümlülük süresini 1 yıl sayar; izosiyanat, formol, akrolein ve ftalik asit anhidridi gibi maddeleri örnek verir.

Tanı: takvime bak

Tanının anahtarı belirtinin işle ilişkisidir: işte kötüleşme, tatilde düzelme. Seri PEF (tepe akım) ölçümü bu ilişkiyi sayıyla gösterir. Kesin tanı ve etkenin adı, şüpheli maddeyle kontrollü ortamda yapılan spesifik inhalasyon provokasyon testiyle konur.

Mesleki astımda tepe akım iş günlerinde düşer, hafta sonu ve tatilde düzelir.Görsel: Sınav Defteri

Duyarlanan çalışan etkenden tamamen uzaklaştırılmalıdır. Maske ya da maruziyeti azaltmak yetmez, çünkü çok düşük doz da atak yapar. Erken uzaklaştırılan çalışanda iyileşme şansı yüksektir. Toz, gaz ve dumana uzun süre maruz kalan madenci, kaynakçı ve tarım çalışanında mesleki KOAH da sıklaşır; sigara bu etkiyi büyütür.

Akılda kalsın: İki yol, iki hikâye: duyarlandırıcı astımda önce sessiz bir dönem, sonra küçük dozda büyük atak; RADS'ta tek büyük doz, 24 saatte başlayan ve en az 3 ay süren tablo. İpucu takvimdedir: işte kötü, tatilde iyi. Duyarlanana tek tedavi uzaklaştırmadır. Listede C-5, yükümlülük 1 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurEtken–meslek eşleştirmesi (izosiyanat–boyacı, un–fırıncı, lateks–sağlık çalışanı) ya da duyarlandırıcı astım ile RADS farkı sorulur.

TuzakRADS'ta latent dönem olduğunu sanmaktır; belirtiler 24 saat içinde başlar. İkinci tuzak, duyarlanmış çalışana maskeyle aynı işte devam etmeyi önermektir. Üçüncü tuzak, mesleki astımı listenin A (kimyasal) grubuna koymaktır; astım C-5'tedir.

↕Sıralama mesleki astım tanısı

  1. İşte ve tatilde günde dört kez seri PEF ölçümü
  2. Meslek öyküsü: belirtiler işte kötüleşip tatilde düzeliyor mu?
  3. Şüpheli maddeyle spesifik inhalasyon provokasyon testi
  4. Spirometri ve bronş aşırı duyarlılığı testiyle astımın gösterilmesi

?Soru çöz

Bir kimya fabrikasında klor tankından büyük bir kaçak oluyor. Ortamda bulunan ve daha önce astımı olmayan bakım işçisinde birkaç saat içinde öksürük ve hırıltı başlıyor; tablo dört ay sürüyor. En olası tanı hangisidir?

✓ A. Tek seferlik yüksek doz irritan gaz, 24 saat içinde başlayan ve en az 3 ay süren astım benzeri tablo RADS'ı tanımlar. B duyarlanma için latent dönem ve tekrarlanan maruziyet gerekir; C pamuk tozuyla ve iş haftasının ilk gününde görülür; D organik antijenle gelişen, ateşli ve alveolleri tutan bir tablodur.
HASTALIK · ORGANİK TOZ

Hipersensitivite pnömonisi ve bisinoz: organik tozun hastalıkları

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hipersensitivite pnömonisi nedir, bagasozis ve çiftçi akciğeri pnömokonyozdan nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Hipersensitivite pnömonisi (HP), küflü saman, şeker kamışı küspesi ya da kuş proteini gibi organik bir antijene karşı alveollerde gelişen bağışıklık tepkisidir; çiftçi akciğeri, bagasozis ve kuş besleyici akciğeri bu gruptadır. Pnömokonyozdan farkı, etkenin organik olması ve duyarlı kişide düşük dozda hastalık yapmasıdır. Bisinoz ise pamuk tozunun yaptığı “pazartesi” hastalığıdır.

Kışın samanlıktan küflü balyaları indiren bir çiftçi akşam titreme ve ateşle yatıyor; ertesi gün “grip” sandığı tablo düzeliyor. Bir sonraki hafta yine saman, yine ateş.

HP'nin eski adı ekstrinsik alerjik alveolittir. Etken organik tozdaki bir antijendir: küf mantarları, sıcak ve nemli ortamda üreyen termofilik aktinomisetler (bir bakteri grubu) ya da kuş proteinleri. İzosiyanat gibi bazı kimyasallar da HP yapabilir. Antijen alveole iner; duyarlanmış kişide bağışıklık tepkisi alveollerde ve küçük hava yollarında iltihap ve granülom oluşturur.

Akut formda maruziyetten 4–8 saat sonra ateş, titreme, öksürük ve nefes darlığı başlar; etkenden uzaklaşınca tablo günler içinde düzelir. Maruziyet sürerse kronik form gelişir ve fibrozis kalıcı olur.

Hipersensitivite pnömonisi örnekleri
HastalıkAntijen kaynağıKimde?
Çiftçi akciğeriKüflü saman ve tahıl (termofilik aktinomisetler)Çiftçi, hayvancılık
BagasozisKüflü şeker kamışı küspesi (bagas)Şeker kamışı işleyen
Kuş besleyici akciğeriKuş dışkısı ve tüy proteinleriGüvercin ve kümes hayvanı yetiştiren
Mantar işçisi akciğeriMantar kompostuMantar üreticisi

Pnömokonyoz mu, HP mi?

İki ayrı hastalık ailesi
ÖlçütPnömokonyozHipersensitivite pnömonisi
Etkenİnorganik mineral toz (silika, asbest, kömür)Organik antijen (küf, bakteri, kuş proteini)
MekanizmaTozun birikmesi, doku tepkisiBağışıklık (aşırı duyarlılık) tepkisi
DozYüksek ve uzun maruziyetDuyarlı kişide düşük doz yeter
SeyirYıllar; fibrozis geri dönmezAkut formda saatler; uzaklaşınca düzelir

Bisinoz: pazartesi göğüs sıkışması

Bisinoz (pamuk tozu hastalığı) pamuk, keten ve kendir tozuyla çalışanlarda, özellikle çırçır, harman ve tarak bölümlerinde görülür. Tipik belirti, hafta sonundan sonra işe dönülen ilk gün başlayan göğüs sıkışması ve nefes darlığıdır; hafta ilerledikçe hafifler. Bu yüzden “pazartesi hastalığı” denir. Yıllar içinde tablo sürekli hâle gelir ve KOAH benzeri kalıcı bir daralmaya dönüşür. Listede C-6'dadır: ilk dönem belirtileri için yükümlülük süresi 15 gün, kronik tablo için 3 yıl.

Akılda kalsın: Mineral toz birikir (pnömokonyoz), organik toz bağışıklığı kışkırtır (HP). Adı “-oz” diye pnömokonyoz sanma: bagasozis, şeker kamışı küspesinin HP'sidir. Takvim ipuçları: HP'de maruziyetten 4–8 saat sonra ateş; bisinozda haftanın ilk günü göğüs sıkışması; mesleki astımda hafta boyunca kötüleşme, tatilde düzelme.
Sınavda

Nasıl sorulur2025 testinde bagasozis ile pnömokonyozun ayrılması soruldu; HP örneklerini pnömokonyozlar arasında gösteren şık çeldiricidir.

TuzakBagasozisi adındaki “-oz” yüzünden silikoz ve asbestozla aynı gruba koymaktır. İkinci tuzak, HP'yi alerjik astımla karıştırmaktır; HP alveolleri tutar ve ateşle seyreder. Üçüncü tuzak, bisinoz belirtilerinin hafta sonuna doğru arttığını sanmaktır; ilk iş gününde başlar.

⇄Bilgi eşleştirme hastalık → kaynak

?Soru çöz

Bagasozisle ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Etkeni inorganik bir mineral tozudur; bu yüzden pnömokonyozlar arasında yer alır.
II. Küflü şeker kamışı küspesindeki mikroorganizmalara karşı gelişen bir aşırı duyarlılık tepkisidir.
III. Akut formda belirtiler maruziyetten saatler sonra başlar ve etkenden uzaklaşınca geriler.

✓ C. Bagasozis organik antijene karşı gelişen bir hipersensitivite pnömonisidir (II) ve akut formu saatler içinde başlayıp uzaklaşınca geriler (III). A ve B I'i doğru sayar; adındaki “-oz” eki onu silikoz ve asbestoz gibi bir pnömokonyoz sandırır, oysa etken mineral değildir. D aynı yanılgıyı II ve III'e ekler.
SAĞLIK · TANI ARAÇLARI

Spirometri ve ILO sınıflaması: FEV1/FVC, kategori 0–3, p-q-r

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşyerinde odyometri, solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi kime, ne zaman yapılır?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarama testi, risk değerlendirmesinde belirlenen etkene göre seçilir; işe girişte başlangıç değeri, periyodik muayenede karşılaştırma için yapılır. Gürültüde odyometri (85 dB(A) aşılırsa zorunlu), tozda solunum fonksiyon testi ve ILO standardında akciğer grafisi, ekranlı araçta göz muayenesi istenir. Asbestle çalışanda grafi en geç 2 yılda bir tekrarlanır.

Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Solunum fonksiyon testinde FEV1, FVC ve FEV1/FVC ne anlatır, ILO pnömokonyoz sınıflaması nasıl okunur?

Kısa cevap: Spirometride FVC, zorlu soluk vermeyle çıkarılan toplam hava; FEV1 bunun ilk saniyedeki kısmıdır. FEV1/FVC oranı düşükse (genellikle 0,70 altı) obstrüktif, FVC düşük ve oran normalse restriktif bozukluk düşünülür. ILO sınıflaması grafideki küçük opasitelerin yoğunluğunu 0–3 kategoriyle, şeklini ve boyutunu p-q-r ve s-t-u harfleriyle yazar.

Bir maden işletmesinin yıllık taramasında iki rapor masada: birinde “FEV1/FVC: 0,62”, ötekinde “ILO: 1/1, q/q”. İkisini okuyamayan hekim, sevk etmesi gereken çalışanı dosyaya kaldırabilir.

Spirometri

Çalışan derin bir nefes alır ve akciğerindeki havayı olabildiğince hızlı ve tamamen boşaltır. FVC (zorlu vital kapasite) boşaltılan toplam havadır. FEV1 (birinci saniyedeki zorlu ekspirasyon hacmi) bunun ilk saniyedeki kısmıdır; sağlıklı erişkin FVC'nin yaklaşık dörtte üçünü ilk saniyede çıkarır. Sonuç yaşa, boya ve cinsiyete göre beklenen değerle karşılaştırılır. Geleneksel olarak beklenenin %80'inin altı düşük sayılır; güncel yaklaşım alt normal sınırı kullanır.

Spirometri örüntüleri
ÖrüntüFEV1FVCFEV1/FVCMesleki örnek
Obstrüktif (hava yolu daralması)↓Normal ya da ↓↓ (0,70 altı)Mesleki astım, bisinoz, mesleki KOAH
Restriktif (akciğer hacmi küçülmesi)↓↓Normal ya da ↑Asbestoz, ileri silikoz, kronik HP

Restriktif bozukluk spirometriyle ancak düşünülür; kesinleşmesi için akciğer hacimleri ölçülür. Taramada asıl değer kişinin kendi önceki sonucudur: işe girişteki başlangıç değerine göre yıllık düşüş, tek bir ölçümden daha anlamlıdır.

ILO pnömokonyoz radyografi sınıflaması

ILO sınıflaması, standart akciğer grafisini standart örnek filmlerle karşılaştırarak okumanın uluslararası dilidir. Okuyucu üç şeye bakar. Küçük opasitelerin yoğunluğu (profüzyon) 0, 1, 2, 3 kategorileriyle ve 12 basamaklı bir ölçekle yazılır. “1/0”, okuyucunun kategori 1 dediği ama 0'ı da ciddi düşündüğü anlamına gelir. Şekil ve boyut harflerle verilir: yuvarlak opasiteler p, q, r; düzensiz opasiteler aynı boyut sırasıyla s, t, u. Büyük opasiteler (10 mm üstü) A, B, C diye yazılır ve komplike pnömokonyozu gösterir. Silikoz ve kömürde çoğunlukla yuvarlak, asbestozda düzensiz opasiteler görülür.

ILO kodunda rakam yoğunluğu, harf şekli ve boyutu söyler; kategori 1 ve üzeri sevk eşiğidir.Görsel: Sınav Defteri

İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördük: kuvars ve asbestli işyerlerinde grafiyi ILO okuyucusu değerlendirir ve kategori 1 ve üzeri sevk edilir. Grafinin göremediği erken değişikliklerde ve ayırıcı tanıda yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografi (HRCT) kullanılır; mevzuat da pnömokonyozda “gerekirse HRCT” der.

Akılda kalsın: Spirometride önce oranı oku: oran düşükse borular dar (obstrüktif: astım, bisinoz, KOAH); oran normal ama hacim küçükse akciğer büzülmüş (restriktif: asbestoz, ileri silikoz). ILO'da rakam yoğunluk, harf şekil ve boyuttur: p-q-r yuvarlak, s-t-u düzensiz, A-B-C büyük. Kategori 1 ve üzeri sevk.
Sınavda

Nasıl sorulurFEV1, FVC ve oranın verildiği kısa bir vaka ya da ILO kodundaki harf ve rakamın anlamı sorulur.

TuzakRestriktif bozuklukta FEV1/FVC oranının düştüğünü sanmaktır; FEV1 ile FVC birlikte düştüğü için oran normal ya da yüksektir. İkinci tuzak, ILO'daki rakamı opasitenin boyutu sanmaktır; rakam yoğunluktur, boyutu harf verir.

✎Boşluk doldurma spirometri ve ILO

Obstrüktif bozuklukta FEV1/FVC oranı genellikle altına düşer. Asbestozda görülen bozuklukta ise FEV1 ve FVC birlikte azaldığı için oran normal kalır. ILO sınıflamasında yuvarlak küçük opasiteler boyutlarına göre p, q ve harfleriyle gösterilir.

0,70 · restriktif · r · obstrüktif · s · 0,80

?Soru çöz

15 yıldır asbestli izolasyon işinde çalışan bir işçinin spirometrisinde FVC beklenenin %62'si, FEV1 beklenenin %60'ı ve FEV1/FVC oranı 0,82 bulunuyor. Bu sonuç en çok hangisini düşündürür?

✓ B. FEV1 ve FVC birlikte düşmüş, oran normalin üstünde kalmış: restriktif örüntü, asbestli işte asbestozu düşündürür. A ve D obstrüksiyon için oranın 0,70 altına düşmesi gerekirdi; C iki değer de beklenenin %80'inin çok altında olduğu için normal sayılamaz.
SAĞLIK · KORUNMA

Mesleki solunum hastalıklarından korunma: kaynağında önle, erken yakala

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkiye'de meslek hastalığı tanısı neden az konuyor, işyeri hekimi ne yapmalı?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de yılda yalnız bin dolayında meslek hastalığı tescil edilir. Uluslararası tahminlere göre beklenen sayı ise on binlercedir. Bunun başlıca nedenleri meslek öyküsü alınmaması, belirtilerin özgül olmaması, uzun latent dönem, kayıt dışı çalışma ve iş kaybı kaygısıdır. İşyeri hekimi sağlık gözetimi, ön tanı ve sevk, işverene yazılı bildirim ve önleme yoluyla bu açığı kapatır.

Türkiye'de az tanı, işyeri hekiminin rolü, önleme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mesleki solunum hastalıklarından nasıl korunulur, tozlu işte çalışanlar nasıl izlenir?

Kısa cevap: Korunmanın temeli tozu kaynağında önlemektir: zararlı maddeyi ikame etmek, ıslak yöntem, kapalı sistem ve yerel egzoz havalandırması. Solunum koruyucu son çaredir. İzlemde işe girişte ve periyodik muayenede spirometri ve ILO standardında grafi yapılır. Tanı alan çalışan toza maruz kalmayacağı işe alınır; duyarlanmış astımlı etkenden tamamen uzaklaştırılır.

Bir granit atölyesinde kuru kesim yapan usta maskesini taktığında da toz bulutunun içinde. Atölye kesime su verip tezgâha emiş kurunca havadaki toz gözle görülür biçimde azalıyor.

Pnömokonyozun tedavisi yoktur; bu yüzden korunma, bu sayfanın en önemli konusudur. Önlemler kontrol hiyerarşisinin sırasıyla kurulur: önce kaynakta, en son çalışanın yüzünde.

Tozda kontrol hiyerarşisi
BasamakÖnlemÖrnek
1. Ortadan kaldırma, ikameZararlı maddeyi kullanmamak ya da daha az zararlıyla değiştirmekKumlamada silikalı kum yerine çelik bilye; asbestin çıkarılması, işlenmesi ve satışı yasaktır (Asbest Yön. md.5)
2. MühendislikIslak yöntem, kapalı sistem, yerel egzoz havalandırmasıIslak delme ve kesme, emişli tezgâh, kapalı kumlama kabini
3. İdariSüreyi kısaltma, rotasyon, vakumla temizlik, eğitim, periyodik toz ölçümüSüpürge ve basınçlı hava yerine vakum
4. KKDUygun filtreli solunum koruyucu, eğitim ve yüze oturma testiSon çare; diğer basamakların yerini tutmaz

Asbest kullanımı yasak olduğu için bugün maruziyet çoğunlukla eski binaların söküm, yıkım ve bakım işlerindedir; havadaki asbest 8 saatlik ortalamada 0,1 lif/cm³'ü geçemez (Asbest Yön. md.11). Toz sınır değerlerini ve ölçümü İş Güvenliği serisindeki Kimyasal risk etmenleri sayfasında, filtre sınıflarını İş Güvenliği serisindeki KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında bulabilirsin.

Sağlık izlemi

İzlem, İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördüğümüz sağlık gözetiminin solunuma uyarlanmış hâlidir. İşe girişte meslek öyküsü, solunum sistemi muayenesi, spirometri ve standart grafi başlangıç değerini kurar. Periyodik muayenenin sıklığını risk değerlendirmesi, toz ölçümü ve tozun cinsine göre işyeri hekimi belirler; asbestte grafi aralığı 2 yılı aşamaz. İzosiyanat ve un gibi astım yapan maddelerle çalışanlarda belirti sorgulaması ve spirometri daha sık yapılır.

Bulgu çıkınca hekim çalışanı bilgilendirir, gerekirse yetkili sağlık hizmeti sunucusuna sevk eder, aynı ortamdaki çalışanları yeniden tarar ve toza maruz kalmayacağı bir işi önerir. Pnömokonyoz tanısı alan çalışan için yetkili kuruluşun raporundaki çalışma koşullarını işveren sağlamak zorundadır (Tozla Mücadele Yön. md.13). Sigarayı bırakma desteği de korunmanın parçasıdır: sigara asbestle birlikte akciğer kanseri riskini katlar. Toz ve asbestte gözetim maruziyet bitince de sürebilir.

Akılda kalsın: Sıra hep aynıdır: ortadan kaldır → ikame et → ıslat, kapat, emişle → süreyi kısalt → son çare maske. Maske tozla çalışanın arasına yalnız ince bir engel koyar; ıslak yöntem tozu doğmadan bitirir. İzlemde üçlü: başlangıç değeri, periyodik karşılaştırma, bulgu çıkınca maruziyetten uzaklaştırma.
Sınavda

Nasıl sorulurKontrol hiyerarşisinde doğru sıralama ya da “hangisi kaynakta önleme yöntemidir” sorulur.

TuzakSolunum koruyucuyu ilk önlem saymaktır; KKD son çaredir. İkinci tuzak, pnömokonyoz tanısı alan çalışanın daha iyi bir maskeyle aynı işte kalabileceğini düşünmektir; hekim toza maruz kalmayacağı işi önerir. Üçüncü tuzak, duyarlanmış astımlıya maskeyle devam etmeyi önermektir.

↕Sıralama kumlama atölyesinde önlem sırası

  1. Uygun filtreli, başlıklı solunum koruyucu vermek
  2. Kumlamayı emişli, kapalı bir kabinde yaptırmak
  3. Silikalı kum yerine çelik bilye kullanmak
  4. Çalışma süresini kısaltıp rotasyon uygulamak

?Soru çöz

Kuvars tozuna maruz kalan bir çalışanın grafisi ILO 1/1 okunuyor ve yetkili kuruluş pnömokonyoz tanısı koyuyor. İşyeri hekimi için aşağıdakilerden hangisi en doğru yaklaşımdır?

✓ A. Tanı alan çalışan maruziyetten uzaklaştırılır ve bir vaka aynı ortamdaki başkalarını da düşündürür. B KKD'yi ilk ve yeterli önlem sanır, oysa son çaredir; C fibrozis geri dönmese de ilerlemesi yavaşlatılabilir ve izlem sürer; D sigarayı bırakmak yararlıdır ama asıl etken olan tozu ortadan kaldırmaz.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Meslek Hastalıkları Listesi'ne göre aşağıdaki hastalık–grup eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Karpal tünel sendromu fizik etkenler grubunda (E-6, sürekli baskı sonucu sinir felçleri) yer alır; B grubu cilt hastalıklarıdır. A doğrudur, lösemi kanser olsa da etkeni benzen olduğu için kimyasal grupta durur; B doğrudur, sağlık çalışanının enfeksiyonu bulaşıcılardadır (D-4); C doğrudur, gürültü fizik etkendir (E-3).Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

?Soru 2

Ortam ölçümüyle karşılaştırıldığında biyolojik izlemeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Biyolojik izleme vücuda girmiş maddeye baktığı için bütün giriş yollarını toplar. A ortam ölçümünün sınırını biyolojik izlemeye yükler; B biyolojik izlemenin ölçütü biyolojik sınır değerdir, maruziyet sınır değeri havaya aittir; D tersine, birçok madde için güvenilir gösterge yoktur.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Biyolojik izleme ve ortam ölçümü

?Soru 3

6331 sayılı Kanun'a göre meslek hastalıklarının kayıt ve bildirimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. 6331 md.14/4 bu süreyi yetkili sağlık hizmeti sunucusuna verir. A işyeri hekiminin yalnız ön tanı koyduğunu ve 10 günün ona ait olmadığını atlar; B işverenin süresini (3 iş günü) yetkili kuruluşun 10 günüyle karıştırır; D sevkin yetkili sağlık hizmeti sunucusuna yapıldığını, Kurum Sağlık Kuruluna değil, gözden kaçırır.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Tanıyı kim koyar, kim bildirir: 3 iş günü ve 10 gün

?Soru 4

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi, uygun işe yerleştirilmesi için ayrıca sağlık muayenesi yapılıp rapor düzenlenmesi gereken çalışanlardan biri değildir?

✓ A. Yönetmelik “birden fazla iş kazası geçirmiş olanlar” der; tek kaza bu ölçüte girmez. B listede açıkça yazar; üstelik aynı ortamdakilerin muayenesi de tekrarlanır; C kronik hastalık listededir; D madde bağımlılığı da listededir.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Uygun işe yerleştirme ve işe dönüş

?Soru 5

Bir hastalığın meslek hastalığı olarak tanınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla tıbbi olarak kanıtlanmalıdır.
II. Etkene maruziyet, meslek öyküsü ve işyeri incelemesiyle gösterilmelidir.
III. İşyeri hekiminin raporu, hastalığın meslek hastalığı sayılması için tek başına yeterlidir.

✓ B. Tıbbi kanıt ve maruziyetin gösterilmesi tanının olmazsa olmazıdır. A maruziyet kanıtını eksik bırakır; tanıyı yalnız klinik bulguya indirger. C ve D III'ü doğru sayar: işyeri hekimi yalnız ön tanı koyar; karar, yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulunundur.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Tanının öğeleri: klinik, öykü, ölçüm, laboratuvar, yasa

?Soru 6

6331 sayılı Kanun'un sağlık gözetimi hükümlerine göre aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Tehlikeli sınıftaki bir işte çalışacak kişi, işe uygunluk raporu olmadan işe başlatılamaz.
II. Sağlık gözetiminin maliyeti çalışan ile işveren arasında paylaştırılabilir.
III. 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerinde sağlık raporu aile hekiminden de alınabilir.

✓ B. I md.15/2'nin, III md.15/3'ün hükmüdür. A III'ü atlar: küçük az tehlikeli işyerinde rapor aile hekiminden, ÇASMER'den ya da diğer kamu sağlık hizmeti sunucusundan da alınabilir. C ve D II'yi doğru sayar; oysa sağlık gözetiminin bütün maliyeti işverenindir ve çalışana yansıtılamaz (md.15/4).Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Sağlık gözetimi: işe giriş, periyodik, işe dönüş

?Soru 7

İşyeri Hekimi Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi diğer sağlık personelinin görevlerinden biri değildir?

✓ D. İşe uygunluk raporu muayeneye dayanır ve işyeri hekiminden alınır (6331 md.15/3); DSP muayenede yalnız yardım eder. A md.16'daki öykü alma görevidir; B özel politika gerektiren grupların takibi DSP'ye açıkça verilmiştir; C ilkyardım örgütlenmesi hekimle birlikte yürütülür.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · İşyeri hekimi ve DSP'nin sağlık görevleri

?Soru 8

5510 sayılı Kanun'daki meslek hastalığı tanımına göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Tanım açıkça “geçici veya sürekli hastalık” der; geçici tablolar da meslek hastalığıdır. A tanımın “işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebep” öğesidir; B “işin yürütüm şartları” öğesidir; D tanım “bedensel veya ruhsal engellilik” diyerek ruhsal sonucu da sayar.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Meslek hastalığı, işle ilgili hastalık, iş kazası

?Soru 9

Bir dökümhanenin işyeri hekimi, kuvars tozuna maruz kalan çalışanların taramasını planlıyor. Aşağıdakilerden hangisi mevzuata uygun değildir?

✓ D. Kategori 0 “hastalık yok” demektir, “risk yok” demek değildir; Tozla Mücadele Yönetmeliği bu çalışanların aralıklı muayeneyle izlenmesini ister. A başlangıç değeri karşılaştırmanın temelidir; B kuvarslı işyerinde okuyucu değerlendirmesi zorunludur; C kategori 1 ve üzeri sevk eşiğidir.Kaynak: İşyeri sağlık hizmetleri · Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

?Soru 10

Türkiye'de tanı konan meslek hastalığı sayısının beklenenden düşük olmasının nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisi değildir?

✓ D. Belirtiler özgül olsaydı tanı kolaylaşırdı; tersine, silikoz tüberküloza, kurşun anemisi demir eksikliğine benzediği için tanı kaçar. A öyküsüz bağ kurulamadığı için gerçek nedendir; B latent dönem eski işle bağı kopardığı için gerçek nedendir; C başvurusu olmayan vakanın tescil edilemediği gerçek bir nedendir.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Türkiye'de az tanı, işyeri hekiminin rolü, önleme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →