Toz nereye çöker? Partikül boyutu ve solunum yolunda birikim
İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Toz parçacığının büyüklüğü solunum yolunda nereye ulaşacağını nasıl belirler?
Kısa cevap: Toz parçacığının nereye çökeceğini aerodinamik çapı belirler: 10 mikrondan büyükler burunda ve yutakta tutulur, 5–10 mikron arası bronşlarda kalıp balgamla atılır, 5 mikrondan küçükler alveole ulaşır. Tozla Mücadele Yönetmeliği 0,1–5 mikronluk tozu “solunabilir toz” sayar; pnömokonyozu bu toz yapar. Gazlarda ise belirleyici olan suda çözünürlüktür.Bir taş ocağında öğle güneşi kırıcının üstündeki toz bulutunu aydınlatıyor. Gözle görülen iri taneler birkaç metrede yere iniyor; asıl tehlike, görünmeyen ve havada saatlerce asılı kalan ince tozda.
Solunum yolu, işyerindeki tozların ve kimyasalların vücuda girdiği en önemli kapıdır. Ağır işte dakikada solunan hava birkaç katına çıkar, çalışan aynı havadan daha çok madde alır. Parçacığın nereye ulaşacağını aerodinamik çapı belirler: büyüklüğü, yoğunluğu ve şekliyle havadaki davranışı.
Üç düzey, üç savunma
İri parçacıklar burun ve yutakta hava akımının döndüğü yerde duvara çarparak tutulur. Orta boydakiler trakea ve bronşlarda çöker; buradaki tüylü hücreler ve mukus onları yukarı taşır ve öksürükle atar. Buna mukosiliyer temizlik denir. 5 mikrondan küçük parçacıklar alveole kadar iner. Orada tek savunma alveolar makrofajdır: tozu yutar, sindirmeye çalışır. Pnömokonyoz bu son düzeyde, makrofajın tozla baş edemediği yerde başlar.
Lifli tozlarda belirleyici olan uzunluk değil çaptır. İnce ve uzun asbest lifi alveole kadar iner, ama makrofaj onu tam yutamaz. Asbestin zararının temeli budur.
Gazlar ve tozun cinsi
Gaz ve buharlarda suda çözünürlük belirleyicidir. Amonyak gibi çok çözünenler göz ve üst solunum yolunu hemen yakar; bu uyarı çalışanı ortamdan kaçırır. Fosgen ve azot dioksit gibi az çözünenler ise sessizce alveole iner ve saatler sonra akciğer ödemi yapabilir. Bu gazları Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında göreceğiz.
Tozun etkisi cinsine göre de değişir. Kristal silika ve asbest gibi fibrojenik tozlar fibrozis yapar. Demir oksit gibi tozlar birikir ama fibrozis yapmaz. Un, küf ve hayvan proteini gibi organik tozlar ise bağışıklık yanıtıyla astım ya da hipersensitivite pnömonisi yapar.
Nasıl sorulurPartikül çapı ile birikim yeri eşleştirmesi ya da “solunabilir toz” tanımı sorulur.
TuzakEn iri parçacığın en derine indiğini sanmaktır; alveole ancak küçük parçacık ulaşır. İkinci tuzak, suda az çözünen gazları zararsız saymaktır; uyarıcı etkileri zayıf olduğu için derine iner ve gecikmiş ödem yapar. Üçüncü tuzak, “inert toz” tanımını solunabilir tozla karıştırmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme etken → nereye?
?Soru çöz
Tozla Mücadele Yönetmeliği'ne göre “solunabilir toz” için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?