Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar: işitme kaybı, titreşim, sıcak-soğuk, radyasyon ve basınç

Gürültü, titreşim, sıcak-soğuk, radyasyon ve basıncın vücutta yaptığı mesleki hastalıkları, tanı yöntemlerini ve korunmayı tanı ipuçlarıyla öğren.

6 durakİş yeri hekimliği
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
HASTALIK · GÜRÜLTÜ

Gürültüye bağlı işitme kaybı: sessizce gelen, geri dönmeyen kayıp

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMeslek hastalığında yükümlülük süresi nedir, silikoz ve işitme kaybı için kaç yıldır?Bağlantılı konudan (Meslek hastalıklarına giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yükümlülük süresi, sigortalının meslek hastalığına yol açan işten fiilen ayrıldığı tarih ile hastalığın ortaya çıktığı tarih arasında geçebilecek en uzun süredir. Süre hastalığa göre değişir: silikoz ve asbestozda 10 yıl, kronik kurşun zehirlenmesinde 3 yıl, gürültüye bağlı işitme kaybında 6 aydır. Süre aşılsa bile hastalık Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı sayılabilir.

Yükümlülük süresi ve en az maruziyet süresi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gürültüye bağlı işitme kaybı nasıl oluşur, neden 4000 Hz'de başlar?

Kısa cevap: Gürültüye bağlı işitme kaybı, iç kulaktaki koklea (salyangoz) tüy hücrelerinin yıllar içinde hasar görmesiyle oluşan sensörinöral (iç kulak ve sinir kaynaklı) kayıptır. Genellikle iki taraflı ve simetriktir, geri dönmez, maruziyet bitince ilerlemez. Odyogramda önce 4000 Hz çevresinde V biçimli bir çentik görülür, kayıp sonra konuşma frekanslarına yayılır.

Bir pres atölyesinde yirmi yıldır çalışan usta, kalabalık sofrada konuşmaları kaçırdığını, televizyonun sesini evde herkesten yüksek açtığını anlatıyor. Kulağı hiç ağrımamış; kayıp yıllar içinde fark edilmeden birikmiş.

İç kulaktaki kokleada tüy hücreleri titreşimi sinir sinyaline çevirir. Yüksek ses bu hücreleri önce yorar, yük tekrarlandıkça öldürür; ölen tüy hücresi yenilenmez. Bu yüzden gürültüye bağlı işitme kaybı sensörinöral ve kalıcıdır. İletim tipi kayıptan (kulak kiri, kulak zarı delinmesi, orta kulak iltihabı) farkı buradadır: iletim kaybı çoğu kez tedavi edilebilir.

Geçici ve kalıcı eşik kayması

Gürültülü bir vardiyadan çıkan çalışan kulağında uğultu ve dolgunluk hisseder, sesleri boğuk duyar. Bu geçici eşik kaymasıdır (işitme yorgunluğu); sessiz bir gecede geriler. Aynı yük yıllarca tekrarlanırsa toparlanma tamamlanamaz ve kalıcı eşik kayması yerleşir. Meslek hastalıkları listesi de iki dönemi ayırır: geçici “işitme yorgunluğu” ve geri dönmeyen “manifestasyon dönemi”.

Kayıp neden 4000 Hz'de başlar? Kabul gören açıklamaya göre dış kulak yolu 2000–4000 Hz arasındaki sesleri doğal olarak güçlendirir ve kokleanın bu frekansları algılayan bölgesi en çok zorlanan bölgedir. Listeye göre odyogramda önce 4000 Hz'de V biçimli düşme görülür, sonra kayıp 500–2000 Hz'e, yani konuşma alanına yayılır. Kulak çınlaması (tinnitus) sık eşlik eder.

Dört işitme kaybını ayırmak
TürNasıl oluşur?Tipik özellikGeri döner mi?
Geçici eşik kaymasıTek bir gürültülü günUğultu, boğuk işitmeEvet, saatler içinde
Gürültüye bağlı kalıcı kayıpYıllarca tekrarlanan maruziyetİki taraflı, simetrik, 4000 Hz çentiğiHayır; maruziyet bitince ilerlemez
Akustik travmaTek, çok şiddetli ses: patlama, silah, darbeAni; tek taraflı olabilir, kulak zarı yırtılabilirKısmen
İletim tipi kayıpDış ya da orta kulak sorunuKemik yolu normal, hava yolu düşükÇoğu kez tedaviyle

İşitme dışı etkiler ve listedeki yeri

Gürültü uyarı seslerini bastırıp kazaya zemin hazırlar, uykuyu ve dikkati bozar, tansiyonu yükseltebilir. Toluenin işitme etkisini Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük; stiren, karbonmonoksit ve kurşun da gürültüyle birlikte kaybı hızlandırır.

Listede bu hastalık E-3 satırıdır: yükümlülük süresi 6 ay, en az maruziyet gürültülü işte 2 yıl ya da sürekli 85 desibel üstünde 30 gün; rakamları Meslek hastalıklarına giriş sayfasında gördük. Ölçüm ve 80/85/87 dB(A) değerleri İş Güvenliği serisindeki Fiziksel risk etmenleri sayfasındadır.

Akılda kalsın: Gürültü kaybının dört imzası: sensörinöral, iki taraflı simetrik, kalıcı, maruziyet bitince durur. İlk iz 4000 Hz'de V çentiği; kayıp konuşma alanına (500–2000 Hz) geçince çalışan fark eder, yani tarama olmadan geç kalınır. Tek patlamadan gelen ani kayıp ayrı bir tablodur: akustik travma.
Sınavda

Nasıl sorulurGürültüye bağlı işitme kaybının özellikleri öncüllü kalıpla ya da “hangisi yanlıştır” diye sorulur.

TuzakKaybı iletim tipi sanmak ya da maruziyet bitince ilerlemeye devam ettiğini düşünmektir; ikisi de yanlıştır. İkinci tuzak, ilk etkilenen frekansı konuşma alanı (500–2000 Hz) sanmaktır; kayıp 4000 Hz'de başlar. Üçüncü tuzak, tek bir patlamanın yaptığı akustik travmayı kronik gürültü kaybıyla aynı tutmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kayıp türü → özellik

?Soru çöz

Gürültüye bağlı işitme kaybıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Genellikle iki taraflı ve simetriktir.
II. Gürültüye maruziyet sona erdikten sonra da ilerlemeye devam eder.
III. Odyogramdaki ilk bulgu çoğunlukla 4000 Hz çevresindeki çentiktir.

✓ C. Kayıp iki kulakta simetrik gelişir (I) ve ilk iz 4000 Hz'deki V çentiğidir (III). II yanlıştır: liste kaybı “maruz kalma sona erdikten sonra ilerlemeyen” diye tanımlar. A III'ü atlar; B ve D, ilerlemenin süreceğini sanıp kaybı yaşa bağlı ya da başka nedenli kayıpla karıştırır.
SAĞLIK · ODYOMETRİ

Odyogram okumak: çentik, eğim, yaş payı ve işitme koruma programı

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİşyerinde odyometri, solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi kime, ne zaman yapılır?Bağlantılı konudan (İşyeri sağlık hizmetleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarama testi, risk değerlendirmesinde belirlenen etkene göre seçilir; işe girişte başlangıç değeri, periyodik muayenede karşılaştırma için yapılır. Gürültüde odyometri (85 dB(A) aşılırsa zorunlu), tozda solunum fonksiyon testi ve ILO standardında akciğer grafisi, ekranlı araçta göz muayenesi istenir. Asbestle çalışanda grafi en geç 2 yılda bir tekrarlanır.

Tarama testleri: odyometri, SFT, akciğer grafisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Odyogram nasıl okunur, işitme kaybında yaş payı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Odyogram, her kulakta 250–8000 Hz arasında duyulan en düşük sesi (eşik) dB HL olarak gösterir; aşağı inmek kayıp demektir. Gürültü kaybında hava ve kemik yolu birlikte düşer, 4000 Hz'de çentik yapar, 8000 Hz'de kısmen toparlanır. Yaşa bağlı kayıpta eğri tize doğru düzenli iner. 40 yaşından sonra her yaş için 0,5 dB fizyolojik pay düşülür.

OSGB hekiminin masasında aynı çalışanın iki odyogramı var: biri işe girişte, biri bugün çekilmiş. Üst üste konunca 4000 Hz'de yeni bir çukur görülüyor.

Odyogramda yatay eksen frekans (pesten tize), düşey eksen işitme düzeyidir (dB HL); aşağı indikçe kayıp artar, yaygın olarak 25 dB HL'ye kadar normal sayılır. Hava yolu kulaklıkla ölçülür ve dış, orta, iç kulağın hepsini sınar. Kemik yolu kafatasına konan titreştiriciyle sesi doğrudan iç kulağa verir. İkisi birlikte düşmüşse kayıp sensörinöraldir; hava düşük, kemik normalse aradaki açıklık (hava-kemik aralığı) iletim tipini gösterir.

Gürültü çukur açar ve tizde toparlanır; yaş eğriyi düzenli indirir.Görsel: Sınav Defteri

Listenin tanı kuralları ve yaş payı

Ek-2'ye göre kesin tanıda iki kulağın eşik odyogramı çekilir; ton ve konuşma odyometrisi yapılır, fısıltı testinin değeri yoktur; işyerinde zararlı gürültü saptanır; işe giriş ve periyodik odyogramlardan yararlanılır; travma, ilaç ve öteki nedenler dışlanır. Ölçüm sessiz kabinde, geçici eşik kayması karışmasın diye gürültüsüz geçen bir sürenin (yaygın uygulamada en az 14 saat) ardından yapılır. Yaşın payı için kural nettir: 40 yaşından sonra her yaş için yarım desibel fizyolojik azalma hesaplanır.

Yaş payı (dB) = (yaş − 40) × 0,540 yaşından önceki yıllar için pay yoktur
Çözümlü örnek

1) 58 yaşındaki bir çalışanın yaş payı kaç dB'dir? 2) İşe girişte 30 yaşında olan çalışanın 4000 Hz eşiği 20 dB HL, 50 yaşında 45 dB HL'dir. Yaş payı düşülünce gürültüye bağlanabilecek artış kaç dB'dir?

  1. (58 − 40) × 0,5 = 9 dB
  2. Toplam artış 45 − 20 = 25 dB; yaş payı yalnız 40'tan sonraki 10 yıl için: (50 − 40) × 0,5 = 5 dB
  3. 25 − 5 = 20 dB

Cevap: 1) 9 dB; 2) 20 dB. İşe giriş odyogramı olmasa ikinci hesap yapılamazdı.

İşitme koruma programı

Program ölçüm, kaynağında azaltma, süre kısıtlama, kulak koruyucusu ve denetimi, eğitim, odyometri ve kayıt halkalarından oluşur; odyometrinin hangi düzeyde zorunlu olduğunu İşyeri sağlık hizmetleri sayfasında gördük. Gürültü Yönetmeliği md.13'e göre işe bağlı kayıpta hekim çalışanı bilgilendirir; işveren risk değerlendirmesini ve önlemleri gözden geçirir, gerekirse çalışanı gürültüsüz bir işe verir ve benzer maruz kalanları düzenli sağlık gözetimine alır.

Akılda kalsın: Odyogramda aşağısı kayıptır. Hava ve kemik birlikte düştüyse iç kulak, arada açıklık varsa dış-orta kulak. Gürültü 4000'de çukur açar, 8000'de toparlanır; yaş tize doğru düzenli indirir. Yaş payı: 40'tan sonra her yıl yarım desibel. İşe giriş testi olmadan artış hesaplanamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurOdyogramdaki bulgunun hangi kayba ait olduğu, tanıda odyometrinin kuralları ya da yaş payı hesabı sorulur.

TuzakFısıltı testini tanıda geçerli saymaktır; listeye göre değeri yoktur. İkinci tuzak, yaş payını 40 yaşından önceki yıllar için de hesaplamaktır. Üçüncü tuzak, işe bağlı kayıpta yalnız kulak koruyucusunu değiştirmektir; yönetmelik risk değerlendirmesini ve öteki çalışanları da gözden geçirtir.

✎Boşluk doldurma odyogram

Odyogramda hava ve kemik yolu eşikleri birlikte düşmüşse kayıp tiptir; hava yolu düşük, kemik yolu normalse tipi kayıp vardır. Meslek hastalığı değerlendirmesinde 40 yaşından sonra her yaş için dB fizyolojik azalma hesaplanır.

sensörinöral · iletim · 0,5 · 1 · karma · 4000

?Soru çöz

İşe girişte 32 yaşında olan bir çalışanın sol kulak 4000 Hz eşiği 15 dB HL ölçülmüştür. Çalışan 54 yaşındayken aynı frekansta eşik 50 dB HL bulunuyor. Meslek hastalıkları listesindeki yaş payı kuralı uygulanırsa gürültüye bağlanabilecek eşik artışı kaç dB'dir?

✓ A. Toplam artış 50 − 15 = 35 dB; yaş payı yalnız 40'tan sonraki 14 yıl için (54 − 40) × 0,5 = 7 dB; 35 − 7 = 28 dB. B payı işe girişten (32 yaş) başlatır: 22 × 0,5 = 11 düşer. C yaş payını hiç düşmez. D işe giriş eşiğini yok sayıp 50 − 7 alır.
HASTALIK · TİTREŞİM

Titreşim: beyaz parmak, uyuşan el ve yorgun bel

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Titreşime bağlı beyaz parmak hastalığı nedir, bütün vücut titreşimi hangi hastalıkları yapar?

Kısa cevap: El-kol titreşimi (kırıcı, taşlama, motorlu testere) el-kol titreşim sendromu yapar: soğukta parmakların bembeyaz kesildiği titreşime bağlı Raynaud fenomeni (beyaz parmak), uyuşma ve duyu kaybı, el bileği ve dirsekte kemik-eklem hasarı. Bütün vücut titreşimi (iş makinesi, kamyon, traktör) bel ağrısı, disk hernisi ve omurga dejenerasyonuyla ilişkilidir.

Kış sabahı bir taş ocağında kırıcıyla çalışan işçi eldivenini çıkarınca iki parmağının ucunun mum gibi beyazladığını görüyor. Birkaç dakika sonra parmaklar morarıyor, ardından kızarıp zonkluyor.

Titreşim vücuda iki kapıdan girer. El-kol titreşimi elle tutulan aletlerden gelir: pnömatik kırıcı ve matkap, taşlama, perçin tabancası, motorlu testere. Bütün vücut titreşimi oturulan koltuktan ya da basılan zeminden gelir: iş makinesi, kamyon, forklift, traktör, helikopter. Kapı farklı, hastalık farklıdır.

El-kol titreşim sendromunun üç yüzü

Damar bileşeni en bilinenidir. Titreşim parmak damarlarının duvarını ve onları yöneten sinir uçlarını bozar; damarlar soğukta aşırı kasılır. Atak üç renkle ilerler: kan akımı kesilince beyaz, oksijensiz kalan kanla mavi-mor, akım geri gelince kırmızı. Beyazlama parmak ucundan başlar, hastalık ilerledikçe köke doğru yürür. Bu tabloya titreşime bağlı beyaz parmak ya da ikincil Raynaud fenomeni denir; atağı soğuk tetikler.

Sinir bileşeni uyuşma, karıncalanma, dokunma ve sıcaklık duyusunda azalma, düğme ilikleme gibi ince işlerde zorlanma yapar; beyaz parmaktan bağımsız ilerleyebilir. Titreşimli işlerde karpal tünel sendromu da sıktır; onu Kas-iskelet, cilt ve diğer sistemler sayfasında göreceğiz. Kas-iskelet bileşenini liste sayar: dirsekte eklem aralığında daralma ve kemik çıkıntıları, el bileği kemiklerinde ağrı ve güç kaybı, ay kemiğinin beslenme bozukluğu (Kienböck hastalığı).

İki titreşim, iki hastalık ailesi
El-kol titreşimiBütün vücut titreşimi
KaynakKırıcı, matkap, taşlama, perçin, motorlu testereİş makinesi, kamyon, forklift, traktör, helikopter
HedefParmak damarları, el sinirleri, el bileği ve dirsekBel omurları ve diskler
Tipik tabloBeyaz parmak, uyuşma, el gücünde azalmaBel ağrısı, disk hernisi, omurgada dejenerasyon
Tanı ipucuSoğukla gelen atak; parmağın yeniden ısınma süresi; grafiMeslek öyküsü, grafi; tek başına özgül bulgu yok

Bütün vücut, tanı ve korunma

Bütün vücut titreşiminde uzun süre sarsılarak oturmak omurga disklerini yıpratır; kötü oturuş ve ağır kaldırma etkiyi artırır. Listede titreşime bağlı kemik-eklem ve damar-sinir bozuklukları E-5 satırıdır, yükümlülük süresi 2 yıldır. Tanıda kemik-eklem için grafi; damar bozukluğu için parmak pletismografisi ve dolaşımı 2 dakika durdurulan parmağın yeniden ısınmasının 75 saniyeden uzun sürmesi kullanılır. Titreşim Yönetmeliği md.12'ye göre eylem değerini aşan maruziyetin olduğu her durumda sağlık gözetimi yapılır; değerler İş Güvenliği serisindeki Fiziksel risk etmenleri sayfasındadır.

Korunma kaynakta başlar: düşük titreşimli alet, bakımı yapılmış keskin uç ve dengeli disk, kullanım süresinin kısaltılması ve molalar. Elleri sıcak ve kuru tutmak ve sigarayı bırakmak da önlemdir, çünkü ikisi de damar çapını etkiler. Titreşim önleyici eldivenin etkisi sınırlıdır.

Akılda kalsın: Elden giren titreşim elin damarını, sinirini ve kemiğini bozar; koltuktan giren beli. Beyaz parmağı soğuk tetikler, renkler sırayla beyaz → mavi → kırmızı. Önlemde sıcak tutmak ve sigarayı bırakmak boş öğüt değildir: hastalık damar hastalığıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurTitreşim türü ile hastalık eşleştirmesi ya da beyaz parmağın özellikleri sorulur.

TuzakBeyaz parmağı sıcakla tetiklenen bir tablo sanmaktır; atağı soğuk başlatır. İkinci tuzak, motorlu testereyle çalışan orman işçisini bütün vücut titreşimi örneği saymaktır; elle tutulan alet el-kol titreşimidir. Üçüncü tuzak, titreşim önleyici eldiveni yeterli önlem saymaktır; asıl önlem kaynakta azaltmadır.

↕Sıralama beyaz parmak atağı

  1. Oksijensiz kalan kanla parmağın morarması
  2. Titreşimli aletle çalışan elin soğuğa maruz kalması
  3. Kan akımı geri gelince kızarma, zonklama ve ağrı
  4. Damarların aşırı kasılmasıyla parmak ucunun beyazlaması

?Soru çöz

Aşağıdaki çalışanlardan hangisinde bütün vücut titreşimine bağlı bel ağrısı ve disk hastalığı riski en belirgindir?

✓ D. İş makinesinin koltuğundan gelen sarsıntı bütün vücut titreşimidir ve hedefi bel omurlarıyla disklerdir. A, B ve C elle tutulan aletlerdir: el-kol titreşimi yapar, beklenen tablo beyaz parmak, uyuşma ve el bileği-dirsek hasarıdır. A'yı seçtiren, ormancılığı ağır iş diye beli zorlayan titreşimle karıştırmaktır.
HASTALIK · SICAK-SOĞUK

Sıcak ve soğuk: ısı krampından ısı çarpmasına, hipotermiden donmaya

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Isı çarpması ile ısı bitkinliği arasındaki fark nedir, soğukta çalışmada hangi hastalıklar görülür?

Kısa cevap: Sıcakta hafiften ağıra ısı döküntüsü, ısı krampı (tuz kaybı), ısı bitkinliği (su ve tuz kaybı; bilinç açık, vücut ısısı 40 °C'nin altında) ve ısı çarpması görülür. Isı çarpmasında vücut ısısı 40 °C'yi aşar ve bilinç bozulur; hayatı tehdit eder, hemen soğutma gerekir. Soğukta hipotermi (vücut iç ısısı 35 °C'nin altı) ve donma görülür.

Temmuz öğleden sonrası bir şantiyede beton döken genç işçi sendeliyor, sorulara anlamsız cevaplar veriyor. Cildi sıcak ve terli; işe başlayalı üç gün olmuş.

Vücut ısıyı terleyerek ve deri damarlarını genişleterek atar; sıcak, nemli, havasız ortamda, ağır işte ve teri hapseden giysiyle bu yollar yetmez. Riskli işler dökümhane, cam fırını, çelik, fırıncılık, yaz inşaatı ve tarımdır. Kişisel etkenler sıvı eksikliği, alkol, bazı ilaçlar, kalp hastalığı ve en önemlisi alışmamış olmaktır. Vücudun sıcağa alışması (akklimatizasyon) yaklaşık 1–2 hafta sürer: ter daha erken başlar, daha az tuz kaybedilir, nabız daha az yükselir. Bu yüzden yeni başlayan ya da izinden dönen çalışana iş yükü kademeli verilir.

Sıcağın hastalık merdiveni: hafiften ağıra
TabloMekanizmaBulguNe yapılır?
Isı döküntüsü (isilik)Ter kanallarının tıkanmasıKaşıntılı küçük kabarcıklarSerin ve kuru tutma
Isı senkopuDamar genişlemesi, kanın bacaklarda toplanmasıUzun ayakta durmada kısa bayılmaUzanma, bacakları kaldırma, sıvı
Isı krampıTerle tuz kaybı, yalnız su içmekÇalışan kaslarda ağrılı kasılmaTuzlu sıvı, dinlenme
Isı bitkinliğiSu ve tuz kaybı, dolaşımın yetmemesiHalsizlik, baş ağrısı, bulantı, bol ter; bilinç açık, ısı 40 °C altıSerin yer, sıvı, gözlem
Isı çarpmasıIsı düzenlemesinin çökmesiIsı 40 °C üstü, bilinç bozukluğu, nöbetAcil: hemen soğutma, 112

Isı çarpması: bilinç belirler

Klasik ısı çarpmasında yaşlı ya da kronik hasta biri sıcak hava dalgasında yavaşça ısınır, cildi kuru kalabilir. Eforla gelişen tipte genç bir çalışan ağır işte hızla ısınır ve terlemesi sürebilir. Bu yüzden tanıyı terin yokluğu değil, yüksek ısı ile bilinç bozukluğunun birlikteliği koydurur. İlkesi “önce soğut, sonra taşı”dır: soğuk suya daldırma ya da ıslatıp yelpazeleme gecikmeden başlar. Isı stresinin WBGT ile ölçülmesini İş Güvenliği serisindeki Fiziksel risk etmenleri sayfasında bulabilirsin.

Soğuk: hipotermi ve donma

Soğuk depo, balıkçılık ve kış şantiyesi soğuğun işleridir; ıslaklık ve rüzgâr ısı kaybını katlar. Hipotermi, vücut iç ısısının 35 °C'nin altına inmesidir: önce titreme ve sakarlık, sonra konuşma bozukluğu, ileri evrede titremenin durması, bilinç kaybı ve ritim bozukluğu görülür. Donma, dokunun donmasıdır; en çok parmak, ayak, kulak ve burnu tutar. Deri beyaz-gri, sert ve uyuşuktur. Donmuş doku ovalanmaz, ateşe tutulmaz; ılık suyla çözülür, yeniden donma tehlikesi varsa çözülmez. Uzun süre ıslak ve soğukta kalan ayakta donmadan da siper ayağı gelişir. Soğuğun beyaz parmak atağını tetiklediğini bir önceki konuda gördük.

Ek-2'nin fizik etkenler grubunda sıcak ya da soğuk stresi için ayrı bir satır yoktur.

Akılda kalsın: Sıcağın merdiveni: döküntü → senkop → kramp (tuz) → bitkinlik (su + tuz, bilinç açık) → çarpma (40 °C üstü, bilinç bozuk). Bilinç bozulduysa bitkinlik değil çarpmadır: önce soğut, sonra taşı. Soğukta sınır 35 °C; donmuş dokuyu ovalama, ateşe tutma.
Sınavda

Nasıl sorulurIsı bitkinliği ile ısı çarpmasının ayırımı, ısı krampının nedeni ya da donmada ilk yardımın doğrusu sorulur.

TuzakTerleme sürüyor diye ısı çarpmasını dışlamaktır; eforla gelişen ısı çarpmasında ter devam edebilir, belirleyici olan bilinç bozukluğu ve yüksek vücut ısısıdır. İkinci tuzak, ısı krampını yalnız su eksikliğine bağlamaktır; asıl kayıp tuzdur. Üçüncü tuzak, donmuş parmağı ovalayarak ya da ateşe tutarak ısıtmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme tablo → bulgu

?Soru çöz

Sıcak bir dökümhanede ağır işte çalışan işçinin vücut ısısı 40,6 °C ölçülüyor; konuşması bozuk, yer ve zamanı karıştırıyor, cildi terli. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. 40 °C üstü ısı ile bilinç bozukluğu birlikteyse tablo ısı çarpmasıdır; ağır işte gelişen tipte ter sürebilir ve tedavi gecikmeden soğutmadır. A terlemeye bakıp bilinç bozukluğunu gözden kaçırır; C krampta bilinç ve ısı normaldir; D senkop kısa bir bayılmadır, ateş ve kalıcı konfüzyon yapmaz.
HASTALIK · RADYASYON

Radyasyon: eşikli hasar, olasılıklı kanser ve gözün ışık hastalıkları

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToksikolojide doz-yanıt ilişkisi nedir, LD50 ve LC50 ne anlatır?Bağlantılı konudan (Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toksikoloji, maddelerin canlıdaki zararlı etkilerini inceler ve temel ilkesi doz-yanıt ilişkisidir: doz arttıkça etkilenenlerin oranı artar. LD50, deney hayvanlarının yarısını öldüren tek dozdur (mg/kg); LC50 aynı ölçünün solunan havadaki karşılığıdır. Çoğu maddede etkinin görünmediği bir eşik vardır; genotoksik kanserojenlerde eşik kabul edilmez.

Toksikolojinin temelleri: doz-yanıt, LD50, ADME

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonlaştırıcı radyasyonun deterministik ve stokastik etkileri nelerdir, kızılötesi ışın hangi göz hastalığını yapar?

Kısa cevap: İyonlaştırıcı radyasyonun deterministik etkileri eşiklidir ve şiddeti dozla artar: akut ışınım sendromu, deri yanığı, katarakt, kısırlık. Stokastik etkilerde eşik kabul edilmez, dozla artan şiddet değil olasılıktır: kanser (özellikle lösemi) ve kalıtsal etkiler. İyonlaştırmayan ışınlardan UV kornea ve deriyi, kızılötesi göz merceğini (katarakt), lazer retinayı yakar.

Bir hastanenin anjiyo salonunda çalışan hemşire yaka dozimetresini her ay teslim ediyor. Dozimetre ağrı ya da kızarıklık ölçmez; yıllar sonra çıkabilecek bir olasılığı kayıt altına alır.

Işın türleri ve zaman-mesafe-zırh ilkesi İş Güvenliği serisindeki Fiziksel risk etmenleri sayfasındadır. Burada soru, ışının vücutta ne yaptığıdır. İyonlaştırıcı radyasyon hücrenin DNA'sını doğrudan ya da oluşturduğu serbest radikallerle bozar. Hızlı bölünen dokular daha duyarlıdır: kemik iliği, bağırsak epiteli, üreme hücreleri ve göz merceği. Sinir ve kas dokusu dirençlidir.

Deterministikte doz şiddeti, stokastikte olasılığı artırır.Görsel: Sınav Defteri

Deterministik ve stokastik

Deterministik etkiler bir eşiğin üstünde çok sayıda hücre ölünce çıkar ve doz arttıkça ağırlaşır. En ağırı akut ışınım sendromudur: ilk günlerde bulantı-kusma, birkaç hafta süren sessiz dönem, sonra kan hücrelerinin düşmesiyle enfeksiyon ve kanama. Liste dozları eski birim rad ile verir (1 Gy = 100 rad): 75 rad'ın altında görünür klinik belirti olmaz, yalnız kan tablosu değişir; 200 rad'da hastane tedavisi gerekir; 700–800 rad ve üstü genellikle öldürücüdür. Deride eritem ve radyodermit, gözde katarakt, üreme bezlerinde geçici ya da kalıcı kısırlık da deterministiktir.

Stokastik etkilerde tek bir hücrenin DNA'sındaki hasar yıllar sonra kansere dönüşebilir. Eşik kabul edilmez; doz arttıkça kanserin şiddeti değil, çıkma olasılığı artar. Eşiksiz kanserojen eğrisini Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında gördük; mantık aynıdır ve korunma ilkesi dozu makul olarak ulaşılabilecek en düşük düzeyde tutmaktır (ALARA). Listede akut ışınım sendromunun yükümlülük süresi 2 ay, göz zararlarının 5 yıl, kan yapımı bozuklukları ile lösemi ve akciğer kanserinin 10 yıldır; tanıda kişisel dozimetri ve vücut içi bulaşma ölçümü kullanılır.

İyonlaştırmayan ışınlar: gözün üç katmanı

UV (kaynak arkı, güneş) korneayı yakar: maruziyetten saatler sonra gözde kum batması, sulanma ve ışıktan kaçma başlar (fotokeratokonjonktivit, halk arasında kaynak ışığı çarpması); deride yanık ve uzun vadede deri kanseri yapar. Kızılötesi (ergimiş cam ve metal) göz merceğini ısıtır: listedeki adıyla kızılötesi ışınlarla katarakt, lensin arka kutbundan başlayan bulanıklıktır; yüz derisinde kahverengi-kırmızı lekelenme eşlik eder, yükümlülük süresi 3 yıldır. Lazer ışını görünür ve yakın kızılötesi bantta retinaya odaklanıp kalıcı kör nokta bırakabilir.

Akılda kalsın: Deterministik = eşik + şiddet: doz büyüdükçe yanık derinleşir. Stokastik = eşiksiz + olasılık: doz büyüdükçe kanser ağırlaşmaz, çıkma ihtimali artar. Gözün ışık haritası önden arkaya: UV kornea (kaynakçı gözü), kızılötesi mercek (cam işçisi kataraktı), lazer retina.
Sınavda

Nasıl sorulurBir etkinin deterministik mi stokastik mi olduğu ya da ışın türü–göz hastalığı eşleştirmesi sorulur.

TuzakKanseri deterministik saymaktır; kanser ve kalıtsal etkiler stokastiktir. İkinci tuzak, stokastik etkide dozun şiddeti artırdığını düşünmektir; artan olasılıktır. Üçüncü tuzak, kaynakçının göz yanmasını kızılötesine bağlamaktır; arkın UV ışığı korneayı yakar, kızılötesi katarakt yapar.

✎Boşluk doldurma radyasyon

Eşiği olan ve şiddeti dozla artan etkilere etki denir. Eşik kabul edilmeyen ve dozla olasılığı artan etkilere etki denir. Ergimiş cam karşısında yıllarca çalışanlarda kızılötesi ışın göz merceğinde yapar.

deterministik · stokastik · katarakt · glokom · sinerjik · akustik

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi iyonlaştırıcı radyasyonun stokastik etkisidir?

✓ A. Lösemi bir kanserdir: eşik kabul edilmez, dozla şiddeti değil olasılığı artar. B, C ve D deterministiktir: belli bir eşiğin üstünde çok sayıda hücre ölünce çıkar ve doz arttıkça ağırlaşır. D'yi seçtiren, üreme hücresini kalıtsal etkiyle karıştırmaktır; kısırlık eşikli bir hücre ölümü tablosudur.
HASTALIK · BASINÇ

Basınç hastalıkları: vurgun, barotravma ve yükseklik hastalığı

İş Sağlığı (İSG) · Meslek hastalıkları · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dekompresyon hastalığı (vurgun) nasıl oluşur, barotravma ve yükseklik hastalığı nedir?

Kısa cevap: Dekompresyon hastalığı (vurgun), dalgıcın ya da basınçlı hava altında çalışanın hızlı çıkışında kanda çözünmüş azotun kabarcık yapmasıdır; eklem ağrısı, kaşıntı, ağır olguda felç görülür, tedavi basınç odasında yeniden basınçlandırmadır. Barotravma, basınç değişiminde kulak, sinüs ve akciğer gibi gaz dolu boşlukların zorlanmasıdır. Yükseklik hastalığı oksijen basıncı düşük irtifada görülür.

Bir köprü ayağının kesonunda vardiyasını bitiren işçi yüzeye çıktıktan bir saat sonra dizindeki derin ağrıyla kıvranıyor. Ağrı ne darbeye ne zorlanmaya bağlı; dokularında azot kabarcıkları var.

Basınç hastalıklarını iki fizik yasası açıklar. Basınç arttıkça solunan gaz, özellikle azot, kanda ve dokularda daha çok çözünür (Henry yasası). Kapalı bir boşluktaki gazın hacmi basınçla ters yönde değişir (Boyle yasası). Birinci yasa vurgunu, ikincisi barotravmayı doğurur.

Dekompresyon hastalığı (vurgun)

Derinde ya da kesonda geçen saatlerde dokular azotla dolar. Çıkış hızlı olursa basınç düşer ve çözünmüş azot, açılan gazoz şişesindeki gibi kabarcık oluşturur. Hafif tipte eklem ve kas ağrısı, deride kaşıntı ve mermer görünüm olur. Ağır tipte omurilik ve beyin tutulur (uyuşma, güçsüzlük, en çok bacaklarda felç), iç kulak etkilenir (baş dönmesi) ya da nefes darlığı başlar. Belirtilerin çoğu çıkıştan sonraki ilk saatlerde ortaya çıkar. Tedavi %100 oksijen ve basınç odasında yeniden basınçlandırmadır; korunma, tablolara uygun kademeli çıkıştır. Basınçlı ortamda yıllarca çalışmanın geç zararı kemik nekrozudur: listeye göre en çok kalça ve omuz kemiğinde görülür, femur ve humerus başı tomografisiyle aranır.

Barotravma ve yükseklik

Barotravmada sorun kabarcık değil hacimdir. İnişte ve çıkışta orta kulak, sinüsler ya da dolgulu bir diş basıncı dengeleyemezse ağrı, kanama ve kulak zarı yırtılması olur. En tehlikelisi akciğerdir: yüzeye çıkarken nefes tutulursa genişleyen hava akciğeri yırtar ve havanın damara geçmesi (arteriyel gaz embolisi) dakikalar içinde bilinç kaybı ve felç yapar.

Yükseklik hastalığında havadaki oksijen yüzdesi değişmez, hava basıncı düşer; kana geçen oksijen azalır. Akut dağ hastalığı baş ağrısı, bulantı, halsizlik ve uykusuzlukla gelir ve genellikle 2.500 metrenin üstünde görülür. Ağır biçimleri yüksek irtifa akciğer ödemi ve beyin ödemidir; en etkili tedavi alçalmaktır. Liste uçaktaki iç basıncın ani düşmesini de bu grupta sayar.

Ek-2 E grubu: fizik etkenler ve yükümlülük süreleri
SatırHastalıkYükümlülük süresi
E-1İyonlaştırıcı ışınlar: akut ışınım sendromu · göz · kan yapımı ve lösemi, akciğer kanseri, kemik · üreme bezleri2 ay · 5 yıl · 10 yıl · 2 yıl
E-2Kızılötesi ışınlarla katarakt3 yıl
E-3Gürültüye bağlı işitme kaybı6 ay
E-4Hava basıncındaki ani değişmeler: akut tablolar · geç zararlar (kemik nekrozu)3 gün · 10 yıl
E-5Titreşime bağlı kemik-eklem ve damar-sinir bozuklukları2 yıl
E-6Bursit, tendinit, sinir sıkışmaları (karpal tünel dahil) ve kas krampları1–6 ay; bir sonraki sayfada
E-7Maden işçileri nistagmusu6 ay
Akılda kalsın: İki yasa, iki aile: Henry → çözünen azot hızlı çıkışta kabarcık olur (vurgun); Boyle → kapalı boşluktaki gaz hacim değiştirir (barotravma). Vurgunda çare yeniden basınç, yükseklik hastalığında alçalmaktır. Tablodaki uçlar: basıncın akut tablosu 3 gün, ışının kanseri ve basıncın kemik nekrozu 10 yıl.
Sınavda

Nasıl sorulurVurgunun mekanizması, belirtisi ya da tedavisi, bir de fizik etkenlerin yükümlülük süreleri sorulur.

TuzakVurgunu inişte gelişen bir tablo sanmaktır; basınç düşerken, yani hızlı çıkışta gelişir. İkinci tuzak, kabarcığı oksijen ya da karbondioksit sanmaktır; sorumlu gaz azottur. Üçüncü tuzak, yükseklik hastalığını havadaki oksijen yüzdesinin azalmasına bağlamaktır; yüzde aynıdır, basınç düşer.

↕Sıralama vurgunun zinciri

  1. Çözünmüş azotun kabarcık oluşturması
  2. Basınç odasında yeniden basınçlandırma
  3. Derinde ya da kesonda dokuların azotla dolması
  4. Eklem ağrısı, kaşıntı ya da bacaklarda güçsüzlük
  5. Tabloya uyulmadan hızla yüzeye çıkılması

?Soru çöz

Basınç değişikliğine bağlı hastalıklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ C. İrtifada oksijen yüzdesi değişmez; hava basıncı düştüğü için kana geçen oksijen azalır. A doğrudur: kabarcık çözünmüş azottan oluşur; B vurgunun tedavisidir; D listedeki geç zarardır (kemik nekrozu, yükümlülük 10 yıl). C'yi doğru sandıran, “havada oksijen az” sezgisidir; azalan oran değil kısmi basınçtır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Türkiye'de tanı konan meslek hastalığı sayısının beklenenden düşük olmasının nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisi değildir?

✓ D. Belirtiler özgül olsaydı tanı kolaylaşırdı; tersine, silikoz tüberküloza, kurşun anemisi demir eksikliğine benzediği için tanı kaçar. A öyküsüz bağ kurulamadığı için gerçek nedendir; B latent dönem eski işle bağı kopardığı için gerçek nedendir; C başvurusu olmayan vakanın tescil edilemediği gerçek bir nedendir.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Türkiye'de az tanı, işyeri hekiminin rolü, önleme

?Soru 2

Ayakkabı imalathanesinde üç yıldır yapıştırıcıyla çalışan işçide iki ayağından başlayıp yukarı ilerleyen simetrik uyuşma ve kas güçsüzlüğü gelişiyor. Kan sayımı normal. En olası etken hangisidir?

✓ D. Yapıştırıcıdaki n-hekzan, ara ürünü üzerinden iki tarafta simetrik, ayaktan başlayan periferik nöropati yapar. A benzen olsaydı kan sayımı bozulurdu; B metanolde beklenen bulgu görme kaybı ve asidozdur; C karbonmonoksit akut bilinç bulanıklığı ve baş ağrısı yapar, simetrik nöropati tablosu tipik değildir.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Organik çözücüler: benzen, n-hekzan, toluen, metanol

?Soru 3

Kuvars tozuna maruz kalan bir çalışanın grafisi ILO 1/1 okunuyor ve yetkili kuruluş pnömokonyoz tanısı koyuyor. İşyeri hekimi için aşağıdakilerden hangisi en doğru yaklaşımdır?

✓ A. Tanı alan çalışan maruziyetten uzaklaştırılır ve bir vaka aynı ortamdaki başkalarını da düşündürür. B KKD'yi ilk ve yeterli önlem sanır, oysa son çaredir; C fibrozis geri dönmese de ilerlemesi yavaşlatılabilir ve izlem sürer; D sigarayı bırakmak yararlıdır ama asıl etken olan tozu ortadan kaldırmaz.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Korunma ve izlem: toz kontrolü, KKD, tarama

?Soru 4

Meslek Hastalıkları Listesi'ne göre aşağıdaki hastalık–grup eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Karpal tünel sendromu fizik etkenler grubunda (E-6, sürekli baskı sonucu sinir felçleri) yer alır; B grubu cilt hastalıklarıdır. A doğrudur, lösemi kanser olsa da etkeni benzen olduğu için kimyasal grupta durur; B doğrudur, sağlık çalışanının enfeksiyonu bulaşıcılardadır (D-4); C doğrudur, gürültü fizik etkendir (E-3).Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Meslek hastalıkları listesi: A–E grupları

?Soru 5

Bir hastalığın meslek hastalığı olarak tanınmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla tıbbi olarak kanıtlanmalıdır.
II. Etkene maruziyet, meslek öyküsü ve işyeri incelemesiyle gösterilmelidir.
III. İşyeri hekiminin raporu, hastalığın meslek hastalığı sayılması için tek başına yeterlidir.

✓ B. Tıbbi kanıt ve maruziyetin gösterilmesi tanının olmazsa olmazıdır. A maruziyet kanıtını eksik bırakır; tanıyı yalnız klinik bulguya indirger. C ve D III'ü doğru sayar: işyeri hekimi yalnız ön tanı koyar; karar, yetkili sağlık hizmeti sunucusunun sağlık kurulu raporu üzerine SGK Kurum Sağlık Kurulunundur.Kaynak: Meslek hastalıklarına giriş · Tanının öğeleri: klinik, öykü, ölçüm, laboratuvar, yasa

?Soru 6

Tozla Mücadele Yönetmeliği'ne göre “solunabilir toz” için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Yönetmelik solunabilir tozu 0,1–5,0 mikronluk kristal ya da amorf toz ile ince ve uzun lifler diye tanımlar. A burunda tutulan iri tozu tarif eder; C lifleri tanımın yalnız bir parçasıyken bütünü sayar; D yönetmelikteki “inert toz” tanımıdır.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Solunum yoluyla maruziyet ve partikül boyutu

?Soru 7

Kurşun zehirlenmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. İzlemde en iyi gösterge kan kurşunudur; soluk havası kurşun için kullanılan bir örnek değildir. A kan yapımı enzimlerinin blokajını doğru anlatır; B düşük eli, C kurşun koliği ile Burton çizgisini tarif eder. D'yi seçtiren yanılgı, soluk havası örneğini uçucu çözücülerden kurşuna taşımaktır.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Metaller: kurşun, cıva, kadmiyum, krom, arsenik

?Soru 8

Biyolojik izleme göstergeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Yönetmeliğin Ek-2'sinde bağlayıcı biyolojik sınır değer tek madde için, kurşun için yazılıdır: 70 µg Pb/100 ml. A kolinesterazı yanlış sınıflar, o bir etki göstergesidir; C kısa yarı ömürde vardiya sonu örnek alma kuralını yok sayar; D sigaranın karboksihemoglobini yükselttiğini atlar.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Madde → gösterge: biyolojik izleme tablosu

?Soru 9

Silikozla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Silikozda fibrozis geri dönmez; makrofaj ölümü döngüsü yüzünden hastalık maruziyet bitse de ilerleyebilir. A etkenin doğru tanımıdır; B silikozla tüberküloz birlikteliği listede ayrı adla bile yazılıdır; C kronik silikozun tipik grafi bulgusudur.Kaynak: Mesleki solunum hastalıkları · Pnömokonyozlar: silikoz, kömür, asbestoz

?Soru 10

Hidrojen sülfür (kükürtlü hidrojen) ile ilgili aşağıdakilerden hangileri doğrudur?

I. Yoğunluğu arttıkça koku alma duyusunu baskıladığı için uyarıcı etkisini yitirir.
II. Hücre düzeyinde oksijen kullanımını engeller.
III. Zehirli etkisi yoktur; yalnızca havadaki oksijenin yerini alarak boğar.

✓ B. Hidrojen sülfür yoğunlaştıkça koku uyarısı kaybolur (I) ve hücredeki solunum enzimini durdurur (II). III basit boğucuların (azot, metan, karbondioksit) tanımıdır, hidrojen sülfürün değil. A ve C bu yanılgıyı taşır; D ayrıca basit boğucu tanımını zehirli gazla birleştirir.Kaynak: Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler · Gazlar: CO, H₂S, siyanür, irritan ve boğucular
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →