Türk idare sistemi: merkezden yönetim, yerinden yönetim ve kamu tüzel kişiliği
MEB Mevzuatı · Teşkilat ve idare · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnayasa'ya göre idarenin kuruluşu hangi esaslara dayanır, merkezî idare ile mahallî idareler arasındaki ilişki nedir?Bağlantılı konudan (Anayasa). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Anayasa'ya göre idare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür, kanunla düzenlenir ve merkezden yönetim ile yerinden yönetim esaslarına dayanır (m.123). Merkezî idarede Türkiye illere, iller diğer kademeli bölümlere ayrılır; illerin idaresi yetki genişliği esasına dayanır (m.126). Mahallî idareler il, belediye ve köy halkının seçtiği kamu tüzelkişileridir; merkezî idare bunlar üzerinde idari vesayet yetkisine sahiptir (m.127).
İdarenin bütünlüğü ve kuruluşu (m.123–127)
✎Konu anlatımı
Merkezden yönetim ve yerinden yönetim nedir? Yer yönünden ve hizmet yönünden yerinden yönetim arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Anayasa m.123'e göre idare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve merkezden yönetim ile yerinden yönetim esaslarına dayanır. Merkezî idare Devlet tüzel kişiliği içindeki başkent ve taşra teşkilatıdır; illerin idaresi yetki genişliğine dayanır. Yerinden yönetim yer yönünden (il özel idaresi, belediye, köy) ve hizmet yönünden (ör. üniversite) ayrı kamu tüzel kişilikleridir.Okulun elektrik faturası, bahçesindeki yolun asfaltı ve öğretmenin ataması üç ayrı idareden çıkar; çünkü Türk idaresi tek bir gövdedir ama tek elden yönetilmez.
Anayasa sayfasında idarenin bütünlüğü ilkesini gördük: idare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir (m.123). Aynı maddenin ikinci fıkrası bu bütünün iki ayağını söyler: merkezden yönetim ve yerinden yönetim. Üçüncü fıkra ise yeni bir kamu tüzel kişiliğinin ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabileceğini belirtir.
Merkezden yönetim: tek tüzel kişilik, iki katman
Merkezî idare, Devlet tüzel kişiliği içinde örgütlenmiş birimlerden oluşur. Başkentte Cumhurbaşkanlığı ve bakanlıklar (başkent teşkilatı), illerde ve ilçelerde bunların uzantıları (taşra teşkilatı) vardır. MEB ve il millî eğitim müdürlüğü ayrı tüzel kişi değildir; ikisi de Devletin parçasıdır. Anayasa m.126 Türkiye'yi merkezî idare bakımından coğrafya, ekonomik şartlar ve kamu hizmetinin gereğine göre illere, illeri de diğer kademeli bölümlere ayırır ve illerin idaresinin yetki genişliği esasına dayandığını söyler. Verim ve uyum için birden çok ili içine alan merkezî idare teşkilatı (bölge kuruluşu) da kurulabilir.
Yerinden yönetim: ayrı tüzel kişilik, özerklik
Yerinden yönetim kuruluşları Devletten ayrı kamu tüzel kişiliği, kendi bütçesi ve karar organları olan idarelerdir. İki türü vardır. Yer yönünden yerinden yönetim, belli bir bölge halkının ortak ihtiyaçları içindir: Anayasa m.127'ye göre mahallî idareler il özel idaresi, belediye ve köydür; karar organları seçmenlerce seçilir ve seçimleri beş yılda bir yapılır. Hizmet yönünden yerinden yönetim ise belli bir hizmeti özerk biçimde yürütmek için kurulur: üniversiteler, TRT, barolar gibi kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları bunun örnekleridir.
| Ölçüt | Merkezden yönetim | Yerinden yönetim |
|---|---|---|
| Bağ | Hiyerarşi | İdari vesayet |
| Taşradaki ilke | Yetki genişliği (vali, kaymakam) | Özerklik |
| Organ | Atanır | Yer yönündekinde seçilir |
Devlet okulunun ayrı tüzel kişiliği yoktur; okul, Bakanlığın taşra teşkilatına bağlı bir kurumdur. Bu yüzden okul adına açılan dava da MEB'e karşı açılmış sayılır.
Nasıl sorulurBu sayfanın payı: 5442 sayılı Kanun EKYS'de %20'lik Mevzuat alanının on metninden biridir; GYS şube müdürü duyurusunda Türk idare sistemine 2, 5442'ye 3 soru ayrıldı.
TuzakBir kuruluş verilir ve hangi yönetim türüne girdiği sorulur; ya da “aşağıdakilerden hangisi yer yönünden yerinden yönetim kuruluşudur?” Tuzak, “il” sözcüğü geçtiği için il millî eğitim müdürlüğünü ya da valiliği yerinden yönetim sanmaktır; ikisi de merkezî idarenin taşra teşkilatıdır.
Sınavda işaretlekamu tüzel kişiliği “kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle” kurulur; 2017 öncesi kaynaklardaki “ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak” kalıbı değişti.
⇄Bilgi eşleştirme kuruluş → yönetim türü
?Soru çöz
Anayasa'ya göre Türk idare sistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?