1739 sayılı Kanun'un kapsamı ve genel amaçları: üç bentli tek cümle
MEB Mevzuatı · Millî eğitim mevzuatı · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu'na göre Türk millî eğitiminin genel amaçları nelerdir?
Kısa cevap: 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu (1973) eğitimin amaç ve ilkelerini, sistemin yapısını, öğretmenlik mesleğini, okul binalarını, araç-gereci ve Devletin eğitimdeki görevini düzenler (m.1). Genel amaç (m.2) üç bentte üç hedef koyar: görevini bilen yurttaş, dengeli ve bilimsel düşünen kişilik, ilgisine göre hayata hazırlanmış meslek sahibi insan.Okulun yıllık çalışma planının ilk sayfasına yazılan “Türk millî eğitiminin genel amaçları” paragrafı, 1973'ten beri aynı kanunun 2. maddesinden kopyalanır.
1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu 14 Haziran 1973'te kabul edildi, 24 Haziran 1973'te Resmî Gazete'de yayımlandı. Adındaki “temel” sözcüğü işlevini anlatır: eğitimle ilgili öteki kanunlar onun çizdiği çerçevenin içinde kalır. 222 sayılı Kanun sayfasında zorunlu ilköğretimin uygulamasını, 5580 sayılı Kanun sayfasında da özel okulların 1739'un amaç ve ilkelerine uymak zorunda olduğunu göreceğiz. Anayasa sayfasında gördüğümüz 42. madde eğitim hakkını tanır; 1739 o hakkın nasıl bir sistemle karşılanacağını söyler.
1. madde: kanunun içindekiler sayfası
1. madde kapsamı altı başlıkta sayar ve kanunun kısımları da bu sırayı izler. Bu yüzden maddeyi ezberlemek yerine kanunun mimarisini öğrenmek iki işi birden görür: hem kapsam sorusunu cevaplarsın hem de bir hükmün hangi madde aralığında aranacağını bilirsin.
| Kısım | Konu | Maddeler |
|---|---|---|
| Birinci | Genel esaslar: genel ve özel amaçlar, on dört temel ilke | m.2–17 |
| İkinci | Sistemin genel yapısı: örgün eğitim (okul öncesinden yükseköğretime), yaygın eğitim | m.18–42 |
| Üçüncü | Öğretmenlik mesleği | m.43–50/A |
| Dördüncü | Okul binaları ve tesisleri | m.51 |
| Beşinci | Eğitim araç ve gereçleri, ders kitapları | m.52–55 |
| Altıncı | Eğitim ve öğretim alanındaki görev ve sorumluluk (MEB) | m.56–59 |
| Yedinci | Son hükümler | m.60–64 |
2. madde: kimi yetiştiriyoruz?
Genel amaç maddesi “Türk Milletinin bütün fertlerini” diye başlar ve üç bentle devam eder. Her bent ayrı bir soruya cevap verir. Birinci bent nasıl bir yurttaş sorusunu cevaplar: Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasa'daki Atatürk milliyetçiliğine bağlı, millî, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerleri benimseyen, ailesini, vatanını, milletini seven, demokratik, laik ve sosyal hukuk devletine karşı görevlerini bilip davranışa dönüştürmüş yurttaş. İkinci bent nasıl bir kişilik sorusunu cevaplar: beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli, hür ve bilimsel düşünebilen, geniş dünya görüşlü, insan haklarına saygılı, yapıcı, yaratıcı ve verimli kişi. Üçüncü bent hayata nasıl hazırlanacağını söyler: ilgi, istidat ve kabiliyet geliştirilerek bilgi, beceri, davranış ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırılır, kişi kendisini mutlu kılacak ve topluma katkı verecek bir meslek sahibi olur.
Maddenin son cümlesi “Böylece” diye başlar ve bireyden topluma geçer: bir yandan vatandaşların ve toplumun refah ve mutluluğunu artırmak, öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadi, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak, sonunda Türk Milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmak. Bu cümle bentlerden biri değil, üç bendin varacağı yerdir.
3. madde: özel amaçlar nereden çıkar?
Özel amaçlar maddesi bir liste vermez, bir kural koyar: her derece ve türdeki eğitim kurumunun özel amacı, genel amaçlara ve temel ilkelere uygun olarak belirlenir. Kanun kademelerin amaçlarını yapı kısmında ayrıca yazar: okul öncesi (m.20), ilköğretim (m.23), ortaöğretim (m.28), yükseköğretim (m.35) ve yaygın eğitim (m.40). Okulunun yıllık planına yazdığın özel hedefler de bu zincirin son halkasıdır.
Ek bilgi: son hükümlerde sorulabilecek iki ayrıntı
Kanunun madde kenar başlıkları yalnız maddenin konusunu ve maddeler arasındaki bağlantıyı gösterir, kanun metnine dahil değildir (m.60). Kanunda geçen “temel eğitim” terimi 1983'te ek 1. maddeyle “ilköğretim” olarak değiştirildi; eski metinlerde “temel eğitim” görürsen bugünkü karşılığı ilköğretimdir.
Nasıl sorulurEKYS ve GYS'de bir ifade verilir ve genel amaçlardan biri olup olmadığı ya da hangi bende ait olduğu sorulur.
Tuzak“ilgi, istidat ve kabiliyet” ifadesini yalnız yöneltme ilkesine bağlamaktır; aynı ifade genel amacın üçüncü bendinde de geçer. İkinci tuzak, “çağdaş uygarlığın ortağı” hedefini temel ilkeler arasında aramaktır; bu, 2. maddenin sonuç cümlesidir. Kenar başlıklarının kanun metnine dahil olduğunu söyleyen öncül yanlıştır (m.60). Payı: 1739, EKYS'de %20'lik Mevzuat alanının on metninden biridir; GYS şube müdürü yazılısında 60 sorunun 4'ü bu kanundan gelir.
↕Sıralama kanunun mimarisi
- Öğretmenlik mesleği
- Eğitim ve öğretim alanında Devletin görev ve sorumluluğu
- Türk millî eğitiminin amaçları ve temel ilkeleri
- Eğitim araç ve gereçleri
- Millî eğitim sisteminin genel yapısı
- Okul binaları ve tesisleri
?Soru çöz
Bir okul müdürü yıllık çalışma planına “öğrencilere birlikte iş görme alışkanlığı kazandırarak onları hayata hazırlamak” hedefini yazmıştır. Bu hedef 1739 sayılı Kanun'un 2. maddesindeki hangi genel amaca dayanır?