Uluslararası hukuk nedir, neden bağlar? Monizm, düalizm ve Anayasa m.90
Uluslararası İlişkiler · Uluslararası Hukuk · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaRealizmin temel varsayımları nelerdir? Morgenthau'nun siyasal realizm ilkeleri neyi savunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler kuramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Realizme göre uluslararası siyasetin temel aktörü devlettir; devletin üstünde bir otorite olmadığı için (anarşi) her devlet önce varlığını ve güvenliğini düşünür. Klasik realistler savaşın kökünü güç isteyen insan doğasında arar. Morgenthau (1948) ulusal çıkarı güç cinsinden tanımlar; ahlakı ve uluslararası hukuku devlet davranışının belirleyicisi saymaz.
Klasik realizm: Thukydides'ten Morgenthau'ya
✎Konu anlatımı
Uluslararası hukuk nedir, bağlayıcılığı nereden gelir? Monizm ve düalizm nedir, Türkiye'de milletlerarası antlaşmalar iç hukukta hangi değerdedir?
Kısa cevap: Uluslararası hukuk, başta devletler olmak üzere uluslararası toplumun süjeleri arasındaki ilişkileri düzenleyen kurallardır. Bağlayıcılığını iradeciler devletlerin rızasına, nesnelciler devlet iradesinin üstündeki bir norma dayandırır. Düalizm iç hukukla uluslararası hukuku ayrı düzenler, monizm tek düzen sayar. Türkiye'de usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir (Anayasa m.90).Bir Türk mahkemesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile bir kanunun aynı konuda farklı şey söylediğini fark eder. Hangisini uygulayacak, ve bu sözleşme Türkiye'yi zaten neden bağlıyor?
İç hukukta kural koyan bir yasama organı, onu uygulatan bir yürütme ve uyuşmazlığı zorunlu olarak çözen mahkemeler vardır. Uluslararası toplumda bunların hiçbiri merkezî biçimde bulunmaz: kuralları büyük ölçüde muhatapları, yani devletler kendileri yapar; yargı yetkisi rızaya bağlıdır. Uİ kuramları sayfasında gördüğümüz realistlerin uluslararası hukuka kuşkuyla bakması bu yüzdendir. Yine de devletlerin büyük çoğunluğu kuralların büyük çoğunluğuna çoğu zaman uyar; çünkü karşılıklılık, itibar ve işbirliği ihtiyacı güçlü bir yaptırım işlevi görür.
Bağlayıcılık nereden gelir?
- Doğal hukuk: Kurallar insan aklından ve adalet fikrinden doğar. Uluslararası hukukun kurucusu sayılan Hugo Grotius “Savaş ve Barış Hukuku” (1625) eserinde bu çizgiden yola çıkar.
- İradecilik (pozitivizm): Devlet ancak kendi iradesiyle bağlanır. Georg Jellinek'e göre devlet kendi kendini sınırlar; Heinrich Triepel'e göre bağlayıcılık devletlerin ortak iradesinden doğar.
- Nesnelcilik: Bağlayıcılık devlet iradesinin üstünde bir kaynaktan gelir. Normativist okulda (Kelsen) her kural geçerliliğini bir üst normdan alır ve zincirin tepesinde bir temel norm bulunur; uluslararası hukukta bu temel norm ahde vefa (pacta sunt servanda) olarak gösterilir. Sosyolojik okul (Georges Scelle) bağlayıcılığı toplumsal dayanışma ihtiyacına bağlar.
İki hukuk düzeni nasıl ilişkilenir?
Düalizme (Triepel, Anzilotti) göre iç hukuk ile uluslararası hukuk kaynakları, süjeleri ve konuları farklı iki ayrı düzendir; uluslararası kuralın iç hukukta uygulanması için iç hukuka “dönüştürülmesi” gerekir. Monizme göre ise tek bir hukuk düzeni vardır; Kelsen'in de içinde bulunduğu ağırlıklı monist görüş çatışmada uluslararası hukukun üstün geldiğini savunur. Uygulamada devletler iki ucun arasında durur.
Türkiye'nin cevabı Anayasa'dadır. Antlaşmanın onaylanması TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır (m.90/1); onaylayan ve yayımlayan Cumhurbaşkanıdır (m.104). Usulüne göre yürürlüğe konmuş antlaşmalar kanun hükmündedir ve bunlar için Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine gidilemez. 2004'te eklenen cümleyle, temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir antlaşma ile kanun çatışırsa antlaşma hükmü esas alınır (m.90/5). Bu düzenin iç hukuktaki yerini Vatandaşlık serisindeki Hukukun kaynakları ve dalları sayfasında normlar hiyerarşisi içinde görmüştün.
Nasıl sorulurBir okulun görüşü özetlenir ve kuramcısı sorulur (Kelsen'e göre temel kural); ya da Anayasa m.90 üzerinden bir antlaşmanın iç hukuktaki değeri istenir.
TuzakAnayasa m.90/5'teki öncelik kuralını bütün antlaşmalara genellemek; öncelik yalnız temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalar içindir, diğerleri kanunla eş değerdedir. İkinci tuzak, Triepel'i monist sanmaktır; o düalizmin kurucusudur.
⇄Bilgi eşleştirme kuramcı ve görüşü
?Soru çöz
Türkiye'nin usulüne göre yürürlüğe koyduğu bir insan hakları sözleşmesi ile sonradan çıkarılan bir kanun, aynı konuda farklı hükümler içermektedir. Önündeki davada bu çatışmayla karşılaşan mahkemenin Anayasa'ya göre yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?