Uluslararası ilişkiler kuramları: realizmden inşacılığa

Uluslararası ilişkileri açıklayan büyük kuramları, kuramcılarıyla ve birbirinden ayrıldıkları sorularla öğren; sınavın en sevdiği kuramcı–kavram eşleşmelerini ayırt et.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Uİ TEORİSİ · KURAM

Klasik realizm: güç, çıkar ve kötümser insan doğası

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUluslararası ilişkilerde dört büyük tartışma nedir? İdealizm-realizm, gelenekselcilik-davranışsalcılık, paradigmalar arası ve pozitivizm-post-pozitivizm tartışmaları neyi tartıştı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Disiplinin tarihi dört büyük tartışmayla anlatılır: idealizm–realizm (1930–40'lar, konu insan doğası ve barış), gelenekselcilik–davranışsalcılık (1950–60'lar, konu yöntem), paradigmalar arası tartışma (1970–80'ler; realizm, çoğulculuk ve yapısalcılık) ve pozitivizm–post-pozitivizm (1980'lerin sonundan itibaren, konu bilginin kendisi).

Dört büyük tartışma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Realizmin temel varsayımları nelerdir? Morgenthau'nun siyasal realizm ilkeleri neyi savunur?

Kısa cevap: Realizme göre uluslararası siyasetin temel aktörü devlettir; devletin üstünde bir otorite olmadığı için (anarşi) her devlet önce varlığını ve güvenliğini düşünür. Klasik realistler savaşın kökünü güç isteyen insan doğasında arar. Morgenthau (1948) ulusal çıkarı güç cinsinden tanımlar; ahlakı ve uluslararası hukuku devlet davranışının belirleyicisi saymaz.

Bir ülke yıllarca imzaladığı silahsızlanma antlaşmasına uyar; komşusu sınırına asker yığınca ilk iş bütçesindeki savunma payını ikiye katlar. Realist bunu şaşırtıcı bulmaz.

Realizm, uluslararası ilişkileri “olması gereken” üzerinden değil “olan” üzerinden okumaya çalışır. Kökleri eskidir. Thukydides, Peloponez Savaşı'nı anlatırken Atinalıların küçük Melos adasına söylediği sözle güç siyasetinin özünü verir: güçlü olan yapabileceğini yapar, zayıf olan katlanmak zorunda olduğuna katlanır. Machiavelli “Hükümdar”da devletin ayakta kalmasını kişisel ahlakın önüne koyar. Hobbes “Leviathan”da (1651) merkezî bir gücün olmadığı doğa durumunu herkesin herkese karşı savaşı olarak tasvir eder. Savaşı “siyasetin başka araçlarla devamı” sayan Clausewitz de bu geleneğin içinde anılır.

Carr ve Morgenthau: realizm bir kuram oluyor

Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz birinci büyük tartışma burada başlar. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra disipline yön veren idealistler barışı uluslararası örgüt ve hukukla kurmayı umuyordu. 1930'larda Mançurya, Habeşistan ve Münih bu umudu boşa çıkarınca E. H. Carr “Yirmi Yıllık Bunalım” (1939) adlı eserinde idealistleri gücü görmezden gelen ütopyacılar olarak eleştirdi. Kuramı sistemleştiren ise Hans Morgenthau'dur: “Uluslar Arasında Siyaset” (1948) adlı eserinde siyasal realizmin altı ilkesini sayar. Bunların sınavda en çok sorulanları şunlardır:

  • Siyaset, kökü insan doğasında olan nesnel yasalara bağlıdır; bu yasalar anlaşılabilir.
  • Uluslararası siyasetin anahtarı güç cinsinden tanımlanan çıkar kavramıdır.
  • Evrensel ahlak ilkeleri devletin eylemlerine soyut biçimde uygulanamaz; devlet için en yüksek erdem sağduyu (ihtiyat), yani sonuçları tartmaktır.
  • Siyasal alan iktisat, hukuk ve ahlaktan özerktir.

Uİ disiplini sayfasında saydığımız güç unsurları Morgenthau'da sistemli bir listeye dönüşür: coğrafya, doğal kaynaklar, sanayi kapasitesi, askerî hazırlık, nüfus, ulusal karakter, ulusal moral, diplomasinin ve hükümetin niteliği. Ona göre barışı korumanın yolu ahlaki çağrılar değil, güç dengesi ve usta bir diplomasidir.

Ortak varsayımlar

Realizmin dört varsayımı ve idealizmin karşı cevabı
SoruRealizmİdealizm (liberal gelenek)
Temel aktör kim?Tek bir bütün gibi davranan, rasyonel devletDevletin yanında örgütler, kamuoyu, bireyler
Sistemin niteliği?Anarşi: devletin üstünde otorite yokAnarşi hukuk ve örgütle yumuşatılabilir
Öncelikli gündem?Güvenlik, askerî güç (“yüksek siyaset”)Ticaret, refah, hukuk, insan hakları
Hukuk ve örgütler?Güçlülerin çıkarını yansıtır, belirleyici değilBarışın asıl aracı

Realizm uluslararası hukuku yok saymaz; ama devletin hayati çıkarı söz konusu olduğunda hukukun geri çekileceğini düşünür. Hukukun kendi iç mantığını Uluslararası hukukun kaynakları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Realizmin anahtar zinciri: anarşi → güvensizlik → güç → denge. Klasik realizmde zincirin başında insan doğası vardır (Hobbes'un kötümserliği). Kant, Wilson, Angell gibi adlar realist değil, idealist/liberal gelenektedir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir düşünür listesi verilir, hangisinin realist olmadığı sorulur; ya da “Aşağıdakilerden hangisi realizmin varsayımlarından biri değildir?” denir.

TuzakKant'ı devletler arası anarşiyi konu aldığı için realist sanmak; Kant ebedî barış fikriyle liberal geleneğin atasıdır. İkinci tuzak, “uluslararası örgütler bağımsız ve belirleyici aktördür” ifadesini realist varsaymaktır.

Sınavda işaretleClausewitz realist gelenekte sayılır.

⇄Bilgi eşleştirme realist düşünür ve fikri

?Soru çöz

I. Devlet, uluslararası sistemde tek bir bütün gibi hareket eden temel aktördür.
II. Uluslararası örgütler, devletlerin davranışını belirleyen bağımsız aktörlerdir.
III. Devletin öncelikli hedefi varlığını ve güvenliğini korumaktır.
Yukarıdakilerden hangileri realizmin varsayımları arasındadır?

✓ C. Devletin temel ve bütünsel aktör olması (I) ile güvenliğin önceliği (III) realizmin çekirdeğidir. A III'ü dışarıda bırakır, oysa hayatta kalma realizmin ilk kaygısıdır; B ve D'deki II liberal görüştür, realist için örgütler güçlülerin çıkarını yansıtır.
Uİ TEORİSİ · KURAM

Neorealizm: Waltz'un yapısı, güç dağılımı ve kendi başının çaresine bakma

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUluslararası ilişkilerde analiz düzeyleri nelerdir? Waltz'un üç imgesi ve Singer'ın analiz düzeyi sorunu ne anlatır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Analiz düzeyi, bir olayın açıklamasının nerede arandığıdır. Kenneth Waltz “İnsan, Devlet ve Savaş” (1959) eserinde savaşın nedenlerini üç imgede toplar: birey (insan doğası), devlet (iç yapı ve rejim) ve uluslararası sistem (anarşi). J. David Singer 1961'de iki düzeyi ayırır: uluslararası sistem ve ulus devlet.

Analiz düzeyleri: Waltz ve Singer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Neorealizm (yapısal realizm) nedir? Waltz'a göre uluslararası yapı neden oluşur, savunmacı ve saldırgan realizm nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Neorealizm (yapısal realizm) Kenneth Waltz'un “Uluslararası Siyaset Kuramı” (1979) ile doğdu. Devlet davranışını insan doğasıyla değil, anarşik sistemin yapısıyla açıklar: yapıyı düzenleyici ilke, birimlerin işlevi ve yeteneklerin dağılımı oluşturur. Devletler kendi başının çaresine bakar, göreli kazanca dikkat eder ve güç dengesi kendiliğinden oluşur.

Rejimleri, liderleri, dinleri birbirinden çok farklı iki komşu ülke, aynı tehdit karşısında neden neredeyse aynı adımları atar: ittifak arar, silahlanır, sınırını tahkim eder?

Waltz bu soruyu, Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz üç imgeden üçüncüsüyle, yani sistem düzeyinde cevaplar. Ona göre savaşın nedenini insanda ya da devletin iç yapısında arayan açıklamalar eksiktir; çünkü çok farklı devletler benzer koşullarda benzer davranır. Belirleyici olan, devletleri kuşatan uluslararası yapıdır. Waltz, piyasanın firmaları biçimlendirmesine benzer biçimde yapının devletleri biçimlendirdiğini söyler; mikroiktisattan bilinçli olarak örnek alır.

Yapının üç öğesi

  • Düzenleyici ilke: İç siyasette hiyerarşi, uluslararası siyasette anarşi vardır.
  • Birimlerin işlevi: Anarşide her devlet aynı temel işleri (güvenlik, vergi, yönetim) kendisi yapmak zorundadır; birimler işlevce “benzer”dir.
  • Yeteneklerin dağılımı: Gücün kaç büyük devlette toplandığı; tek, iki ya da çok kutupluluk.

İlk iki öğe uluslararası sistemde sabit kaldığı için yapıyı değiştiren tek şey yeteneklerin dağılımıdır. Waltz, iki kutuplu sistemin çok kutupludan daha istikrarlı olduğunu savunur: iki süper güç birbirini doğrudan izler, yanlış hesap ihtimali azalır. Anarşide kimse kimseyi korumayı garanti etmediği için her devlet kendi başının çaresine bakar; bu yüzden işbirliği yaparken bile “ortağım benden fazla kazanıyor mu?” diye sorar. Neorealistlerin bu göreli kazanç kaygısı, sonraki konuda liberallerle tartışmanın merkezidir.

Neorealizmin kolları

Klasik realizm ile neorealizm
Klasik realizmNeorealizm
Çatışmanın kaynağıGüç isteyen insan doğasıAnarşik sistemin yapısı
Analiz düzeyiBirey ve devletUluslararası sistem
GüçKendi başına amaçGüvenliğin aracı (savunmacı kol)
YöntemTarih ve siyaset felsefesiBilimsel, tümdengelimli kuram
Anahtar adMorgenthau, CarrWaltz, Mearsheimer

Savunmacı realizm (Waltz) devletlerin yeterli güvenlik aradığını, aşırı güç peşinde koşmanın karşı ittifaklar doğuracağını söyler. Saldırgan realizm ise John Mearsheimer'ın “Büyük Güç Siyasetinin Trajedisi” (2001) ile özdeşleşir: güvenliğin tek garantisi en güçlü olmaktır, bu yüzden büyük güçler bölgesel hegemonya ister. Stephen Walt devletlerin salt güce değil, algıladıkları tehdide karşı denge kurduğunu söyler (tehdit dengesi). Zayıf bir devletin tehdit eden güce karşı durmak yerine onun yanına geçmesine “bandwagoning” (güçlünün yanında yer alma) denir. Hegemonik istikrar kuramı (Kindleberger, Gilpin) açık bir dünya ekonomisinin kuralları koyup koruyan bir hegemon güç sayesinde ayakta kaldığını savunur.

Ek bilgi: neoklasik realizm

1990'ların sonunda bazı realistler sistemin baskısının devlete doğrudan değil, liderlerin algısı ve devletin kaynak seferber edebilme kapasitesi gibi iç değişkenlerden süzülerek ulaştığını savundu. Gideon Rose'un adlandırdığı bu yaklaşım, sistem düzeyi ile dış politika analizini birleştirir.

Akılda kalsın: Waltz'un yapısı = anarşi + benzer birimler + güç dağılımı; değişen yalnız güç dağılımı. Savunmacı (Waltz) “yeterli güvenlik”, saldırgan (Mearsheimer) “en fazla güç” der. Walt'ta denge güce değil tehdide karşıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kavram verilir, hangi kuramcıya ya da kola ait olduğu sorulur (yeteneklerin dağılımı, tehdit dengesi, saldırgan realizm); ya da kısa bir vaka verilip sistem düzeyli açıklamanın hangisi olduğu istenir.

Tuzak“yapı” sözcüğünü görünce Dünya Sistemleri Teorisi'ni ya da inşacılığı işaretlemek; Waltz'un yapısı maddi güç dağılımıdır, toplumsal fikirler değil. İkinci tuzak, Waltz'u çok kutupluluğu istikrarlı bulan düşünür sanmaktır.

✎Boşluk doldurma neorealizmin kavramları

Waltz'a göre uluslararası yapının üç öğesinden yalnız sistemden sisteme değişir. Büyük güçlerin bölgesel hegemonya peşinde koştuğunu savunan saldırgan realizm ile anılır. Devletlerin salt güce değil, algıladıkları tehdide karşı ittifak kurduğunu söyleyen yaklaşım adını alır.

yeteneklerin dağılımıMearsheimertehdit dengesiMorgenthaudüzenleyici ilkehegemonik istikrar

?Soru çöz

Bir kuramcı, iç rejimleri ve liderleri birbirinden çok farklı devletlerin benzer tehditler karşısında benzer biçimde silahlanıp ittifak aramasını, devletlerin üstünde onları koruyacak bir otoritenin bulunmamasıyla açıklamaktadır. Bu açıklamanın dayandığı analiz düzeyi ve kuram aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ A. Davranışı devletin iç özelliklerinden bağımsız olarak anarşik sistemin yapısına bağlamak Waltz'un üçüncü imgesi ve yapısal realizmdir. B nedeni insan doğasında arar, oysa vaka farklı liderlere rağmen aynı davranışı anlatıyor; C rejim türünü belirleyici sayar, vaka rejim farkını önemsiz buluyor; D düzeyi doğru verir ama inşacılık davranışı maddi yapıya değil paylaşılan fikirlere bağlar.
Uİ TEORİSİ · KURAM

İdealizmden neoliberal kurumsalcılığa: işbirliği mümkün mü?

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Liberal uluslararası ilişkiler kuramları nelerdir? Karmaşık karşılıklı bağımlılık, neoliberal kurumsalcılık, rejim ve demokratik barış ne demektir?

Kısa cevap: Liberal gelenek anarşide de kalıcı işbirliğinin mümkün olduğunu savunur. İdealizm (Wilson, Kant) barışı hukuk, örgüt ve demokrasiyle kurmak ister. Keohane ve Nye karmaşık karşılıklı bağımlılığı (1977), Keohane neoliberal kurumsalcılığı (1984) geliştirdi: kurumlar ve rejimler bilgi sağlar, aldatmayı azaltır; devletler mutlak kazanca bakar.

Avrupa'da yüz yıl içinde üç kez savaşan Fransa ile Almanya bugün aynı para birimini kullanıyor; aralarında bir savaş ihtimalini ciddiye alan neredeyse kimse yok. Liberal kuramlar bu dönüşümü açıklamak ister.

İdealizm: disiplinin ilk dili

Birinci Dünya Savaşı'nın yıkımı, barışın bilinçli bir tasarımla kurulabileceği inancını doğurdu. ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın 1918'deki 14 İlkesi gizli diplomasiye son verilmesini, silahsızlanmayı, ulusların kendi kaderini tayinini ve bütün devletleri kapsayan bir örgütü öneriyordu; bu örgüt Milletler Cemiyeti oldu ve kolektif güvenlik fikrine dayandı. İdealistler düşüncelerini daha eski kaynaklara bağlar: Kant “Ebedî Barış”ta (1795) cumhuriyetçi anayasaları, özgür devletler federasyonunu ve dünya yurttaşlığı hukukunu barışın koşulu saymıştı. Norman Angell “Büyük Yanılsama”da (1910) ekonomik bağımlılık arttıkça savaşın kazananına bile kârlı olmadığını savunmuştu.

Karmaşık karşılıklı bağımlılık ve neoliberal kurumsalcılık

1970'lerde petrol krizleri ve çok uluslu şirketler, devletlerarası ilişkilerin yalnız askerî güçle okunamayacağını gösterdi. Robert Keohane ve Joseph Nye “Güç ve Karşılıklı Bağımlılık” (1977) eserinde karmaşık karşılıklı bağımlılığın üç özelliğini saydı: toplumlar arasında çok sayıda iletişim kanalı vardır; gündem maddeleri arasında askerî güvenliğin hep başta geldiği bir hiyerarşi yoktur; bağımlılığın yoğun olduğu ilişkilerde askerî güç kullanmanın değeri düşer.

Keohane “Hegemonyadan Sonra” (1984) ile neoliberal kurumsalcılığı kurdu. Bu yaklaşım neorealizmin iki varsayımını kabul eder: anarşi vardır ve devletler rasyonel, kendi çıkarını düşünen aktörlerdir. Ama sonucu farklıdır: kurumlar ve rejimler bilgi sağlayarak, işlem maliyetini düşürerek ve aldatanı görünür kılarak işbirliğini kalıcı hâle getirir. Uluslararası rejim, Stephen Krasner'ın (1982) yaygın kabul gören tanımıyla, belirli bir konu alanında aktörlerin beklentilerinin etrafında birleştiği ilkeler, normlar, kurallar ve karar alma usulleridir (ticaret rejimi, nükleer silahların yayılmasını önleme rejimi).

Neorealizm ile neoliberal kurumsalcılık (“neo-neo tartışması”)
NeorealizmNeoliberal kurumsalcılık
AnarşiKabul; işbirliğini zorlaştırırKabul; kurumlarla yönetilebilir
KazançGöreli: rakibe göre ne kazandım?Mutlak: ben ne kazandım?
KurumlarGüç dağılımını yansıtırDevlet davranışını bağımsız etkiler
Asıl kaygıGüvenlikEkonomik refah ve işbirliği

Demokratik barış ve yumuşak güç

Demokratik barış tezi, liberal demokrasilerin birbirleriyle savaşmadığını ya da çok nadir savaştığını söyler; Michael Doyle bu tezi 1980'lerde Kant'a dayanarak yeniden canlandırdı. Tez demokrasilerin hiç savaşmadığını değil, birbirleriyle savaşmadığını söyler. Joseph Nye'ın yumuşak güç kavramı, bir devletin kültürü, siyasal değerleri ve meşru görülen dış politikasıyla başkalarını zorlamadan cezbetme yeteneğidir; askerî ve ekonomik baskı ise sert güçtür. Soğuk Savaş'tan sonra Charles Kegley, Wilson ilkelerinin realizmin uyarıları ışığında yeniden yorumlanmasını yeni idealizm olarak adlandırdı.

Akılda kalsın: Liberal soy ağacı: Kant → Wilson (idealizm) → Keohane–Nye (karşılıklı bağımlılık) → Keohane (kurumsalcılık). Ayırıcı soru “kim daha çok kazandı?” ise realist (göreli), “ben kazandım mı?” ise liberal (mutlak) düşünüyorsun.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram–kuramcı eşleştirilir (yumuşak güç: Nye; rejim tanımı: Krasner; karmaşık karşılıklı bağımlılık: Keohane–Nye) ya da bir tanım verilip kavramın adı istenir.

TuzakRejimi uluslararası örgütle karıştırmak; rejim bir kurallar ve beklentiler bütünüdür, binası ve personeli olan bir örgüt şart değildir. İkinci tuzak, neoliberallerin anarşiyi reddettiğini sanmaktır; anarşiyi kabul eder, sonucunu farklı yorumlar.

⇄Bilgi eşleştirme liberal kavram ve kuramcısı

?Soru çöz

X ve Y devletleri, ikisinin de ihracatını artıracak bir ticaret antlaşması üzerinde uzlaşır. Son aşamada X, antlaşmanın Y'ye kendisinden daha fazla kazanç sağlayacağı ve bu farkın ileride Y'nin askerî gücüne dönüşebileceği gerekçesiyle masadan kalkar. X'in tutumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. X kendi kazancına değil, rakibe göre durumuna bakıyor ve farkın güvenliğine dokunmasından korkuyor; bu, neorealizmin göreli kazanç kaygısıdır. A neoliberal bakış X'i kendi kazancı yüzünden antlaşmaya yöneltirdi; B mutlak kazanç neorealizmin değil liberallerin ölçütüdür; C göreli kazancı neoliberallere bağlayarak kavramla kuramı ters eşler.
Uİ TEORİSİ · ENTEGRASYON

Entegrasyon kuramları: Mitrany, Haas ve taşma etkisi

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşlevselcilik ile yeni işlevselcilik arasındaki fark nedir? Taşma (spillover) ve hükümetlerarasıcılık ne demektir?

Kısa cevap: İşlevselcilik (Mitrany, 1943) barışın teknik alanlarda siyasetten bağımsız işbirliğiyle kurulacağını, bağlılığın zamanla işlevsel kurumlara kayacağını savunur. Yeni işlevselcilik (Haas, 1958) Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu deneyiminden doğar; bir sektördeki bütünleşmenin taşma etkisiyle başka sektörlere ve ulus üstü kurumlara yayılacağını söyler. Hükümetlerarasıcılık son sözü devletlere verir.

1951'de altı Avrupa ülkesi yalnız kömür ve çelik üretimini ortak bir otoriteye bıraktı. Kırk yıl sonra aynı ülkeler ortak para birimine ve ortak dış politikaya karar veriyordu. Bu nasıl oldu?

İşlevselcilik: biçim işlevi izler

David Mitrany “İşleyen Bir Barış Sistemi” (1943) adlı çalışmasında barışın büyük siyasal antlaşmalarla değil, ulaştırma, sağlık, posta gibi teknik ve siyasetten arındırılmış alanlardaki somut işbirliğiyle kurulacağını savundu. Her ihtiyaç, ona uygun bir uluslararası kurum doğurur; “biçim işlevi izler”. İnsanlar ihtiyaçlarını karşılayan bu kurumlara güvendikçe bağlılıkları ulus devletten yavaşça kayar. Mitrany'nin hedefi bölgesel değil, işlevlere göre örgütlenmiş küresel bir ağdır; uzmanlaşmış BM kuruluşları bu fikrin akrabasıdır.

Yeni işlevselcilik: taşma ve ulus üstücülük

Ernst Haas “Avrupa'nın Birleşmesi” (1958) eserinde Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nun işleyişini inceledi ve Mitrany'den iki noktada ayrıldı. Birincisi, bütünleşme siyasetten arındırılamaz: çıkar grupları, partiler ve bürokratik elitler beklentilerini ve bağlılıklarını yeni bir merkeze yöneltir. İkincisi, bu merkez ulus üstü kurumlardır. Kuramın anahtarı taşmadır (spillover): kömür ve çeliği ortaklaştıran ülkeler ulaştırmayı, vergileri, ticareti de uyumlaştırmak zorunda kalır (işlevsel taşma); ekonomik bütünleşme ilerledikçe siyasal karar merkezleri de yer değiştirir (siyasal taşma). Leon Lindberg kuramı geliştirenlerdendir.

Üç entegrasyon yaklaşımı
İşlevselcilikYeni işlevselcilikHükümetlerarasıcılık
Anahtar adMitrany (1943)Haas (1958), LindbergHoffmann; Moravcsik (liberal kolu)
ÖlçekKüresel, işlev işlevBölgesel (Avrupa)Bölgesel
SiyasetTeknik alan, siyaset dışıÇıkar grupları ve elitler belirleyiciUlusal hükümetler belirleyici
Kurumlarİşlevsel ajanslarUlus üstü kurumlarDevletlerin pazarlık aracı
MotorİhtiyaçTaşmaUlusal tercih ve pazarlık

Fren: hükümetlerarasıcılık

1965'te Fransa'nın Topluluk toplantılarına katılmayı reddettiği boş sandalye bunalımı ve 1966 Lüksemburg Uzlaşması, taşmanın kendiliğinden işlemediğini gösterdi. Stanley Hoffmann ulusal kimlik ve güvenlik gibi “yüksek siyaset” alanlarında devletlerin egemenlikten vazgeçmeyeceğini savundu. 1990'larda Andrew Moravcsik'in liberal hükümetlerarasıcılığı bütünleşmeyi üç aşamada açıkladı: ulusal tercihlerin iç siyasette oluşması, devletlerarası pazarlık ve verilen sözlerin güvenilir kılınması için kurum seçimi. Haas da 1970'lerde kuramının öngörü gücünün azaldığını kabul etmişti.

Ek bilgi: güvenlik topluluğu

Karl Deutsch 1950'lerde, aralarında savaş beklentisi kalmamış devlet gruplarına “güvenlik topluluğu” adını verdi. Ortak bir hükümet kuranlar birleşik, egemenliğini koruyup yine de savaşı düşünülemez hâle getirenler çoğulcu güvenlik topluluğudur (ABD–Kanada).

Akılda kalsın: Mitrany = işlev, küresel, siyaset dışı. Haas = taşma, bölgesel, ulus üstü, siyasal. “Yeni” sözcüğü, eski işlevselciliğe siyaseti ve ulus üstü kurumu eklemek demektir. Bütünleşmeyi frenleyen devlet ise hükümetlerarasıcılıktır.
Sınavda

Nasıl sorulurYeni işlevselcilik hakkında beş ifade verilip yanlışı sorulur ya da kuramın kurucusu istenir (Haas).

TuzakMitrany'nin siyasetten arındırılmış ve küresel işlevselciliğini Haas'a mal etmek; Haas siyasal aktörleri ve bölgesel ulus üstü kurumları öne çıkarır. İkinci tuzak, yeni işlevselciliğin devletler arası işbirliğini imkânsız saydığını söyleyen ifadeyi doğru sanmak; kuram tam tersine işbirliğinin kendini besleyerek büyüdüğünü savunur.

↕Sıralama Avrupa'da taşma

  1. Avrupa Tek Senedi ile tek pazar hedefi
  2. Paris Antlaşması ile Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu
  3. Maastricht Antlaşması ile Avrupa Birliği, ortak para ve ortak dış politika hedefi
  4. Roma Antlaşmaları ile Avrupa Ekonomik Topluluğu ve Euratom

?Soru çöz

Yeni işlevselcilikle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Siyasetten arındırılmış, küresel ve ulus üstü kurumsuz bir bütünleşme Mitrany'nin işlevselciliğidir; Haas tam tersine siyasal aktörleri ve ulus üstü kurumları vurgular. A doğrudur, Haas AKÇT'yi inceledi; C taşma kavramını anlatır; D Haas'ın elitlerin bağlılığının kayması fikridir.
Uİ TEORİSİ · KURAM

Marksist ve yapısalcı kuramlar: emperyalizmden Dünya Sistemleri Teorisi'ne

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bağımlılık kuramı ve Wallerstein'ın Dünya Sistemleri Teorisi nedir? Çekirdek, yarı çevre ve çevre ne demektir? Gramsci ve Cox ne söyler?

Kısa cevap: Marksist ve yapısalcı kuramlar uluslararası sistemi devletler arası güçle değil, küresel kapitalizmin ürettiği eşitsizlikle açıklar. Lenin emperyalizmi kapitalizmin son aşaması sayar; bağımlılık okulu (Prebisch, Frank) çevrenin azgelişmişliğini merkeze bağımlılığa bağlar; Wallerstein dünyayı çekirdek, yarı çevre ve çevreye ayırır. Gramsci ve Cox hegemonyanın rızayla kurulduğunu vurgular.

Kakao çekirdeğini yetiştiren ülke dünya çikolata gelirinden küçük bir pay alırken, markayı ve fabrikayı elinde tutan ülkeler büyük payı alır. Bu tesadüf mü, bir düzenin sonucu mu?

Bu aileye göre uluslararası ilişkileri anlamanın yolu, devletlerin güç yarışından önce üretim ilişkilerine ve sınıflara bakmaktır. Ana soru güvenlik değil, eşitsizliğin nasıl üretildiğidir.

Emperyalizm ve bağımlılık

Lenin “Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması” (1916) adlı eserinde tekelci kapitalizmin sermaye ihracı ve pazar arayışıyla dünyayı paylaşmaya yöneldiğini, Birinci Dünya Savaşı'nın da bu paylaşım kavgası olduğunu savundu. 1950–60'larda Latin Amerika'da doğan bağımlılık okulu modernleşme kuramına karşı çıktı. Modernleşmeciler yoksul ülkelerin zengin ülkelerin yolundan geçerek kalkınacağını söylüyordu; bağımlılık kuramcıları ise azgelişmişliğin bir başlangıç noktası değil, dünya ekonomisine bağımlı biçimde eklemlenmenin sonucu olduğunu savundu. BM Latin Amerika Ekonomik Komisyonu'nda (ECLA) çalışan Raúl Prebisch hammadde ihraç eden çevre ülkelerin dış ticaret hadlerinin sanayi malı satan merkez karşısında zamanla bozulduğunu ileri sürdü ve ithal ikameci sanayileşmeyi önerdi. Andre Gunder Frank bu süreci “azgelişmişliğin gelişmesi” diye adlandırdı.

Wallerstein: tek bir dünya ekonomisi

Immanuel Wallerstein “Modern Dünya Sistemi” (ilk cilt 1974) ile analiz birimini devletten dünya sistemine taşıdı. 16. yüzyıldan beri tek bir kapitalist dünya ekonomisi vardır: tek bir iş bölümü, ama çok sayıda devlet. Sistem üç bölgeden oluşur.

Ülkeler bölgeler arasında yer değiştirebilir; ama üç katmanlı yapı kapitalist dünya ekonomisi sürdükçe kalır.Görsel: Sınav Defteri

Yarı çevre, kuramın en çok sorulan kavramıdır: hem sömüren hem sömürülen konumundaki bu ülkeler kutuplaşmayı yumuşatarak sistemin istikrarını sağlar. Wallerstein sistemin içinde hegemon güçlerin sırayla yükselip gerilediğini de söyler (17. yüzyılda Hollanda, 19. yüzyılda İngiltere, 20. yüzyılda ABD).

Gramsci ve Cox: rızaya dayanan hegemonya

İtalyan düşünür Antonio Gramsci'ye göre egemen sınıf yalnız zorla değil, kendi değerlerini “sağduyu” hâline getirerek elde ettiği rızayla yönetir; buna hegemonya denir. Robert Cox bu fikri uluslararası düzene taşıdı (yeni Gramscici yaklaşım). 1981 tarihli makalesinde kuramın her zaman birileri ve bir amaç için olduğunu söyledi. Var olan düzeni veri kabul edip daha sorunsuz işlemesine yardım eden kuramlara sorun çözücü kuram, düzenin nasıl ortaya çıktığını ve nasıl değişebileceğini soranlara eleştirel kuram dedi.

Akılda kalsın: Lenin = emperyalizm; Prebisch = ticaret hadleri; Frank = azgelişmişliğin gelişmesi; Wallerstein = çekirdek–yarı çevre–çevre; Gramsci = rıza ile hegemonya; Cox = kuram birileri için. Bu ailede analiz birimi devlet değil, küresel kapitalizm ve sınıflardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tanım verilir (“hem sömüren hem sömürülen, sistemi dengeleyen ülke grubu”), kavram ya da kuramcı istenir; ya da “Dünya Sistemleri Teorisi ile ilgili hangisi yanlıştır?” denir.

TuzakCox'un “sorun çözücü kuram” ayrımını Waltz'a ya da Keohane'e bağlamak. İkinci tuzak, Wallerstein'ın analiz birimini ulus devlet sanmak; birim dünya sistemidir.

Sınavda işaretleGramsci'nin hegemonyası güçle değil rızayla tanımlanır; realistlerin hegemonu ise en güçlü devlettir.

✎Boşluk doldurma yapısalcı kavramlar

Wallerstein'a göre çevreye karşı çekirdek, çekirdeğe karşı çevre gibi davranarak sistemi dengeleyen ülke grubu adını alır. “Azgelişmişliğin gelişmesi” kavramı bağımlılık okulundan ile özdeşleşir. Cox, var olan düzeni veri kabul edip daha iyi işlemesine yardım eden kuramları kuram olarak adlandırır.

yarı çevreFranksorun çözücüçekirdekPrebischeleştirel

?Soru çöz

Bir akademisyen, yoksulluğu yalnız verimlilik ve teknik eksiklik sorunu olarak ele alan kalkınma raporlarını eleştirmektedir. Ona göre bu raporlar küresel ekonomik düzenin nasıl kurulduğunu sorgulamadan düzeni daha sorunsuz işletmeye hizmet etmektedir. Bu eleştiri aşağıdaki ayrımların hangisine dayanır?

✓ A. Düzeni veri kabul edip iyileştiren bilgi ile düzenin kökenini sorgulayan bilgi arasındaki ayrım Cox'undur. B açıklamanın hangi düzeyde arandığıyla ilgilidir, bilginin kime hizmet ettiğiyle değil; C işbirliğinde kazancın ölçülmesidir; D bütünleşmenin nasıl yayıldığını anlatır.
Uİ TEORİSİ · KURAM

İnşacılık, Eleştirel Teori ve İngiliz Okulu: fikirler de yapıdır

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUluslararası ilişkiler disiplini ne zaman ve nerede doğdu? Uluslararası ilişkilerin aktörleri kimlerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uluslararası ilişkiler, ayrı bir akademik disiplin olarak 1919'da Galler'deki Aberystwyth Üniversitesi'nde kurulan Woodrow Wilson Kürsüsü ile doğdu. Amacı Birinci Dünya Savaşı gibi bir yıkımın tekrarını önlemekti. Disiplin önce devletleri inceledi; bugün hükümetlerarası örgütler, hükümet dışı kuruluşlar, çok uluslu şirketler ve bireyler de aktör sayılır.

Disiplinin doğuşu ve aktörler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnşacılık nedir, Wendt 'anarşi devletlerin ondan ne yaptığıdır' derken ne anlatır? Eleştirel Teori, İngiliz Okulu ve feminizm neyi savunur?

Kısa cevap: İnşacılık (Onuf, Wendt) uluslararası yapının maddi güç kadar paylaşılan fikirlerden oluştuğunu, devlet kimlik ve çıkarlarının etkileşimle kurulduğunu savunur: Wendt'e göre anarşi devletlerin ondan ne yaptığıdır (1992). Eleştirel Teori Frankfurt Okulu'na dayanır ve özgürleşmeyi hedefler. İngiliz Okulu (Bull, 1977) anarşik ama kurallı bir devletler toplumunu anlatır.

ABD için İngiltere'nin yüzlerce nükleer başlığı bir tehdit sayılmazken, düşman gördüğü bir ülkenin birkaç başlığı alarm sebebidir. Silah aynı; farkı yaratan nedir?

Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz dördüncü tartışma bu kuramları doğurdu. Realizm ve liberalizm dünyayı dışarıdan gözlenebilen nesnel bir gerçeklik sayıyor, bilimsel yöntemle açıklamaya çalışıyordu (pozitivizm). Karşı çıkanlar ise bilginin tarafsız olmadığını, kavramların ve kimliklerin toplumsal olarak kurulduğunu öne sürdü (post-pozitivizm). Keohane 1988'de bu iki tarafı rasyonalist ve yansıtıcı (reflektivist) yaklaşımlar diye adlandırdı.

İnşacılık: anarşi bir kader değil

Terimi Nicholas Onuf (1989) kullandı; kuramın en bilinen adı Alexander Wendt'tir. Wendt 1992 tarihli makalesinde anarşinin devletlerin ondan ne yaptığı olduğunu söyledi: devletler birbirini düşman, rakip ya da dost olarak gördükçe aynı anarşi Hobbesçu, Lockeçu ya da Kantçı bir kültüre dönüşür. Yapı yalnız güç dağılımı değil, paylaşılan bilgidir; aktör ve yapı birbirini karşılıklı olarak kurar. Kimlikler çıkarları belirler, çıkarlar sabit değildir. Wendt'in ana kitabı “Uluslararası Siyasetin Sosyal Teorisi” (1999) inşacılığı rasyonalistlerle yansıtıcılar arasında bir köprü olarak konumlar.

Rasyonalist–yansıtıcı ayrımı Keohane'in 1988 adlandırmasıdır; inşacılık iki kıyı arasında köprü olarak görülür.Görsel: Sınav Defteri

Eleştirel Teori, post-yapısalcılık, feminizm

Post-pozitivist yaklaşımların ortak iddiası, bilginin tarafsız olmadığı ve kavramların toplumsal olarak kurulduğudur. Eleştirel Teori Frankfurt Okulu'na dayanır ve insanı baskı yapılarından özgürleştirmeyi amaçlar. Habermas'a göre otorite yalnız zorla değil, akılcı gerekçelendirmeyle meşrulaşmalıdır; bu yüzden meşruiyet krizi kavramıyla anılır. Cox'un yeni Gramscici yaklaşımı da bu çizgide sayılır.

Post-pozitivist yaklaşımlar: kim, ne söyler?
YaklaşımAnahtar adlarAna fikir
Eleştirel TeoriHorkheimer, Habermas (Frankfurt); Uİ'de LinklaterGeleneksel kuram – eleştirel kuram ayrımı; amaç özgürleşme
Post-yapısalcılıkFoucault, Derrida; Uİ'de Ashley, WalkerDevlet, egemenlik, tehdit söylemle kurulur; güç–bilgi ilişkisi
FeminizmTickner, EnloeGüç ve güvenlik tanımları erkek deneyimine dayanır
Kopenhag OkuluBuzan, WæverGüvenlikleştirme: bir konu, varoluşsal tehdit diye sunulup kitlece kabul edilince güvenlik sorunu olur
Ek bilgi: Frankfurt Okulu kuşakları ve Wight'ın üç geleneği

Frankfurt Okulu'nun kurucu kuşağında Horkheimer, Adorno ve Marcuse, ikinci kuşağında Habermas vardır. İngiliz Okulu'ndan Martin Wight uluslararası düşünceyi üç gelenekle anlatır: realist (Hobbes), rasyonalist (Grotius) ve devrimci (Kant).

İngiliz Okulu: anarşik toplum

Hedley Bull realizm ile idealizm arasında bir yol açtı. Bull'un “Anarşik Toplum” (1977) eserine göre devletlerin üstünde hükümet yoktur, ama ortak kurallara ve kurumlara (diplomasi, uluslararası hukuk, güç dengesi, büyük güçlerin yönetimi, hatta savaş) bağlı bir uluslararası toplum vardır.

Akılda kalsın: Wendt = anarşi devletlerin ondan ne yaptığıdır; Bull = anarşik toplum; Horkheimer (Frankfurt) = özgürleşme; Tickner = cinsiyet. İnşacılık çıkarları kimlikten türetir; realizm kimliği önemsemez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir düşünürün görüşü özetlenir ve adı istenir (meşruiyet krizi → Habermas), ya da bir düşünürün hangi okula dâhil olmadığı sorulur (Frankfurt Okulu üyeleri).

TuzakWendt'i anarşiyi reddeden düşünür sanmak; anarşiyi kabul eder ama anlamının devletlerin etkileşimiyle kurulduğunu söyler. İkinci tuzak, İngiliz Okulu'nun “toplum” kavramını dünya hükümeti sanmaktır; hükümet yok, ortak kurallar var.

Sınavda işaretleLinklater ve Cox eleştirel kuram çizgisindedir ama Frankfurt Okulu'nun kurucu kuşağından değildir.

⇄Bilgi eşleştirme düşünür ve yaklaşım

?Soru çöz

I. Uluslararası yapı yalnız maddi güç dağılımından değil, paylaşılan fikirlerden de oluşur.
II. Devletlerin kimlikleri ve çıkarları etkileşim içinde kurulur, önceden sabit değildir.
III. Anarşi, devletleri her koşulda aynı güvenlik yarışına sokan değişmez bir mantıktır.
Yukarıdakilerden hangileri Wendt'in inşacılığıyla uyumludur?

✓ D. Fikirlerin yapıyı kurması (I) ve kimlik ile çıkarın etkileşimle oluşması (II) inşacılığın iki temel önermesidir. A II'yi dışarıda bırakır, oysa kimlik–çıkar ilişkisi kuramın merkezindedir; B ve C'deki III neorealist bir önermedir, Wendt anarşinin düşmanlık, rekabet ya da dostluk kültürüne dönüşebileceğini söyler.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 8 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kuramcı, iç rejimleri ve liderleri birbirinden çok farklı devletlerin benzer tehditler karşısında benzer biçimde silahlanıp ittifak aramasını, devletlerin üstünde onları koruyacak bir otoritenin bulunmamasıyla açıklamaktadır. Bu açıklamanın dayandığı analiz düzeyi ve kuram aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

✓ A. Davranışı devletin iç özelliklerinden bağımsız olarak anarşik sistemin yapısına bağlamak Waltz'un üçüncü imgesi ve yapısal realizmdir. B nedeni insan doğasında arar, oysa vaka farklı liderlere rağmen aynı davranışı anlatıyor; C rejim türünü belirleyici sayar, vaka rejim farkını önemsiz buluyor; D düzeyi doğru verir ama inşacılık davranışı maddi yapıya değil paylaşılan fikirlere bağlar.Kaynak: bu sayfa · Neorealizm: Waltz ve yapı

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi 1648 Vestfalya Barışı ile yerleşen düzenin ilkelerinden biri değildir?

✓ C. Vestfalya, Papa ve imparator gibi evrensel otoritelerin gücünü kırdı; onların üstünlüğünü güçlendirmek düzenin tam tersidir. A iç egemenliği, B devletlerin hukuki eşitliğini, D iç işlere karışmama ilkesini anlatır; üçü de Vestfalya'nın mirasıdır.Kaynak: Uluslararası ilişkiler disiplini · Egemenlik, anarşi, ulusal çıkar, güç

?Soru 3

İki komşu devlet, karşılıklı olarak silahlanmamanın ikisi için de en iyi sonuç olduğunu bilmektedir. Ancak her biri, öteki silahlanırsa savunmasız kalacağı hesabıyla silahlanmayı seçer ve sonunda ikisi de yüksek maliyetli bir silahlanma yarışına girer. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Her tarafın kendisi için akılcı seçimi ortak olarak kötü sonuca götürmesi mahkûmlar ikilemidir. A kararı kurum rutinlerine bağlar, burada iki devletin karşılıklı hesabı var; B herkesin saldırgana karşı birleşmesidir, işbirliğinin çöküşü değil; C cezbetmeye dayanır, silahlanmayla ilgisi yoktur.Kaynak: Uluslararası ilişkiler disiplini · Dış politika kararları: Allison ve oyun kuramı

?Soru 4

Yeni işlevselcilikle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Siyasetten arındırılmış, küresel ve ulus üstü kurumsuz bir bütünleşme Mitrany'nin işlevselciliğidir; Haas tam tersine siyasal aktörleri ve ulus üstü kurumları vurgular. A doğrudur, Haas AKÇT'yi inceledi; C taşma kavramını anlatır; D Haas'ın elitlerin bağlılığının kayması fikridir.Kaynak: bu sayfa · Entegrasyon: işlevselcilik ve yeni işlevselcilik

?Soru 5

Bir tarihçi, iki komşu ülke arasındaki savaşı, saldırgan ülkenin liderinin kişisel hırsına, kendini kanıtlama isteğine ve danışmanlarını dinlememesine bağlamaktadır. Bu açıklama Waltz'un hangi imgesine uygundur?

✓ A. Savaşı liderin kişiliğine ve davranışına bağlamak birinci imgedir. B rejim ve iç yapıya bakar, burada rejimden söz edilmiyor; C anarşiyi neden sayar, açıklamada sistemden hiç söz yok; D Singer'ın düzeyini Waltz'un imgesiyle karıştırır.Kaynak: Uluslararası ilişkiler disiplini · Analiz düzeyleri: Waltz ve Singer

?Soru 6

Bir akademisyen, yoksulluğu yalnız verimlilik ve teknik eksiklik sorunu olarak ele alan kalkınma raporlarını eleştirmektedir. Ona göre bu raporlar küresel ekonomik düzenin nasıl kurulduğunu sorgulamadan düzeni daha sorunsuz işletmeye hizmet etmektedir. Bu eleştiri aşağıdaki ayrımların hangisine dayanır?

✓ A. Düzeni veri kabul edip iyileştiren bilgi ile düzenin kökenini sorgulayan bilgi arasındaki ayrım Cox'undur. B açıklamanın hangi düzeyde arandığıyla ilgilidir, bilginin kime hizmet ettiğiyle değil; C işbirliğinde kazancın ölçülmesidir; D bütünleşmenin nasıl yayıldığını anlatır.Kaynak: bu sayfa · Marksist ve yapısalcı kuramlar

?Soru 7

1960'larda bir akademisyen, uluslararası ilişkilerin nicel veriler ve sınanabilir hipotezlerle değil, tarih, hukuk ve felsefe bilgisine dayanan araştırmacı yargısıyla incelenmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu akademisyen hangi tartışmada hangi tarafı temsil eder?

✓ D. Nicel yönteme karşı tarih ve yargıya dayanan klasik yöntemi savunmak, 1960'lardaki ikinci tartışmada gelenekselci tutumdur. A barışın hukukla kurulmasını tartışır, yöntemi değil; B tartışmayı doğru verir ama tarafı ters; C bilginin tarafsızlığını sorgular ve 1980'lerin sonuna aittir.Kaynak: Uluslararası ilişkiler disiplini · Dört büyük tartışma

?Soru 8

X ve Y devletleri, ikisinin de ihracatını artıracak bir ticaret antlaşması üzerinde uzlaşır. Son aşamada X, antlaşmanın Y'ye kendisinden daha fazla kazanç sağlayacağı ve bu farkın ileride Y'nin askerî gücüne dönüşebileceği gerekçesiyle masadan kalkar. X'in tutumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. X kendi kazancına değil, rakibe göre durumuna bakıyor ve farkın güvenliğine dokunmasından korkuyor; bu, neorealizmin göreli kazanç kaygısıdır. A neoliberal bakış X'i kendi kazancı yüzünden antlaşmaya yöneltirdi; B mutlak kazanç neorealizmin değil liberallerin ölçütüdür; C göreli kazancı neoliberallere bağlayarak kavramla kuramı ters eşler.Kaynak: bu sayfa · İdealizm ve liberal kuramlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Uluslararası İlişkiler soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →