Soğuk Savaş ve sonrası: iki kutuptan çok kutupluluğa

İki kutuplu dünyanın kuruluşundan dağılmasına kadar doktrinleri, krizleri ve yumuşama dönemini, ardından tek kutupluluktan çok kutupluluğa giden süreci öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SİYASİ TARİH · 1945 → 1949

Soğuk Savaşın doğuşu: çevreleme, Truman Doktrini ve NATO

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUluslararası uyuşmazlıkların barışçı çözüm yolları nelerdir? BM Şartı m.33 hangi yolları sayar; iyi niyet hizmetleri, arabuluculuk, soruşturma, uzlaştırma ve tahkim arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uyuşmazlıklar, kuvvet kullanma ve insancıl hukuk). Önce kendin cevapla, sonra aç.

BM Şartı m.2/3 devletlere uyuşmazlıklarını barışçı yollarla çözme yükümlülüğü yükler. m.33 bu yolları sayar: müzakere, soruşturma, arabuluculuk, uzlaştırma, tahkim, yargısal çözüm ve bölgesel kuruluşlara başvurma. Bunlardan ilk dördü diplomatik yoldur ve sonuç bağlayıcı değildir; tahkim ve yargısal çözüm hukuki yoldur ve bağlayıcı karar doğurur. İyi niyet hizmetleri uygulamada yaygındır ama m.33'te adı geçmez.

Barışçı çözüm yolları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş nasıl başladı? Çevreleme politikası, Truman Doktrini ve Marshall Planı nedir, NATO neden kuruldu?

Kısa cevap: Savaş ortaklığı Doğu Avrupa ve Almanya yüzünden 1946–1947'de çözüldü. ABD, Kennan'ın önerdiği çevreleme politikasını benimsedi: Truman Doktrini (12 Mart 1947) Yunanistan ve Türkiye'ye yardımı, Marshall Planı Avrupa'nın imarını öngördü. SSCB Kominform ve COMECON ile karşılık verdi. Berlin ablukasından (1948–1949) sonra 4 Nisan 1949'da NATO kuruldu.

1945'te Elbe kıyısında kucaklaşan Amerikan ve Sovyet askerleri, iki yıl sonra aynı haritaya bakıp iki ayrı dünya görüyordu.

Siyasi tarih 1914-1945 sayfasında gördüğümüz Yalta uzlaşması, Polonya'da ve Doğu Avrupa'da serbest seçim sözünün tutulmamasıyla çözüldü. ABD'nin Moskova'daki diplomatı George Kennan 22 Şubat 1946'daki “Uzun Telgraf”ında ve 1947'deki “X” imzalı makalesinde Sovyet yayılmasının savaşla değil, sabırlı ve kararlı bir karşı baskıyla sınırlandırılmasını önerdi: çevreleme (containment). Churchill 5 Mart 1946'da Fulton'da Avrupa'nın ortasına bir “demir perde” indiğini söyledi.

Doktrin, plan, karşı blok

İngiltere'nin Yunanistan ve Türkiye'ye desteği sürdüremeyeceğini bildirmesi üzerine Truman Doktrini (12 Mart 1947) dış baskıya direnen özgür halkları desteklemeyi ABD politikası ilan etti ve iki ülkeye yardım sağladı. Haziran 1947'de açıklanan Marshall Planı (Avrupa İmar Programı) Avrupa ekonomisini ayağa kaldırarak komünizmin toplumsal zeminini daraltmayı amaçladı; yardımı dağıtmak için 1948'de kurulan Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü'nün (OEEC) kurucuları arasında Türkiye de vardı. SSCB planı reddetti ve Doğu Avrupa ülkelerini de uzak tuttu; Eylül 1947'de komünist partileri Kominform'da, Ocak 1949'da ekonomileri COMECON'da topladı.

Batılı bölgelerde para reformu yapılınca SSCB Haziran 1948'de Batı Berlin'e kara yollarını kapattı; ABD ve İngiltere kenti Mayıs 1949'a kadar hava köprüsüyle besledi. Aynı yıl iki Alman devleti kuruldu. 4 Nisan 1949'da 12 devletin imzaladığı Washington Antlaşması'yla NATO doğdu: m.5'e göre üyelerden birine yapılan silahlı saldırı hepsine yapılmış sayılır. Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz ayrımla NATO bir kolektif savunma örgütüdür; dayanağı Uyuşmazlıklar sayfasında gördüğümüz BM Şartı m.51'deki meşru müdafaa hakkıdır. 1949 sonunda SSCB atom bombasını denedi, Çin'de komünistler iktidara geldi.

Bu sayfanın konuları bu evreleri sırayla izler.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Batı'nın üçlüsü Truman (askerî-siyasi) + Marshall (ekonomik) + NATO (askerî ittifak); Doğu'nun karşılığı Kominform (parti) + COMECON (ekonomi) + Varşova Paktı (1955). Çevreleme Kennan'ındır.
Sınavda

Nasıl sorulurDoktrin, plan ve örgütler karşılıklarıyla eşleştirilir ya da Truman Doktrini'nin kapsadığı ülkeler sorulur.

TuzakVarşova Paktı'nı NATO'ya hemen karşılık olarak 1949'da kurulmuş sanmak; Pakt, Federal Almanya'nın NATO'ya girdiği 1955'te kuruldu. İkinci tuzak, Marshall Planı'nı askerî yardım sanmak.

Sınavda işaretleTruman Doktrini Yunanistan ve Türkiye içindir.

⇄Bilgi eşleştirme Soğuk Savaşın ilk araçları

?Soru çöz

1949 Washington Antlaşması'nın 5. maddesine göre üyelerden birine yapılan silahlı saldırı bütün üyelere yapılmış sayılır. Bu düzenlemenin niteliği ve BM Şartı'ndaki dayanağı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ D. Belli bir tehdide karşı kurulan ittifak kolektif savunmadır ve m.51'deki ortak meşru müdafaa hakkına dayanır. A ve B kolektif güvenlik bütün devletleri kapsayan, saldırganı önceden belirlemeyen BM ya da Cemiyet sistemidir; C m.2/4 kuvvet yasağıdır, savunmanın dayanağı değil.
SİYASİ TARİH · 1950 → 1958

Kore, Bandung ve 1956: Süveyş, Macaristan ve Eisenhower Doktrini

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kore Savaşı'nda BM nasıl devreye girdi? Bandung Konferansı ve Bağlantısızlar Hareketi nedir? 1956 Süveyş bunalımının sonuçları ve Eisenhower Doktrini nedir?

Kısa cevap: Kore Savaşı'nda (1950–1953) BM Güvenlik Konseyi, SSCB toplantıları boykot ederken Güney Kore'ye yardım kararı aldı. 1955 Bandung Konferansı ve 1961 Belgrad Zirvesi bağlantısızları bir araya getirdi. 1956'da Süveyş'e müdahale eden İngiltere ve Fransa ABD ile SSCB'nin baskısıyla çekildi; oluşan boşluğa karşı ABD 1957'de Eisenhower Doktrini'ni ilan etti.

1956 Kasım'ının ilk haftasında Sovyet tankları Budapeşte'ye girerken, Batı'nın iki büyük gücü Mısır'da kendi müttefikleri ABD tarafından durduruluyordu.

Kuzey Kore 25 Haziran 1950'de Güney'e saldırdı. SSCB, Çin'in BM'deki koltuğunun Tayvan'daki yönetimde kalmasını protesto ederek Güvenlik Konseyi'ni boykot ediyordu; bu yüzden veto kullanamadı ve Konsey ABD komutasında bir BM gücünü onayladı. Çin'in gönüllü birlikleriyle uzayan savaş 27 Temmuz 1953'te Panmunjom ateşkesiyle 38. paralel yakınında dondu. Kore, Soğuk Savaşın Asya'ya taşındığını ve NATO'nun askerî bir yapıya dönüşmesi gerektiğini gösterdi: Türkiye ve Yunanistan 1952'de, Federal Almanya 1955'te NATO'ya girdi; SSCB 14 Mayıs 1955'te Varşova Paktı'nı kurdu.

NATO ile Varşova Paktı
NATOVarşova Paktı
Kuruluş4 Nisan 1949, Washington14 Mayıs 1955, Varşova
Çekirdek maddem.5 ortak savunmaOrtak savunma ve birleşik komuta
Genişleme / çözülmeTürkiye ve Yunanistan 1952, F. Almanya 1955Arnavutluk 1968'de çekildi; 1991'de feshedildi

Üçüncü yol: Bandung ve Bağlantısızlar

Sömürgecilikten yeni kurtulan ülkeler iki bloğun dışında kalmak istedi. Nisan 1955'te Endonezya'nın Bandung kentinde 29 Asya ve Afrika ülkesi sömürgeciliğe karşı dayanışmayı ve barış içinde bir arada yaşamayı savundu; Türkiye Batı yanlısı tutumuyla katıldı. Hareket Eylül 1961'de Tito, Nehru ve Nasır'ın öncülüğündeki Belgrad Zirvesi'yle Bağlantısızlar Hareketine dönüştü.

1956: iki bunalım, bir ders

Mısır lideri Nasır 26 Temmuz 1956'da Süveyş Kanalı Şirketi'ni millileştirdi. İsrail Ekim sonunda Sina'ya girdi, İngiltere ve Fransa kanal bölgesine asker çıkardı. ABD müttefiklerine ekonomik baskı yaptı, SSCB tehdit etti; BM Genel Kurulu ilk BM barış gücünü (UNEF) kurdu ve işgalciler çekildi. Aynı günlerde Varşova Paktı'ndan çekildiğini açıklayan Macaristan'a Sovyet ordusu 4 Kasım'da girdi; Batı müdahale etmedi. İki bunalım aynı dersi verdi: süper güçler birbirlerinin nüfuz alanına dokunmuyor, eski büyük güçler ise artık kendi başlarına hareket edemiyordu.

Orta Doğu'da İngiliz-Fransız etkisinin çöküşüyle oluşan boşluğa karşı Başkan Eisenhower 5 Ocak 1957'de Kongre'ye başvurdu: uluslararası komünizmin denetimindeki bir devletin silahlı saldırısına uğrayıp yardım isteyen Orta Doğu ülkesine ABD askerî ve ekonomik yardım verecekti. Eisenhower Doktrini 1958'de Lübnan'a asker çıkarılmasıyla uygulandı.

Akılda kalsın: Kore = SSCB boykotta, veto yok. Bandung 1955 → Belgrad 1961 (Tito, Nehru, Nasır). Süveyş 1956'nın kaybedenleri İngiltere ve Fransa; kazananı Nasır; sonucu Eisenhower Doktrini (1957).
Sınavda

Nasıl sorulurSüveyş bunalımının sonuçları öncüllerle verilir ya da Eisenhower Doktrini'nin bölgesi ve tarihi sorulur.

TuzakEisenhower Doktrini'ni Süveyş'ten önceye ya da Avrupa'ya bağlamak; doktrin Süveyş sonrası Orta Doğu içindir. İkinci tuzak, Bandung ile Belgrad'ı karıştırmak: Bandung 1955 Asya-Afrika konferansı, Belgrad 1961 Bağlantısızların ilk zirvesidir.

✎Boşluk doldurma 1950'ler

Kore Savaşı'nın başında SSCB Güvenlik Konseyi'ni ettiği için veto kullanamadı. 29 Asya ve Afrika ülkesi 1955'te Konferansı'nda bir araya geldi. Süveyş bunalımından sonra Orta Doğu için ilan edilen ABD politikası Doktrini adını taşır.

boykotBandungEisenhowervetoBelgradTruman

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1956 Süveyş bunalımının sonuçlarından biri değildir?

✓ B. İngiltere ve Fransa ABD ile SSCB'nin baskısıyla çekildi; kanal Mısır'da kaldı, bu yüzden ifade sonuç değildir. A iki ülkenin bölgedeki ağırlığı gerçekten çöktü; C UNEF bu bunalımda kuruldu; D doktrin 1957'de bu boşluğa karşı ilan edildi.
SİYASİ TARİH · 1958 → 1963

Berlin Duvarı ve Küba Füze Bunalımı: nükleer eşikte on üç gün

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAllison'ın dış politika karar modelleri nelerdir? Rasyonel aktör, örgütsel süreç ve bürokratik siyaset modeli Küba Füze Krizi'ni nasıl açıklar? Mahkûmlar ikilemi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Graham Allison “Kararın Özü” (1971) eserinde 1962 Küba Füze Krizi'ni üç modelle açıkladı: rasyonel aktör (devlet tek bir akıl gibi en yararlı seçeneği seçer), örgütsel süreç (karar kurumların standart işlem usullerinden çıkar) ve bürokratik siyaset (karar kurumlar ve kişiler arasındaki pazarlığın sonucudur). Oyun kuramındaki mahkûmlar ikilemi, bireysel rasyonelliğin ortak kötü sonuca götürebileceğini gösterir.

Dış politika kararları: Allison ve oyun kuramı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Berlin Duvarı neden ve ne zaman yapıldı? Küba Füze Bunalımı (1962) nasıl çözüldü ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Doğu Almanya'dan Batı'ya kaçışları durdurmak için 13 Ağustos 1961'de Berlin Duvarı örüldü. Ekim 1962'de SSCB'nin Küba'ya füze yerleştirdiği anlaşılınca ABD deniz karantinası uyguladı; SSCB füzeleri çekti, ABD Küba'yı işgal etmeme sözü verdi ve Türkiye'deki Jüpiter füzelerini gizlice çekti. Bunalımdan sonra kırmızı hat kuruldu ve 1963'te Kısmi Nükleer Deneme Yasağı imzalandı.

Ekim 1962'de iki süper güç, ilk kez bir nükleer savaşın birkaç saat uzağındaydı. Bunalımın çözümü, Soğuk Savaşın kurallarını yeniden yazdı.

Kruşçev 1958'de Batılıların Berlin'den çekilmesini istedi. Gerginlik, 1 Mayıs 1960'ta bir Amerikan U-2 casus uçağının SSCB üzerinde düşürülmesiyle arttı. ABD'nin desteklediği Kübalı sürgünlerin Nisan 1961'de Domuzlar Körfezi'ne çıkarması başarısız oldu. Doğu Almanya'dan Batı Berlin üzerinden kaçışlar sürünce 13 Ağustos 1961'de Berlin Duvarı örüldü; duvar Soğuk Savaşın simgesi oldu.

Küba: karantina ve pazarlık

Ekim 1962'de U-2 fotoğrafları Küba'da Sovyet orta menzilli füze rampalarını gösterdi. Başkan Kennedy 22 Ekim'de hava saldırısı yerine adaya deniz karantinası uygulandığını açıkladı. 28 Ekim'de Kruşçev füzeleri çekmeyi kabul etti. Karşılığında ABD açıkça Küba'yı işgal etmeme sözü verdi; gizli olarak da Türkiye ve İtalya'daki Jüpiter füzelerini 1963'te çekti. Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz Allison'ın üç karar modeli tam bu on üç günün incelenmesinden doğdu.

Bunalımdan iki ders çıktı. Birincisi iletişimdi: Haziran 1963'te Washington ile Moskova arasında doğrudan bir hat (kırmızı hat) kuruldu. İkincisi silah denetimiydi: Ağustos 1963'te ABD, SSCB ve İngiltere atmosferde, uzayda ve su altında nükleer denemeyi yasaklayan Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması'nı imzaladı; yer altı denemeleri serbest kaldı.

Nükleer strateji kavramları
KavramAnlamı
Kitlesel misilleme (1954)Her saldırıya ağır nükleer karşılık tehdidi
Esnek karşılık (1960'lar)Saldırının düzeyine göre konvansiyonelden nükleere kademeli cevap; NATO 1967'de benimsedi
Karşılıklı garantili imhaİki taraf da ilk darbeden sonra karşılık verebildiği için kimse ilk vuramaz

Uİ kuramları sayfasında gördüğümüz Waltz'un iki kutuplu sistemin daha istikrarlı olduğu savı en çok bu bunalımla tartışılır: iki büyük güç birbirini doğrudan izledi, aracısız pazarlık etti ve geri çekilmenin yolunu buldu.

Akılda kalsın: U-2 1960 → Domuzlar Körfezi 1961 → Duvar Ağustos 1961 → Küba Ekim 1962 → kırmızı hat + deneme yasağı 1963. Küba pazarlığının gizli yüzü Türkiye'deki Jüpiterlerdir.
Sınavda

Nasıl sorulurKüba bunalımının sonuçları öncüllerle sorulur ya da 1960–1963 olayları sıralanır.

TuzakKısmi Nükleer Deneme Yasağı'nın yer altı denemelerini de yasakladığını sanmak; yalnız atmosfer, uzay ve su altı yasaklandı. İkinci tuzak, Berlin Duvarı'nı 1948 ablukasıyla aynı bunalım saymak; abluka 1948–1949, duvar 1961'dir.

↕Sıralama 1960 → 1963

  1. Berlin Duvarı'nın örülmesi
  2. Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması
  3. U-2 uçağının SSCB üzerinde düşürülmesi
  4. Küba Füze Bunalımı
  5. Domuzlar Körfezi çıkarması

?Soru çöz

Küba Füze Bunalımı'nın iki süper güç arasında aracısız pazarlıkla çözülmesi ve ardından Washington ile Moskova arasında doğrudan iletişim hattı kurulması, aşağıdaki savlardan hangisini desteklemek için örnek gösterilir?

✓ A. İki büyük gücün aracısız pazarlığı Waltz'un iki kutupluluğun istikrarı savına uyar. B Doyle'un demokratik barış tezidir, ABD ile SSCB iki demokrasi değildi; C Wallerstein'ın Dünya Sistemleri Teorisi'dir; D Haas'ın yeni işlevselciliğindeki taşmadır.
SİYASİ TARİH · 1963 → 1979

Yumuşama (detant): Nixon Doktrini, SALT ve Helsinki

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yumuşama (detant) dönemi nedir? Nixon Doktrini, SALT antlaşmaları, Ostpolitik ve 1975 Helsinki Nihai Senedi neyi getirdi?

Kısa cevap: Yumuşama, 1960'ların sonundan 1979'a kadar süper güçlerin rekabeti silah denetimi ve diyalogla yönetmesidir. Nixon Doktrini (1969) müttefiklerin kendi savunmalarına insan gücüyle katılmasını istedi. SALT I (1972) stratejik silahları sınırladı. Brandt'ın Ostpolitik'i iki Almanya'yı yakınlaştırdı. 1975 Helsinki Nihai Senedi sınırların dokunulmazlığını ve insan haklarını ilke olarak kabul etti.

1972 Şubat'ında, Kore'de birbirine karşı savaşmış iki ülkenin liderleri Pekin'de el sıkıştı. Üç ay sonra aynı ABD Başkanı Moskova'da silah sınırlama antlaşması imzalıyordu.

Yumuşamanın nedenleri birbirini besledi: nükleer denge iki tarafı da caydırıyordu, ABD Vietnam'da yıpranıyordu, SSCB ekonomik destek ve Batı teknolojisi istiyordu, Çin ile SSCB arasındaki ayrılık ABD'ye manevra alanı açıyordu. Başkan Nixon 25 Temmuz 1969'da Guam'da yeni bir ilke açıkladı: ABD antlaşma yükümlülüklerine ve nükleer şemsiyesine bağlı kalacak, ama müttefikler kendi savunmaları için gereken insan gücünü kendileri sağlayacaktı (Nixon Doktrini). Ulusal Güvenlik Danışmanı Kissinger'ın dengeci diplomasisiyle Nixon Şubat 1972'de Pekin'e gitti.

Silah denetimi ve Avrupa

26 Mayıs 1972'de imzalanan SALT I, füzesavar savunma sistemlerini sınırlayan ABM Antlaşması ile saldırı füzelerini donduran bir geçici anlaşmadan oluşuyordu. SALT II 1979'da imzalandı, ama SSCB'nin Afganistan'a girmesinden sonra ABD Senatosu'nun onayına sunulmadı. Federal Almanya Başbakanı Willy Brandt'ın Ostpolitik'i (Doğu politikası) 1970'te SSCB ve Polonya ile antlaşmalar, 1972'de Doğu Almanya ile Temel Antlaşma getirdi; iki Alman devleti 1973'te BM'ye girdi.

Yumuşamanın zirvesi 1 Ağustos 1975'te 35 devletin (ABD ve Kanada dahil) imzaladığı Helsinki Nihai Senedidir. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'nın (AGİK) bu belgesi üç “sepet”ten oluşur: güvenlik ve on ilke (egemen eşitlik, kuvvet kullanmama, sınırların dokunulmazlığı, iç işlerine karışmama, insan haklarına saygı…), ekonomik ve bilimsel işbirliği, insani alanlarda işbirliği. Senet bağlayıcı bir antlaşma değil, siyasi bir taahhüttür. SSCB savaş sonrası sınırların tanınmasını kazanç saydı; ama insan hakları ilkesi Doğu Bloku'ndaki muhaliflerin dayanağı oldu.

Soğuk Savaş doktrinleri
DoktrinYılÖzü
Truman1947Komünist baskıya direnen halklara destek (Yunanistan, Türkiye)
Eisenhower1957Komünist saldırıya uğrayan Orta Doğu ülkesine yardım
Brejnev1968Sosyalist topluluğun çıkarı üyelerin egemenliğini sınırlar (Prag Baharı'na müdahale)
Nixon1969Müttefik kendi insan gücünü sağlar; ABD şemsiye ve destek verir
Carter1980Basra Körfezi'ni ele geçirme girişimi ABD'nin hayati çıkarına saldırıdır
Sinatra1989Doğu Avrupa ülkeleri kendi yolunu seçer; Brejnev Doktrini'nin sonu
Akılda kalsın: Yumuşamanın dört taşı: Nixon Doktrini 1969 · Pekin ziyareti ve SALT I 1972 · Ostpolitik 1970–1973 · Helsinki 1975. Helsinki = 35 devlet, üç sepet, bağlayıcı değil.
Sınavda

Nasıl sorulurDoktrin ile yılı ya da özü eşleştirilir; Helsinki Nihai Senedi öncüllerle sorulur.

TuzakHelsinki'yi bağlayıcı bir antlaşma saymak; siyasi bir belgedir, AGİT ise 1995'te örgüt adını aldı. İkinci tuzak, Nixon Doktrini'ni ABD'nin müttefiklerinden tamamen çekilmesi diye okumak; yükümlülükler sürdü, yalnız asker yükü müttefiklere kaydı.

⇄Bilgi eşleştirme yumuşamanın araçları

?Soru çöz

I. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'na katılan 35 devlet tarafından imzalanmıştır.
II. Taraflar için hukuken bağlayıcı bir uluslararası antlaşmadır.
III. Sınırların dokunulmazlığı ve insan haklarına saygı ilkelerini içerir.
1975 Helsinki Nihai Senedi ile ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?

✓ C. Senedi AGİK'e katılan 35 devlet imzaladı (I) ve on ilke arasında sınırların dokunulmazlığı ile insan hakları vardır (III). A on ilkeyi atlar; B ve D'deki II yanlıştır, Helsinki bağlayıcı bir antlaşma değil, siyasi bir taahhüttür.
SİYASİ TARİH · 1949 → 1985

Çin'in yolu ve 1979 kırılması: Deng, Camp David, Afganistan

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Çin-Sovyet ayrılığı nedir, Deng Şiaoping reformları neyi değiştirdi? 1979'da İran Devrimi, Camp David ve Afganistan işgali Soğuk Savaşı nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Mao'nun Çin'i 1950'de SSCB ile ittifak kurdu, ama 1960'ta ayrıldı ve 1969'da sınırda çatıştı; bu ayrılık ABD-Çin yakınlaşmasını mümkün kıldı. Deng Şiaoping 1978'den sonra reform ve dışa açılma politikasını başlattı. 1979'da İran Devrimi, Mısır-İsrail barışı ve SSCB'nin Afganistan'ı işgali yumuşamayı bitirdi ve ikinci bir Soğuk Savaş başladı.

Aynı komünist ideolojiyi paylaşan iki dev komşu, 1969'da donmuş bir nehrin ortasındaki küçük bir adada birbirine ateş açtı.

Mao'dan Deng'e

Çin Halk Cumhuriyeti 1 Ekim 1949'da Mao Zedung önderliğinde kuruldu ve Şubat 1950'de SSCB ile ittifak antlaşması imzaladı. Kruşçev'in Stalin'i eleştirmesi ve Batı ile “barış içinde bir arada yaşama” çizgisi Pekin'de ideolojik ihanet sayıldı. SSCB 1960'ta uzmanlarını Çin'den çekti, Çin 1964'te kendi atom bombasını denedi, 1969'da Ussuri Nehri'nde sınır çatışması yaşandı. Çin-Sovyet ayrılığı iki kutuplu dünyaya bir üçgen ekledi; ABD bundan yararlanarak Pekin'e yaklaştı ve 1 Ocak 1979'da Çin Halk Cumhuriyeti ile diplomatik ilişki kurdu.

Mao'nun 1976'daki ölümünden sonra öne çıkan Deng Şiaoping, Aralık 1978'de parti kurultayında “reform ve dışa açılma” politikasını başlattı. Tarım, sanayi, savunma ve bilim-teknolojide “dört modernleşme” hedeflendi; yabancı sermayeye açılan özel ekonomik bölgeler kuruldu. Hong Kong (1997) ve Makao (1999) “bir ülke, iki sistem” formülüyle Çin'e döndü. Çin'in sonraki yükselişi bu dönemde başladı.

1979: yumuşamanın sonu

Orta Doğu'da Eylül 1978 Camp David anlaşmalarını Mart 1979'da Mısır-İsrail Barış Antlaşması izledi; Sina Mısır'a geri verilecekti. Şubat 1979'da İran'da Şah rejimi devrildi, Kasım'da Tahran'daki ABD büyükelçiliği personeli rehin alındı. Temmuz 1979'da Saddam Hüseyin Irak'ta cumhurbaşkanı oldu. Aralık 1979'da SSCB Afganistan'a girdi. Başkan Carter Ocak 1980'de Basra Körfezi'ne yönelik her girişimin askerî güçle karşılanacağını açıkladı (Carter Doktrini), SALT II'yi Senato'dan geri çekti, 1980 Moskova Olimpiyatları boykot edildi. Temmuz 1980'de İsrail, Doğu Kudüs'ü de içine alan bütün Kudüs'ü başkent ilan eden yasayı çıkardı.

Reagan döneminde (1981'den itibaren) ABD silahlanmayı hızlandırdı, 1983'te uzay tabanlı füze savunma projesini (“Yıldız Savaşları”) açıkladı ve dünyanın çeşitli yerlerindeki antikomünist direniş hareketlerini destekledi. 1979–1985 arası bu yüzden “ikinci Soğuk Savaş” diye anılır.

Akılda kalsın: 1978–1980 sırası: Camp David (Eylül 1978) → Mısır-İsrail barışı (Mart 1979) → Saddam (Temmuz 1979) → Afganistan (Aralık 1979) → Kudüs yasası (Temmuz 1980). Deng = reform ve dışa açılma; Mao = ayrılık.
Sınavda

Nasıl sorulur1978–1980 Orta Doğu olayları kronolojik sıralanır ya da Deng dönemine ait politika sorulur.

TuzakÇin-Sovyet ayrılığını Deng'e bağlamak; ayrılık 1960'larda Mao döneminde yaşandı, Deng ekonomik reformların adıdır. İkinci tuzak, ABD-Çin diplomatik ilişkisini 1972 Nixon ziyaretiyle başlatmak; resmî ilişki 1979'da kuruldu.

↕Sıralama 1978 → 1980

  1. Saddam Hüseyin'in Irak cumhurbaşkanı olması
  2. Camp David anlaşmaları
  3. İsrail'in Doğu Kudüs'ü de kapsayan Kudüs yasası
  4. Mısır-İsrail Barış Antlaşması
  5. SSCB'nin Afganistan'a girmesi

?Soru çöz

1978'den sonra Çin'de “reform ve dışa açılma” politikasını başlatan, yabancı sermayeye açık özel ekonomik bölgeler kurduran ve “bir ülke, iki sistem” formülüyle anılan lider aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Reform ve dışa açılma, özel ekonomik bölgeler ve “bir ülke, iki sistem” Deng'in politikalarıdır. A Mao ÇHC'nin kurucusu ve Çin-Sovyet ayrılığı döneminin lideridir; C Çu En-lay Mao döneminin başbakanıdır ve 1976'da öldü; D Çan Kay-şek 1949'da Tayvan'a çekilen milliyetçi liderdir.
SİYASİ TARİH · 1985 → 1991

Soğuk Savaşın sonu: glasnost'tan SSCB'nin dağılmasına

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş nasıl sona erdi? Glasnost ve perestroyka nedir, Almanya ne zaman birleşti, SSCB ne zaman ve nasıl dağıldı?

Kısa cevap: 1985'te iş başına gelen Gorbaçov açıklık (glasnost) ve yeniden yapılanma (perestroyka) politikalarını başlattı, Doğu Avrupa'ya müdahale etmeyeceğini gösterdi. 1989 devrimleri ve 9 Kasım'da Berlin Duvarı'nın yıkılmasıyla blok çözüldü. Almanya 3 Ekim 1990'da birleşti, Varşova Paktı 1991'de feshedildi. 8 Aralık 1991'de Bağımsız Devletler Topluluğu kuruldu, Gorbaçov 25 Aralık'ta istifa etti ve SSCB dağıldı.

Kırk yıl süren bir rekabet, tek kurşun atılmadan ve rakiplerden biri kendi isteğiyle sahneden çekilerek bitti.

Mart 1985'te SSCB Komünist Partisi Genel Sekreteri olan Gorbaçov, durgunlaşan ekonomiyi ve silahlanma yükünü taşıyamayan bir ülke devraldı. İki politika açıkladı: basın ve tartışma özgürlüğünü genişleten glasnost (açıklık) ve ekonomiyle siyaseti yeniden düzenleyen perestroyka (yeniden yapılanma). Dış politikadaki “yeni düşünce” ile Reagan'la zirveler yaptı; 8 Aralık 1987'de orta menzilli nükleer füzelerin tamamını kaldıran INF Antlaşması imzalandı, Sovyet ordusu Şubat 1989'da Afganistan'dan çekildi.

1989: blok çözülüyor

Gorbaçov'un Brejnev Doktrini'ni bıraktığını göstermesi (sözcüsünün esprisiyle “Sinatra Doktrini”: herkes kendi yolunu seçer) Doğu Avrupa'da zinciri başlattı. Polonya'da Dayanışma hareketi seçim kazandı, Macaristan Avusturya sınırını açtı, 9 Kasım 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı, Çekoslovakya'da “kadife devrim” yaşandı. Aralık 1989'daki Malta Zirvesi'nde Bush ve Gorbaçov yeni bir dönemden söz etti.

Almanya'nın birleşmesi iki Alman devleti ile dört savaş galibinin imzaladığı “2+4” Antlaşması'yla (12 Eylül 1990) sağlandı; birleşik Almanya NATO'da kaldı. Kasım 1990'da AGİK zirvesi Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı'nı kabul etti: Avrupa'da çatışma döneminin bittiği, demokrasi ve piyasa ekonomisinin ortak değer olduğu ilan edildi. Aynı zirvede Avrupa'daki konvansiyonel silahları sınırlayan AKKA Antlaşması imzalandı.

Sonun kronolojisi
TarihOlay
Aralık 1987INF Antlaşması
9 Kasım 1989Berlin Duvarı yıkılır
12 Eylül / 3 Ekim 19902+4 Antlaşması / Almanya birleşir
Kasım 1990Paris Şartı, AKKA
Temmuz 1991Varşova Paktı feshedilir; START I
Ağustos 1991Moskova'da darbe girişimi başarısız olur
8 / 25 Aralık 1991Bağımsız Devletler Topluluğu kurulur / Gorbaçov istifa eder, SSCB sona erer

Ağustos 1991'deki başarısız darbe girişimi merkezi çökertti; Rusya, Ukrayna ve Belarus liderleri 8 Aralık'ta Belavej'de SSCB'nin sona erdiğini ve Bağımsız Devletler Topluluğu'nu ilan etti. Sovyetler Birliği'nin uluslararası hukuktaki yerini, BM Güvenlik Konseyi'ndeki daimî üyeliği dahil, Rusya Federasyonu devraldı.

Akılda kalsın: Glasnost = açıklık (söz), perestroyka = yeniden yapılanma (düzen). Brejnev Doktrini → Sinatra Doktrini. 1989 Duvar, 1990 birleşme, 1991 Pakt + SSCB biter.
Sınavda

Nasıl sorulurGorbaçov dönemi kavramları ya da 1989–1991 olaylarının sırası sorulur.

TuzakSSCB'nin Malta Zirvesi'nde ya da Berlin Duvarı'nın yıkılmasıyla dağıldığını sanmak; Malta 1989, dağılma Aralık 1991'dir. İkinci tuzak, birleşik Almanya'nın tarafsız kaldığını düşünmek; 2+4 ile NATO'da kaldı.

✎Boşluk doldurma Gorbaçov dönemi

Gorbaçov'un basın ve tartışma özgürlüğünü genişleten politikası , ekonomiyi ve siyaseti yeniden düzenleyen politikası adını taşır. Doğu Avrupa ülkelerinin kendi yolunu seçmesine izin veren tutum Doktrini olarak anıldı.

glasnostperestroykaSinatraBrejnevdetantTruman

?Soru çöz

I. Varşova Paktı 1991'de feshedildi.
II. Almanya 1990'da birleşti ve NATO üyesi olarak kaldı.
III. SSCB, 1989 Malta Zirvesi'nde alınan kararla resmen dağıtıldı.
Soğuk Savaşın sona ermesiyle ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?

✓ D. Varşova Paktı'nın 1991'de feshi (I) ve Almanya'nın 1990'da NATO içinde birleşmesi (II) doğrudur. A birleşmeyi atlar; B ve C'deki III yanlıştır, Malta bir zirveydi, SSCB Aralık 1991'de Belavej ve Gorbaçov'un istifasıyla sona erdi.
SİYASİ TARİH · 1990 → 2008

Soğuk Savaş sonrası: Körfez, Yugoslavya, 11 Eylül ve tek kutupluluk

Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİnsani müdahale nedir, hukuka uygun mudur? Koruma sorumluluğu (R2P) nedir, 2005 Dünya Zirvesi'nde nasıl kabul edildi, Libya 2011'de nasıl uygulandı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uyuşmazlıklar, kuvvet kullanma ve insancıl hukuk). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İnsani müdahale, bir devlette ağır insan hakları ihlallerini durdurmak için o devletin rızası olmadan kuvvet kullanılmasıdır; Güvenlik Konseyi yetkisi yoksa m.2/4 karşısında hukuka uygunluğu tartışmalıdır (Kosova 1999). Koruma sorumluluğu (R2P) 2005 Dünya Zirvesi'nde kabul edildi: her devlet halkını soykırım, savaş suçları, etnik temizlik ve insanlığa karşı suçlardan korumakla yükümlüdür; başarısız olursa uluslararası toplum Güvenlik Konseyi aracılığıyla harekete geçer. İlk büyük uygulama Libya 2011'dir.

İnsani müdahale ve koruma sorumluluğu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Soğuk Savaş sonrasında uluslararası sistem nasıl değişti? Körfez Savaşı, Yugoslavya'nın dağılması, 11 Eylül ve NATO'nun 5. maddesinin işletilmesi neden önemlidir?

Kısa cevap: Soğuk Savaştan sonra ABD tek süper güç kaldı. Irak'ın Kuveyt'i işgaline karşı BMGK 678 sayılı kararla kuvvet kullanmaya yetki verdi (1991). Yugoslavya'nın dağılması Bosna (1992–1995) ve Kosova (1999) savaşlarını doğurdu. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra NATO 5. maddeyi ilk kez işletti. 2003 Irak savaşı BMGK yetkisi olmadan yapıldı.

1991'de bir BM kararıyla kurulan geniş koalisyon, Soğuk Savaşta felç olan Güvenlik Konseyi'nin nihayet tasarlandığı gibi çalışacağı umudunu doğurdu. On iki yıl sonra aynı Konsey en büyük bölünmesini yaşıyordu.

Irak 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal etti. Güvenlik Konseyi ekonomik yaptırımlardan sonra 29 Kasım 1990'da 678 sayılı kararla üye devletlere Kuveyt'i kurtarmak için “gerekli bütün araçları” kullanma yetkisi verdi; ABD öncülüğündeki koalisyon Ocak–Şubat 1991'de Irak'ı Kuveyt'ten çıkardı. Başkan Bush bunu “yeni dünya düzeni”nin başlangıcı olarak sundu. Kuramcılar yeni dönemi tartıştı: Fukuyama liberal demokrasinin rakipsiz kaldığını (“Tarihin Sonu”, 1989), Huntington gelecekteki çatışmaların medeniyetler arasında olacağını (“Medeniyetler Çatışması”, 1993) savundu.

Yugoslavya ve insani müdahale

Slovenya ve Hırvatistan Haziran 1991'de bağımsızlık ilan etti; Bosna-Hersek'te 1992'de başlayan savaş Temmuz 1995 Srebrenitsa katliamına vardı. BMGK kararlarına dayanan NATO hava harekâtından sonra Kasım 1995'te parafe edilen Dayton Barış Anlaşması savaşı bitirdi. BMGK 1993'te eski Yugoslavya için uluslararası ceza mahkemesi kurdu. Kosova'da 1999'da NATO, Güvenlik Konseyi'nden yetki almadan 78 gün süren bir hava harekâtı yaptı; savaştan sonra 1244 sayılı kararla bölge BM yönetimine bırakıldı. Uyuşmazlıklar sayfasında gördüğümüz insani müdahale ve koruma sorumluluğu tartışması bu vakalardan doğdu.

11 Eylül ve sonrası

11 Eylül 2001 saldırılarından bir gün sonra NATO, tarihinde ilk kez 5. maddeyi işletti; BMGK 1368 sayılı kararıyla meşru müdafaa hakkını hatırlattı. ABD Ekim 2001'de Afganistan'a girdi; BM'nin yetkilendirdiği ISAF'ın komutasını NATO 2003'te üstlendi. 2002 Ulusal Güvenlik Stratejisi tehdit gerçekleşmeden davranmayı (önleyici savaş) öne çıkardı. ABD ve İngiltere Mart 2003'te, Güvenlik Konseyi'nin açık yetkisi olmadan Irak'a girdi.

Soğuk Savaş sonrası müdahaleler ve hukuki dayanak
OlayDayanak
Körfez 1991BMGK 678: “gerekli bütün araçlar”
Bosna 1995BMGK kararlarına dayanan NATO harekâtı, Dayton
Kosova 1999BMGK yetkisi yok; sonradan 1244 ile BM yönetimi
Afganistan 2001Meşru müdafaa (m.51), BMGK 1368; NATO m.5
Irak 2003Açık BMGK yetkisi yok; önleyici savaş gerekçesi

2008'e gelindiğinde Rusya'nın Gürcistan'a müdahalesi, küresel finans krizi ve G20'nin öne çıkması tek kutuplu anın bittiğini gösterdi; Çin ve Rusya'nın yükselişiyle sistem çok kutupluluğa yöneldi. NATO ile AB'nin Doğu Avrupa'ya genişlemesini Uluslararası örgütler sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Körfez = yetki var (678) · Kosova = yetki yok · 11 Eylül = NATO m.5 ilk kez · Irak 2003 = yetki yok. Tek kutupluluk 1991'de başladı, 2008'de sorgulanır oldu.
Sınavda

Nasıl sorulurNATO 5. maddesinin ilk işletildiği olay, Kosova müdahalesinin hukuki niteliği ya da Soğuk Savaş sonrası olayların sırası sorulur.

Tuzak5. maddenin Kore'de ya da Körfez'de işletildiğini sanmak; ilk ve tek kez 11 Eylül'den sonra işletildi. İkinci tuzak, Kosova harekâtını BMGK kararına dayalı saymak; yetki sonradan değil, hiç verilmedi, 1244 savaş bittikten sonra geldi.

⇄Bilgi eşleştirme olay ve dayanağı

?Soru çöz

2003 Irak müdahalesinin uluslararası hukuk açısından tartışmalı olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kuvvet yasağının iki istisnası, BMGK yetkisi ve silahlı saldırıya karşı meşru müdafaadır; 2003'te ikisi de açık değildi. B 5. madde yalnız 11 Eylül'den sonra işletildi; C UAD kuvvet kullanmaya yetki veren bir organ değildir; D Irak 1945'ten beri BM üyesidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Lehistan'ın paylaşılmalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 1793'teki ikinci paylaşımı yalnız Rusya ile Prusya yaptı; Avusturya katılmadı, bu yüzden ifade yanlıştır. A doğrudur, ilk paylaşımda üç devlet de vardı; B doğrudur, Lehistan 1918'e kadar devlet olarak yoktu; C tazminat ilkesini doğru anlatır.Kaynak: Siyasi tarih 1648–1914 · Lehistan'ın paylaşılması ve Napolyon

?Soru 2

Roma Statüsü'ne taraf X devletinin ülkesinde insanlığa karşı suç işlendiği iddia edilmektedir. X devletinin mahkemeleri aynı kişiler hakkında ciddi ve bağımsız bir kovuşturma yürütmektedir. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin bu durumdaki tutumu hangi ilkeyle açıklanır?

✓ C. Devlet kovuşturmayı gerçekten yapıyorsa dava UCM'de kabul edilemez; bu m.17'deki tamamlayıcılık ilkesidir. A UCM ulusal yargının önüne geçmez; B ihtiyari kayıt UAD'nin yetki kurumudur; D orantılılık insancıl hukukta saldırıların ölçüsüdür, yargı paylaşımı değildir.Kaynak: Uyuşmazlıklar, kuvvet kullanma ve insancıl hukuk · İnsancıl hukuk ve UCM

?Soru 3

1928 Briand-Kellogg Paktı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Paktın yaptırım mekanizması yoktu, bu yüzden ifade yanlıştır. A paktın özüdür; C pakt 27 Ağustos 1928'de Paris'te imzalandı; D 1932 Stimson doktrini Briand-Kellogg'a dayanarak Mançurya'daki oldubittiyi tanımadı.Kaynak: Siyasi tarih 1914–1945 · 1920'ler: Rapallo, Ruhr, Lokarno, Briand-Kellogg

?Soru 4

1914 öncesinde Avrupa'nın beş büyük gücü iki katı ittifaka bölünmüştü ve bir müttefikin bölgesel krizi, ötekileri de savaşa sürükleyebiliyordu. Bu tablo aşağıdaki savlardan hangisini en çok destekler?

✓ B. Beş büyük gücün katı bloklarla birbirine bağlandığı yapı Waltz'un çok kutupluluğun istikrarsızlığı savını destekler. A Doyle'un demokratik barış tezidir, 1914'teki tarafların rejimleriyle ilgili değil; C Angell'in 1910'daki iyimser tezidir ve 1914 onu yanlışlar; D hegemonik istikrar kuramıdır, tek güçlü devlete dayanır.Kaynak: Siyasi tarih 1648–1914 · Bloklar ve bunalımlar: 1884–1913

?Soru 5

İngiltere'nin 4 Ağustos 1914'te Almanya'ya savaş ilan etmesinin doğrudan gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Almanya'nın Belçika'ya girmesi, İngiltere'nin 1839'dan beri garantörü olduğu tarafsızlığı çiğnedi. A Entente Cordiale bir sömürge uzlaşmasıydı, askerî yükümlülük içermezdi; B İngiltere bu ittifakın tarafı değildi; D Reasürans Almanya ile Rusya arasındaydı ve 1890'da bitmişti.Kaynak: Siyasi tarih 1914–1945 · Temmuz krizi ve I. Dünya Savaşı

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi Potsdam Konferansı'nda alınan kararlardan biri değildir?

✓ D. BM Şartı Potsdam'dan önce, 26 Haziran 1945'te San Francisco'da imzalandı. A Potsdam'ın Almanya ilkeleridir; B Oder-Neisse geçici sınır olarak Potsdam'da kabul edildi; C Dışişleri Bakanları Konseyi de Potsdam'da kuruldu.Kaynak: Siyasi tarih 1914–1945 · II. Dünya Savaşı ve konferanslar

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi Wilson'un 14 İlkesi arasında yer almaz?

✓ A. Wilson'un ilk ilkesi gizli diplomasiye son verilmesiydi; gizli paylaşım antlaşmalarının uygulanması ilkelere aykırıdır. B birinci ilkedir; C ikinci ilkedir; D on dördüncü ilkedir ve Milletler Cemiyeti'nin temelidir.Kaynak: Siyasi tarih 1914–1945 · Wilson İlkeleri ve Paris Barış Konferansı

?Soru 8

X devleti, Y devletinin kendi vatandaşlarına yönelik tutumunu protesto etmek için büyükelçisini geri çağırır ve Y vatandaşlarına tanıdığı vize kolaylığını kaldırır. Bu davranışlar uluslararası hukukta nasıl nitelendirilir?

✓ D. Büyükelçiyi geri çağırmak ve vize kolaylığını kaldırmak zaten hukuka uygun ama dostça olmayan davranışlardır; bu karşılıktır. A kuvvet içermediği için silahlı değildir, misilleme de hukuka aykırı bir önlemi gerektirir; B temel çıkarı ağır ve yakın tehlikeden korumayı gerektirir; C hiçbir yükümlülük ihlal edilmemiştir.Kaynak: Uyuşmazlıklar, kuvvet kullanma ve insancıl hukuk · Devletin sorumluluğu ve karşı önlem

?Soru 9

Koruma sorumluluğu (R2P) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. R2P'nin kapsamı 2005 Sonuç Belgesi'nde dört ağır suçla sınırlandı. B kuvvet ancak Konsey aracılığıyla kullanılabilir; C Kosova Konsey yetkisi olmayan insani müdahaledir ve kavram ondan sonra doğdu; D R2P Şart değişikliğiyle değil, siyasi bir sonuç belgesiyle kabul edildi.Kaynak: Uyuşmazlıklar, kuvvet kullanma ve insancıl hukuk · İnsani müdahale ve koruma sorumluluğu

?Soru 10

1823 Monroe Doktrini ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Doktrin hem Avrupa'nın Amerika'ya yeni müdahalesini reddetti hem ABD'nin Avrupa'ya karışmayacağını söyledi. A yanlıştır, mevcut sömürgelere dokunulmadı; B İngiltere ortak bildiri önerdi ama ABD tek başına ilan etti; D 1904 Roosevelt ekidir, Monroe'nun kendisi değil.Kaynak: Siyasi tarih 1648–1914 · Monroe Doktrini, 1830 ve 1848
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Uluslararası İlişkiler soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →