Uluslararası ilişkiler disiplini: doğuşu, büyük tartışmalar ve temel kavramlar

Uluslararası ilişkilerin bir bilim dalı olarak nasıl doğduğunu, hangi tartışmalarla büyüdüğünü ve bütün kuramların ortak dili olan temel kavramları vakalarla öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Uİ TEORİSİ · KAVRAM

Uluslararası ilişkiler disiplini: 1919 Aberystwyth'ten bugüne aktörler

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Uluslararası ilişkiler disiplini ne zaman ve nerede doğdu? Uluslararası ilişkilerin aktörleri kimlerdir?

Kısa cevap: Uluslararası ilişkiler, ayrı bir akademik disiplin olarak 1919'da Galler'deki Aberystwyth Üniversitesi'nde kurulan Woodrow Wilson Kürsüsü ile doğdu. Amacı Birinci Dünya Savaşı gibi bir yıkımın tekrarını önlemekti. Disiplin önce devletleri inceledi; bugün hükümetlerarası örgütler, hükümet dışı kuruluşlar, çok uluslu şirketler ve bireyler de aktör sayılır.

Dört yıl süren bir savaş on milyonlarca insanın ölümüne yol açmıştı. Galli bir sanayici, servetinin bir bölümünü “bu nasıl oldu ve bir daha nasıl olmaz?” sorusunu inceleyecek bir kürsüye bağışladı.

Savaş, diplomasi ve devletlerarası ilişkiler üzerine düşünce çok eskidir; tarihçiler, hukukçular ve filozoflar yüzyıllardır bu konularda yazar. Ama bunları kendine özgü soruları olan bir bilim dalı olarak ele almak Birinci Dünya Savaşı'nın ardından başladı. 1919'da Galler Üniversitesi'nin Aberystwyth kolejinde, David Davies'in bağışıyla dünyanın ilk uluslararası siyaset kürsüsü kuruldu ve ABD Başkanı Wilson'ın adını aldı: Woodrow Wilson Kürsüsü. İlk kürsü sahibi Alfred Zimmern'di.

Kürsünün adı tesadüf değildir. Disiplin, barışın akıl, hukuk ve örgütle kurulabileceğine inanan bir iyimserlikle doğdu. Aynı yıllarda Londra'da Chatham House (1920) ve New York'ta Dış İlişkiler Konseyi (1921) gibi araştırma kurumları açıldı. Disiplinin bu ilk iyimser havası, aşağıda göreceğimiz birinci büyük tartışmanın da başlangıç noktasıdır.

Kimler sahnede? Aktörler

Uluslararası ilişkilerin konusu, devlet sınırlarını aşan siyasal, ekonomik ve toplumsal etkileşimlerdir. Bu etkileşimde rol oynayan, başkalarının davranışını etkileyebilen her birime aktör denir. Klasik yaklaşım yalnız devleti görürdü. Bugün devlet hâlâ başlıca aktördür, çünkü ordu, vergi ve yasa koyma yetkisi ondadır; ama tek aktör değildir.

Uluslararası ilişkilerin aktörleri
Aktör türüAyırıcı özellikÖrnek
DevletEgemen; ülke, nüfus ve hükümete sahipTürkiye, Japonya
Hükümetlerarası örgütÜyeleri devletler; kurucu antlaşmayla kurulurBM, NATO, Türk Devletleri Teşkilatı
Hükümet dışı kuruluşÜyeleri bireyler ya da dernekler; özel kuruluşUluslararası Af Örgütü, Sınır Tanımayan Doktorlar
Çok uluslu şirketBirden çok ülkede üretim ve yatırımKüresel otomotiv ve enerji şirketleri
Birey ve ulusötesi ağLiderler, aktivistler; terör ve suç ağları da etkilerNobel ödüllü bir insan hakları savunucusu

Aktör olmak, uluslararası hukukun kişisi (süjesi) olmakla aynı şey değildir. Bir enerji şirketi bir ülkenin dış politikasını devletlerden daha çok etkileyebilir; yine de uluslararası hukuktan doğrudan hak ve yükümlülük almaz. Bu ayrım hukuk sayfalarında önem kazanır.

Akılda kalsın: 1919 · Aberystwyth · Woodrow Wilson Kürsüsü. Disiplin bir savaşın enkazında ve barış umuduyla doğdu; bu yüzden ilk dili idealizmdir. Aktör “etkileyen”dir, süje “hak ve yükümlülük taşıyan”.
Sınavda

Nasıl sorulurDisiplinin doğuşuyla ilgili öncüllerden doğru olanlar sorulur ya da bir kurumun hangi aktör türüne girdiği istenir.

TuzakDisiplinin İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ya da ABD'de doğduğunu söyleyen ifadeyi doğru saymak; ilk kürsü 1919'da Galler'dedir, ABD'deki yükseliş sonraki dönemdir. İkinci tuzak, Uluslararası Af Örgütü gibi kuruluşları hükümetlerarası örgüt sanmak; üyeleri devlet olmadığı için hükümet dışı kuruluştur.

⇄Bilgi eşleştirme aktör türü ve örneği

?Soru çöz

I. Disiplinin ilk kürsüsü 1919'da Galler'deki Aberystwyth'te kuruldu.
II. Bu kürsü ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın adını taşır.
III. Disiplin, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra realist bir tepki olarak doğmuştur.
Uluslararası ilişkiler disiplininin doğuşuyla ilgili yukarıdakilerden hangileri doğrudur?

✓ B. İlk kürsü 1919'da Aberystwyth'te kuruldu (I) ve Wilson'ın adını aldı (II). A II'yi dışarıda bırakır, oysa kürsünün adı Wilson'dur; C ve D III'ü doğru sayar, oysa disiplin Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra idealist bir umutla doğdu, realizm sonradan gelen tepkidir.
Uİ TEORİSİ · KAVRAM

Dört büyük tartışma: disiplin kendisiyle nasıl kavga ederek büyüdü?

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Uluslararası ilişkilerde dört büyük tartışma nedir? İdealizm-realizm, gelenekselcilik-davranışsalcılık, paradigmalar arası ve pozitivizm-post-pozitivizm tartışmaları neyi tartıştı?

Kısa cevap: Disiplinin tarihi dört büyük tartışmayla anlatılır: idealizm–realizm (1930–40'lar, konu insan doğası ve barış), gelenekselcilik–davranışsalcılık (1950–60'lar, konu yöntem), paradigmalar arası tartışma (1970–80'ler; realizm, çoğulculuk ve yapısalcılık) ve pozitivizm–post-pozitivizm (1980'lerin sonundan itibaren, konu bilginin kendisi).

Bir disiplin her kuşakta başka bir soruyla sarsılır: önce “dünya nasıl olmalı?”, sonra “dünyayı nasıl ölçeriz?”, en sonunda “bildiğimizi sandığımız şey kimin bakışı?”

Birinci tartışma: idealizm–realizm

İki savaş arası dönemde disipline yön veren idealistler, savaşın cehalet ve kötü kurumların ürünü olduğunu, hukuk, Milletler Cemiyeti ve kamuoyuyla önlenebileceğini savunuyordu. 1930'larda saldırgan devletlerin önünün alınamaması bu umudu sarstı. Realistler idealistleri dünyayı olduğu gibi değil, olmasını istedikleri gibi görmekle eleştirdi; güç ve çıkarın merkezde olduğunu söylediler. Tartışmayı İkinci Dünya Savaşı'nın ardından realizm kazanmış sayılır.

İkinci tartışma: gelenekselcilik–davranışsalcılık

1950'ler ve 60'larda tartışmanın konusu değişti: artık “ne söylüyoruz?” değil, “nasıl biliyoruz?” soruluyordu. Davranışsalcılar doğa bilimlerini örnek aldı: gözlenebilir davranış, nicel veri, sınanabilir hipotez. Morton Kaplan'ın sistem modelleri bu çizginin örneğidir. Gelenekselciler ise tarih, hukuk ve felsefe bilgisine, araştırmacının yargısına dayanan klasik yöntemi savundu. Hedley Bull'un 1966 tarihli “klasik yaklaşım” savunusu tartışmanın simgesidir.

Üçüncü ve dördüncü tartışma

1970'lerde petrol krizleri, çok uluslu şirketler ve kalkınma sorunları sahneye çıkınca üç büyük bakış yan yana tartışıldı: devlet ve güvenlik merkezli realizm, çok aktörlü ve karşılıklı bağımlılığı öne çıkaran çoğulculuk (liberalizm) ve dünya kapitalizmini eşitsizlik üzerinden okuyan yapısalcılık (globalizm). Buna paradigmalar arası tartışma denir. 1980'lerin sonunda ise bilimsel yöntemin kendisi sorgulandı: pozitivistler nesnel bir dünyanın tarafsızca açıklanabileceğini, post-pozitivistler bilginin ve kavramların toplumsal olarak kurulduğunu savundu.

Her tartışmanın sorusu bir öncekinden daha temeldir: içerikten yönteme, yöntemden bilginin kendisine.Görsel: Sınav Defteri

Bu tartışmaların taraflarını oluşturan kuramları tek tek Uİ kuramları sayfasında göreceğiz. Burada önemli olan sıra ve her tartışmanın konusudur.

Akılda kalsın: Dört tartışmanın konusu sırayla barış → yöntem → paradigma → bilgi. İkinci tartışmada tarafları Bull (gelenekselci) ve Kaplan (davranışsalcı) temsil eder.
Sınavda

Nasıl sorulurTartışmalar karışık verilir, kronolojik sıralama istenir; ya da bir tartışmanın taraflarından biri sorulur.

TuzakDavranışsalcılık tartışmasını kuram tartışması sanmak; ikinci tartışma realizm ile liberalizm arasında değil, yöntem üzerinedir ve realistler her iki tarafta da yer aldı.

Sınavda işaretlebazı kaynaklar pozitivizm–post-pozitivizm tartışmasına “üçüncü tartışma” der; seçeneklerde paradigmalar arası tartışma yoksa bu numaralandırmayı kullan.

↕Sıralama dört büyük tartışma

  1. Realizm, çoğulculuk ve yapısalcılık arasındaki paradigmalar arası tartışma
  2. İdealizm ile realizm arasındaki tartışma
  3. Pozitivizm ile post-pozitivizm arasındaki tartışma
  4. Gelenekselcilik ile davranışsalcılık arasındaki tartışma

?Soru çöz

1960'larda bir akademisyen, uluslararası ilişkilerin nicel veriler ve sınanabilir hipotezlerle değil, tarih, hukuk ve felsefe bilgisine dayanan araştırmacı yargısıyla incelenmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu akademisyen hangi tartışmada hangi tarafı temsil eder?

✓ D. Nicel yönteme karşı tarih ve yargıya dayanan klasik yöntemi savunmak, 1960'lardaki ikinci tartışmada gelenekselci tutumdur. A barışın hukukla kurulmasını tartışır, yöntemi değil; B tartışmayı doğru verir ama tarafı ters; C bilginin tarafsızlığını sorgular ve 1980'lerin sonuna aittir.
Uİ TEORİSİ · KAVRAM

Analiz düzeyleri: savaşın nedeni insanda mı, devlette mi, sistemde mi?

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Uluslararası ilişkilerde analiz düzeyleri nelerdir? Waltz'un üç imgesi ve Singer'ın analiz düzeyi sorunu ne anlatır?

Kısa cevap: Analiz düzeyi, bir olayın açıklamasının nerede arandığıdır. Kenneth Waltz “İnsan, Devlet ve Savaş” (1959) eserinde savaşın nedenlerini üç imgede toplar: birey (insan doğası), devlet (iç yapı ve rejim) ve uluslararası sistem (anarşi). J. David Singer 1961'de iki düzeyi ayırır: uluslararası sistem ve ulus devlet.

Bir savaş patlar. Gazeteci liderin hırsını yazar, siyaset bilimci rejimin niteliğini, bir başkası da bölgedeki güç dengesinin bozulduğunu. Üçü de haklı olabilir mi?

Uluslararası bir olayı açıklarken ilk karar, nereye bakacağımızdır. Aynı savaş, liderlerin kişiliğiyle de, devletin iç yapısıyla da, devletlerarası sistemin özellikleriyle de açıklanabilir. Bu seçime analiz düzeyi denir. Düzey seçimi sonucu belirler: birey düzeyinde barışın yolu eğitim ve liderlik, devlet düzeyinde iç rejimin dönüşümü, sistem düzeyinde güç dengesi ya da kurumlardır.

Waltz'un üç imgesi

Kenneth Waltz 1959'da yayımlanan “İnsan, Devlet ve Savaş” adlı kitabında savaşın nedenine ilişkin düşünceleri üç “imge” altında topladı. Birinci imge nedeni insan doğasında ve liderlerin davranışında arar. İkinci imge devletin iç yapısına bakar: rejim türü, ekonomik sistem, iç siyaset. Üçüncü imge ise devletlerin üstünde onları koruyacak bir otoritenin bulunmamasını, yani anarşiyi temel neden sayar. Waltz'a göre ilk iki imge savaşın “ne zaman ve nerede” çıktığını açıklayabilir, ama savaşın neden hep mümkün olduğunu ancak üçüncü imge açıklar.

Waltz'un üç imgesi
İmgeSavaşın nedeniBarışın yoluÖrnek açıklama
Birinci: bireyİnsan doğası, liderin kişiliğiEğitim, ahlak, iyi liderlik“Savaş, liderin hırsından çıktı.”
İkinci: devletRejim türü, iç yapıİç rejimin dönüşümü“Otoriter rejimler daha saldırgandır.”
Üçüncü: sistemAnarşi, güç dağılımıGüç dengesi, kurumlar“Denge bozulunca savaş kaçınılmaz oldu.”

Singer: düzey sorunu

J. David Singer 1961 tarihli “Uluslararası İlişkilerde Analiz Düzeyi Sorunu” makalesinde iki düzeyi karşılaştırdı. Uluslararası sistem düzeyi bütün resmi ve genel eğilimleri gösterir, ama devletleri birbirine fazlasıyla benzetir. Ulus devlet düzeyi devletler arasındaki farkları ve karar süreçlerini ayrıntılı gösterir, ama genelleme gücü azdır. Singer'a göre araştırmacı hangi düzeyi seçtiğini açıkça söylemeli ve iki düzeyin bulgularını birbirine karıştırmamalıdır.

Ek bilgi: düzeyleri çoğaltanlar

Sonraki çalışmalar düzey sayısını artırdı: birey, karar grubu, bürokrasi, devlet, bölgesel alt sistem ve küresel sistem. James Rosenau dış politikayı birey, rol, hükümet, toplum ve sistem değişkenleriyle açıklayan bir “ön kuram” önerdi. Sınavda en çok sorulan ise Waltz'un üç imgesi ile Singer'ın iki düzeyidir.

Akılda kalsın: Waltz (1959) = üç imge: insan, devlet, sistem. Singer (1961) = iki düzey: sistem ve ulus devlet. Üçüncü imgenin anahtar sözcüğü anarşidir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir açıklama verilip hangi imgeye ya da düzeye ait olduğu sorulur; ya da “İnsan, Devlet ve Savaş” eserinin yazarı ve üç imgesi istenir.

Tuzak“demokrasiler daha barışçıdır” gibi rejim türüne dayanan açıklamayı sistem düzeyi sanmak; rejim devletin iç özelliğidir, ikinci imgedir. İkinci tuzak, Singer'a üç imge, Waltz'a iki düzey yakıştırmak.

✎Boşluk doldurma analiz düzeyleri

“İnsan, Devlet ve Savaş” adlı eserin yazarı savaşın nedenlerini üç imgede toplar. Savaşı devletin rejim türüyle açıklayan görüş imgeye girer. Uluslararası sistem düzeyi ile ulus devlet düzeyini ayıran 1961 tarihli makale tarafından yazılmıştır.

WaltzikinciSingerüçüncüMorgenthaubirinci

?Soru çöz

Bir tarihçi, iki komşu ülke arasındaki savaşı, saldırgan ülkenin liderinin kişisel hırsına, kendini kanıtlama isteğine ve danışmanlarını dinlememesine bağlamaktadır. Bu açıklama Waltz'un hangi imgesine uygundur?

✓ A. Savaşı liderin kişiliğine ve davranışına bağlamak birinci imgedir. B rejim ve iç yapıya bakar, burada rejimden söz edilmiyor; C anarşiyi neden sayar, açıklamada sistemden hiç söz yok; D Singer'ın düzeyini Waltz'un imgesiyle karıştırır.
Uİ TEORİSİ · KAVRAM

Egemenlik, anarşi ve güç: Vestfalya'dan yumuşak güce temel kavramlar

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Egemenlik ve Vestfalya düzeni nedir? Uluslararası ilişkilerde anarşi, ulusal çıkar ve güç ne demektir; sert, yumuşak ve akıllı güç arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Egemenlik, devletin ülkesi üzerinde en üstün otorite olması (iç egemenlik) ve dışarıda başka bir otoriteye bağlı olmamasıdır (dış egemenlik); bu düzen 1648 Vestfalya Barışı ile yerleşti. Anarşi devletlerin üstünde merkezî bir otoritenin yokluğudur. Güç bir aktörün başkasına istediğini yaptırabilme yeteneğidir; Nye zorlayan sert güç ile cezbeden yumuşak gücü ayırır.

Bir ülkenin sınırında komşu ordunun tatbikatı başlar; başka bir ülkenin dizileri ise aynı komşunun evlerinde izlenir. İkisi de güçtür, ama aynı güç değildir.

Egemenlik ve Vestfalya düzeni

Modern devletler sisteminin başlangıcı genellikle 1648'de Otuz Yıl Savaşları'nı bitiren Vestfalya Barışı sayılır. Bu barışla Papa ve Kutsal Roma imparatoru gibi devletlerin üstündeki evrensel otoriteler gücünü yitirdi; her hükümdar kendi ülkesinin dinini ve yönetimini belirleme hakkını kazandı. Böylece üç ilke yerleşti: egemenlik, devletlerin hukuken eşitliği ve iç işlerine karışmama.

Egemenlik kavramını kuramsal olarak ilk sistemleştiren, 1576'daki eseriyle Fransız düşünür Jean Bodin'dir. Egemenliğin iki yüzü vardır. İç egemenlik, devletin kendi ülkesinde yasa koyan ve uygulatan en üstün otorite olmasıdır. Dış egemenlik, devletin başka bir devlete ya da otoriteye bağlı olmaması, yani bağımsızlıktır. Bugün egemenlik mutlak sayılmaz: devlet antlaşmalarla, insan hakları yükümlülükleriyle ve örgüt üyelikleriyle kendini sınırlayabilir.

Anarşi ve ulusal çıkar

Uluslararası ilişkilerde anarşi, kaos ya da sürekli savaş demek değildir; devletlerin üstünde yasa koyan, yargılayan ve zor kullanan merkezî bir otoritenin bulunmamasıdır. İç siyasette düzen hiyerarşiyle kurulur, uluslararası siyasette böyle bir hiyerarşi yoktur. Bu yüzden devletler önce kendi güvenliklerini düşünür.

Ulusal çıkar, devletin dış politikada ulaşmaya çalıştığı amaçların toplamıdır. Toprak bütünlüğü ve varlığını sürdürmek gibi hayati çıkarlar pazarlığa kapalıdır; ticaret ayrıcalığı ya da kültürel etki gibi ikincil çıkarlar başka kazançlarla değiş tokuş edilebilir. Kavram, dış politikayı açıklamaya yaradığı kadar onu meşrulaştırmak için de kullanılır.

Güç: tanımı, unsurları, türleri

Robert Dahl'ın (1957) bilinen tanımıyla güç, A'nın B'ye başka türlü yapmayacağı bir şeyi yaptırabilmesidir. Gücün unsurları somut ve soyut diye ikiye ayrılır. Somut unsurlar coğrafya, nüfus, doğal kaynaklar, ekonomik ve askerî kapasitedir; soyut unsurlar ulusal moral, liderliğin ve diplomasinin niteliği, ulusal karakterdir. Güç görecelidir: bir devletin gücü ancak başka devletlerle karşılaştırıldığında anlam kazanır.

Nye'ın güç türleri
TürNasıl işler?Araçlar
Sert güçZorlama ya da ödüllendirme (sopa ve havuç)Askerî tehdit, yaptırım, ekonomik yardım
Yumuşak güçCezbetme: başkası aynı şeyi istemeye başlarKültür, siyasal değerler, meşru görülen dış politika
Akıllı güçİkisinin duruma göre bileşimiAskerî caydırıcılık + kamu diplomasisi + ittifaklar

Joseph Nye'ın yumuşak güç kavramı, ekonomik yaptırımı da sert güç sayar; ölçüt, aracın askerî olup olmaması değil, karşı tarafın zorla mı yoksa isteyerek mi yönlendirildiğidir. Akıllı güç, sert ve yumuşak gücü bir strateji içinde birleştirme becerisidir.

Akılda kalsın: Vestfalya (1648) = egemenlik + hukuki eşitlik + iç işlere karışmama. Bodin egemenliği kuramlaştırdı. Anarşi “kaos” değil “üst otorite yok”tur. Nye'da ölçüt araç değil yöntemdir: zorlayan ve satın alan sert, cezbeden yumuşak.
Sınavda

Nasıl sorulurVestfalya düzeninin ilkeleri sorulur, “hangisi bu ilkelerden biri değildir?” denir; ya da bir dış politika aracı verilip sert mi yumuşak mı olduğu istenir.

TuzakEkonomik yaptırım ve dış yardımı askerî olmadığı için yumuşak güç saymak; Nye'a göre zorlama ve ödüllendirme sert güçtür. İkinci tuzak, anarşiyi düzensizlik ya da sürekli çatışma diye tanımlayan ifadeyi doğru sanmak.

⇄Bilgi eşleştirme dış politika aracı ve güç türü

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1648 Vestfalya Barışı ile yerleşen düzenin ilkelerinden biri değildir?

✓ C. Vestfalya, Papa ve imparator gibi evrensel otoritelerin gücünü kırdı; onların üstünlüğünü güçlendirmek düzenin tam tersidir. A iç egemenliği, B devletlerin hukuki eşitliğini, D iç işlere karışmama ilkesini anlatır; üçü de Vestfalya'nın mirasıdır.
Uİ TEORİSİ · KAVRAM

Güç dengesi, güvenlik ikilemi ve kolektif güvenlik: anarşide güvenlik nasıl aranır?

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Güç dengesi ve güvenlik ikilemi nedir? Kolektif güvenlik ile kolektif savunma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Güç dengesi, tek bir devletin ötekilere üstün gelmesini ittifak ve silahlanmayla önleme düzenidir. Güvenlik ikilemi (John Herz, 1950), bir devletin savunma için aldığı önlemin ötekilerce tehdit sayılıp karşı önlemlere yol açması ve sonunda herkesin daha güvensiz kalmasıdır. Kolektif güvenlikte sistemin bütün üyeleri içerdeki saldırgana karşı birleşir; kolektif savunmada bir ittifak dışarıdaki tehdide karşı birleşir.

Bir ülke yalnız savunma amacıyla yeni bir hava savunma sistemi alır. Komşusu bunu saldırı hazırlığı sayar, o da silahlanır. Beş yıl sonra iki ülke de daha çok harcamış ve daha güvensizdir.

Güç dengesi

Anarşide devletleri koruyacak bir üst otorite olmadığına göre güvenlik nasıl sağlanır? En eski cevap güç dengesidir: bir devlet ya da blok fazla güçlenince ötekiler ona karşı birleşir ve hiçbirinin sistemi tek başına yönetmesine izin vermez. Kavram üç anlamda kullanılır: gücün devletler arasındaki dağılımı (bir durum), bu dağılımı korumaya yönelik politika ve devletlerin kendiliğinden dengelendiği bir sistem.

Dengeyi kurmanın başlıca yolları ittifak kurmak, silahlanmak, iki güç arasında tampon devlet bırakmak ve rakip bloğu bölmektir. 18. ve 19. yüzyıl Avrupa'sında İngiltere, kıtada hangi taraf güçlenirse karşısına geçen dengeleyici rolüyle anılır. Güç dengesinin zayıf yanı, belirsizliğidir: hangi dağılımın “denge” olduğunu kimse tam ölçemez, bu yüzden her devlet biraz fazlasını ister.

Güvenlik ikilemi

“Biraz fazlası” arayışının sonucu güvenlik ikilemidir. Kavramı 1950'de John Herz adlandırdı. Anarşide bir devlet karşısındakinin niyetinden hiçbir zaman emin olamaz; savunma amaçlı bir silah da saldırıda kullanılabilir. Bu yüzden her önlem karşı önlem doğurur ve silahlanma yarışı kimsenin istemediği bir sarmala dönüşür.

Sarmalı besleyen kötü niyet değil belirsizliktir: savunma ile saldırı silahı dışarıdan ayırt edilemez.Görsel: Sınav Defteri

Kolektif güvenlik ve kolektif savunma

Güç dengesine alternatif olarak Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra kolektif güvenlik önerildi: sistemin bütün üyeleri, aralarından biri saldırgan olursa ona karşı ortak harekete geçmeyi önceden taahhüt eder. Saldırgan önceden belli değildir, içeriden çıkar. Milletler Cemiyeti ve BM Şartı'nın yaptırım düzeni bu fikre dayanır. Kolektif savunma ise belli bir dış tehdide karşı kurulan ittifaktır: üyelerden birine saldırı hepsine yapılmış sayılır (NATO'yu kuran Washington Antlaşması m.5). Bu formül kolektif güvenliğin değil, kolektif savunmanın tanımıdır.

Kolektif güvenlik ile kolektif savunma
Kolektif güvenlikKolektif savunma
Tehdit nereden?Sistemin içinden; saldırgan önceden belli değilDışarıdan; rakip önceden belli
KapsamEvrensel ya da bütün üyelerSınırlı ittifak
MantıkHerkes herkesi korurBiz onlara karşı
ÖrnekMilletler Cemiyeti, BM sistemiNATO, Varşova Paktı
Akılda kalsın: Güvenlik ikilemi = Herz (1950): savunma niyetli önlem bile karşı önlem doğurur. Kolektif güvenlikte düşman içeride ve belirsiz, kolektif savunmada dışarıda ve belli.
Sınavda

Nasıl sorulurİki kavramdan biri tanımlanıp adı istenir ya da öncüllerle kolektif güvenlik–kolektif savunma ayrımı yoklanır.

TuzakNATO'yu kolektif güvenlik örgütü saymak; NATO belli bir dış tehdide karşı kurulmuş bir kolektif savunma ittifakıdır. İkinci tuzak, güvenlik ikilemini saldırgan niyetin sonucu sanmak; kavramın özü, iki tarafın da yalnız savunma istediği hâlde güvensizliğin artmasıdır.

✎Boşluk doldurma güvenlik kavramları

Bir devletin savunma için aldığı önlemin başkalarınca tehdit sayılıp karşı önlem doğurması olarak adlandırılır ve kavram ile anılır. Belli bir dış tehdide karşı kurulan ve bir üyeye saldırıyı hepsine saldırı sayan ittifak düzeni örneğidir.

güvenlik ikilemiHerzkolektif savunmakolektif güvenlikgüç dengesiDahl

?Soru çöz

I. Saldırganın kim olacağı önceden belli değildir; sistemin herhangi bir üyesi olabilir.
II. Belirli bir rakip bloğa karşı sınırlı sayıda devlet birleşir.
III. Milletler Cemiyeti'nin yaptırım düzeni bu anlayışa dayanır.
Yukarıdakilerden hangileri kolektif güvenliğin özelliklerindendir?

✓ B. Saldırganın içeriden ve belirsiz olması (I) ile Milletler Cemiyeti'nin yaptırım düzeni (III) kolektif güvenliğe aittir. A ve C'deki II kolektif savunmayı, yani NATO gibi bir ittifakı tanımlar; D ise iki ayrı kavramı birleştirir.
Uİ TEORİSİ · KAVRAM

Dış politika kararları: Allison'ın üç modeli ve mahkûmlar ikilemi

Uluslararası İlişkiler · Uluslararası İlişkiler Teorisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Allison'ın dış politika karar modelleri nelerdir? Rasyonel aktör, örgütsel süreç ve bürokratik siyaset modeli Küba Füze Krizi'ni nasıl açıklar? Mahkûmlar ikilemi nedir?

Kısa cevap: Graham Allison “Kararın Özü” (1971) eserinde 1962 Küba Füze Krizi'ni üç modelle açıkladı: rasyonel aktör (devlet tek bir akıl gibi en yararlı seçeneği seçer), örgütsel süreç (karar kurumların standart işlem usullerinden çıkar) ve bürokratik siyaset (karar kurumlar ve kişiler arasındaki pazarlığın sonucudur). Oyun kuramındaki mahkûmlar ikilemi, bireysel rasyonelliğin ortak kötü sonuca götürebileceğini gösterir.

Ekim 1962'de ABD, Küba'da Sovyet füzeleri olduğunu fark etti. On üç gün boyunca dünya nükleer savaşın eşiğinde durdu. Washington hava saldırısı yerine deniz ablukasını seçti. Bu kararı kim, nasıl verdi?

Dış politika analizi devletin “ne yaptığından” çok “kararı nasıl verdiğini” sorar. Bu alanın en bilinen çalışması, Graham Allison'ın 1971'de yayımlanan “Kararın Özü”dür. Allison aynı krizi üç farklı mercekle okuyarak her merceğin başka şeyler gösterdiğini kanıtladı.

Allison'ın üç karar modeli
ModelKarar birimiKararı ne belirler?Küba okuması
I. Rasyonel aktörTek bir bütün olarak devletAmaçlara göre seçeneklerin fayda–maliyet hesabıAbluka, savaşa girmeden geri çekilme baskısı kuran en akılcı seçenekti
II. Örgütsel süreçOrdu, istihbarat gibi büyük kurumlarStandart işlem usulleri, rutinler, hazır planlarSeçenekler kurumların elindeki hazır planlarla sınırlıydı; bazı uygulama ayrıntıları rutinden çıktı
III. Bürokratik siyasetKurumların başındaki kişilerKişi ve kurumlar arası pazarlık, makam çıkarıKarar, “şahinler” ile “güvercinler” arasındaki pazarlığın ürünüydü

Üçüncü modelin özeti sık alıntılanan bir sözdür: nerede durduğun, nerede oturduğuna bağlıdır. Yani bir yetkilinin tutumu çoğu zaman kişisel inancından çok temsil ettiği kurumun çıkarından gelir. Modeller birbirini dışlamaz: birinci model genel yönü, ikinci ve üçüncü model uygulamadaki sapmaları açıklar.

Ek bilgi: grup düşüncesi

Irving Janis (1972), birbirine bağlı küçük karar gruplarında uyumu koruma isteğinin eleştirel düşünceyi bastırdığını, alternatiflerin yeterince tartışılmadığını savundu; ABD'nin 1961'deki başarısız Domuzlar Körfezi çıkarması en bilinen örnektir. Buna grup düşüncesi denir.

Oyun kuramı: mahkûmlar ikilemi

Oyun kuramı, sonucu başkalarının seçimine de bağlı olan rasyonel kararları inceler. En bilinen oyun mahkûmlar ikilemidir: ayrı odalarda sorgulanan iki şüpheli, öteki ne yaparsa yapsın itiraf etmenin kendisi için daha iyi olduğunu hesaplar. İkisi de itiraf eder ve ikisi de, susmuş olsalardı alacaklarından daha ağır ceza alır. Bireysel olarak akılcı seçim, ortak olarak kötü sonuç doğurur.

Silahlanma kararı bir mahkûmlar ikilemi olarak (yıl olarak güvenlik kaybı; düşük daha iyi)
Y silahlanmazY silahlanır
X silahlanmazİkisi de rahat (1, 1)X savunmasız kalır (10, 0)
X silahlanırY savunmasız kalır (0, 10)Pahalı yarış (5, 5)

Tablo, güvenlik ikileminin oyun kuramındaki karşılığıdır: her devlet için silahlanmak, öteki ne yaparsa yapsın daha az kayıplıdır; bu yüzden ikisi de silahlanır ve (5, 5) sonucuna varır, oysa (1, 1) ikisi için de daha iyidir. Oyun tek seferlik değil de tekrarlanıyorsa işbirliği şansı artar: Robert Axelrod'un (1984) çalışmasında, ilk turda işbirliği yapıp sonra karşı tarafın son hamlesini tekrarlayan kısasa kısas stratejisi en başarılı strateji oldu.

Akılda kalsın: Allison (1971), Küba 1962: rasyonel aktör → örgütsel süreç → bürokratik siyaset. “Rutin” görürsen II, “pazarlık” görürsen III. Mahkûmlar ikileminde herkes akılcıdır ama sonuç herkes için kötüdür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir karar süreci betimlenir ve hangi Allison modeline uyduğu sorulur; ya da “Kararın Özü” eserinin hangi krizi incelediği istenir.

TuzakKurumların hazır planlara ve rutinlere bağlı kalmasını bürokratik siyaset sanmak; rutin örgütsel süreç modelidir, bürokratik siyaset kişiler arası pazarlıktır. İkinci tuzak, mahkûmlar ikileminde tarafların akılsız davrandığını söyleyen ifadeyi doğru saymak; ikilemin özü, akılcı bireysel seçimin ortak zarara yol açmasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme karar modeli ve açıklama

?Soru çöz

İki komşu devlet, karşılıklı olarak silahlanmamanın ikisi için de en iyi sonuç olduğunu bilmektedir. Ancak her biri, öteki silahlanırsa savunmasız kalacağı hesabıyla silahlanmayı seçer ve sonunda ikisi de yüksek maliyetli bir silahlanma yarışına girer. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Her tarafın kendisi için akılcı seçimi ortak olarak kötü sonuca götürmesi mahkûmlar ikilemidir. A kararı kurum rutinlerine bağlar, burada iki devletin karşılıklı hesabı var; B herkesin saldırgana karşı birleşmesidir, işbirliğinin çöküşü değil; C cezbetmeye dayanır, silahlanmayla ilgisi yoktur.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 4 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir tarihçi, iki komşu ülke arasındaki savaşı, saldırgan ülkenin liderinin kişisel hırsına, kendini kanıtlama isteğine ve danışmanlarını dinlememesine bağlamaktadır. Bu açıklama Waltz'un hangi imgesine uygundur?

✓ A. Savaşı liderin kişiliğine ve davranışına bağlamak birinci imgedir. B rejim ve iç yapıya bakar, burada rejimden söz edilmiyor; C anarşiyi neden sayar, açıklamada sistemden hiç söz yok; D Singer'ın düzeyini Waltz'un imgesiyle karıştırır.Kaynak: bu sayfa · Analiz düzeyleri: Waltz ve Singer

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi 1648 Vestfalya Barışı ile yerleşen düzenin ilkelerinden biri değildir?

✓ C. Vestfalya, Papa ve imparator gibi evrensel otoritelerin gücünü kırdı; onların üstünlüğünü güçlendirmek düzenin tam tersidir. A iç egemenliği, B devletlerin hukuki eşitliğini, D iç işlere karışmama ilkesini anlatır; üçü de Vestfalya'nın mirasıdır.Kaynak: bu sayfa · Egemenlik, anarşi, ulusal çıkar, güç

?Soru 3

1960'larda bir akademisyen, uluslararası ilişkilerin nicel veriler ve sınanabilir hipotezlerle değil, tarih, hukuk ve felsefe bilgisine dayanan araştırmacı yargısıyla incelenmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu akademisyen hangi tartışmada hangi tarafı temsil eder?

✓ D. Nicel yönteme karşı tarih ve yargıya dayanan klasik yöntemi savunmak, 1960'lardaki ikinci tartışmada gelenekselci tutumdur. A barışın hukukla kurulmasını tartışır, yöntemi değil; B tartışmayı doğru verir ama tarafı ters; C bilginin tarafsızlığını sorgular ve 1980'lerin sonuna aittir.Kaynak: bu sayfa · Dört büyük tartışma

?Soru 4

İki komşu devlet, karşılıklı olarak silahlanmamanın ikisi için de en iyi sonuç olduğunu bilmektedir. Ancak her biri, öteki silahlanırsa savunmasız kalacağı hesabıyla silahlanmayı seçer ve sonunda ikisi de yüksek maliyetli bir silahlanma yarışına girer. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ D. Her tarafın kendisi için akılcı seçimi ortak olarak kötü sonuca götürmesi mahkûmlar ikilemidir. A kararı kurum rutinlerine bağlar, burada iki devletin karşılıklı hesabı var; B herkesin saldırgana karşı birleşmesidir, işbirliğinin çöküşü değil; C cezbetmeye dayanır, silahlanmayla ilgisi yoktur.Kaynak: bu sayfa · Dış politika kararları: Allison ve oyun kuramı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Uluslararası İlişkiler soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →