Vestfalya ve Utrecht: egemen devletler sistemi ve güç dengesinin yazıya geçmesi
Uluslararası İlişkiler · Siyasi Tarih · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaUluslararası ilişkilerde dört büyük tartışma nedir? İdealizm-realizm, gelenekselcilik-davranışsalcılık, paradigmalar arası ve pozitivizm-post-pozitivizm tartışmaları neyi tartıştı?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Disiplinin tarihi dört büyük tartışmayla anlatılır: idealizm–realizm (1930–40'lar, konu insan doğası ve barış), gelenekselcilik–davranışsalcılık (1950–60'lar, konu yöntem), paradigmalar arası tartışma (1970–80'ler; realizm, çoğulculuk ve yapısalcılık) ve pozitivizm–post-pozitivizm (1980'lerin sonundan itibaren, konu bilginin kendisi).
✎Konu anlatımı
Vestfalya Barışı (1648) neden modern devletler sisteminin başlangıcı sayılır? Utrecht Antlaşması (1713) güç dengesi açısından neden önemlidir?
Kısa cevap: Otuz Yıl Savaşları'nı bitiren Vestfalya Barışı (24 Ekim 1648; Münster ve Osnabrück antlaşmaları), dinî otoritenin üstünde durmayan, birbirine eşit egemen devletlerden oluşan sistemin başlangıcı kabul edilir. İspanya Veraset Savaşı'nı bitiren Utrecht Antlaşması (1713) ise Fransa ile İspanya tahtlarının birleşmesini yasakladı ve güç dengesini açıkça antlaşma metnine yazdı.Otuz yıl süren savaşın sonunda elçiler tek masaya bile oturamadı: Katolik güçler Münster'de, Protestanlar Osnabrück'te pazarlık etti. Yine de oradan çıkan barış, bugün uluslararası sistemin doğum belgesi diye anılıyor.
Otuz Yıl Savaşları (1618–1648) Kutsal Roma Germen İmparatorluğu'nda bir mezhep kavgası olarak başladı, büyük güçlerin savaşına dönüştü. Dönüm noktası, Katolik Fransa'nın Kardinal Richelieu yönetiminde Protestanların yanında savaşa girmesidir: Habsburgları zayıflatmak mezhep dayanışmasından önemliydi. Dış politikada dinin yerini devlet çıkarının (raison d'état) alması, Uİ kuramları sayfasında gördüğümüz realist geleneğin tarihsel zeminidir.
Vestfalya'nın getirdikleri
- 1555 Augsburg'daki “hükümdarın dini uyruğun dinidir” ilkesi yeniden onaylandı; Lutherciliğin yanında Kalvinizm de tanındı.
- Alman prenslerine, imparatora karşı olmamak koşuluyla yabancı devletlerle ittifak kurma hakkı verildi; İmparatorluk gevşek bir birliğe dönüştü.
- Hollandanın İspanya'dan, İsviçrenin İmparatorluktan bağımsızlığı tanındı.
- Fransa Alsas'ta, İsveç Baltık kıyısında toprak kazandı ve barışın garantörü oldu.
Avrupa'yı tek çatı altında toplama iddiası (imparator ya da papa) gücünü yitirdi. Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz egemenlik kavramının iki yüzü bu düzende belirginleşti: devlet kendi ülkesinde en üstün otoritedir, dışarıda ise öteki devletlere eşittir. Üstte yargıç olmadığı için sistem anarşiktir.
Utrecht: denge sözcüğü metne giriyor
İspanya'nın çocuksuz Habsburg kralı 1700'de ölünce taht, XIV. Louis'nin torunu Bourbon Philippe'e kaldı. Fransa ile İspanya'nın tek hanedanda birleşmesi kıtaya hükmedecek bir güç demekti; İngiltere, Hollanda ve Avusturya buna karşı birleşti ve İspanya Veraset Savaşı (1701–1714) başladı.
Savaşı bitiren Utrecht (1713) ve onu tamamlayan Rastatt (1714) antlaşmalarıyla Philippe İspanya kralı olarak tanındı, ama Fransa tahtı üzerindeki hakkından vazgeçti: iki taç hiçbir zaman birleşmeyecekti. İngiltere İspanya'dan Cebelitarık ve Minorka'yı, Fransa'dan Newfoundland ve Akadya'yı aldı; Avusturya'ya İspanyol Hollandası (bugünkü Belçika), Milano ve Napoli verildi. İngiliz-İspanyol antlaşmasına barışın “doğru bir güç dengesi” ile sağlamlaştırılacağı yazıldı. Bu, güç dengesinin ilk kez bir barış antlaşmasında amaç olarak anılmasıdır.
| Vestfalya (1648) | Utrecht (1713) | |
|---|---|---|
| Bitirdiği savaş | Otuz Yıl Savaşları | İspanya Veraset Savaşı |
| Durdurulan iddia | Avrupa'yı din ve imparatorluk çatısında birleştirme | Tek hanedanın (Bourbon) kıtaya hâkim olması |
| Kalıcı ilke | Egemen ve eşit devletler; din dış politikadan çekilir | Güç dengesi; tahtların birleşmesi yasağı |
İngiltere'nin rolü de netleşti: kıtada toprak aramayan, çok güçlenen devletin karşısındaki koalisyonu destekleyen dengeleyici.
Nasıl sorulurVestfalya'nın sonuçları öncüllerle verilir ya da “hangisi Vestfalya Barışı'nın sonuçlarından biri değildir?” diye sorulur.
TuzakKutsal Roma Germen İmparatorluğu'nun Vestfalya'yla sona erdiğini sanmak; İmparatorluk zayıfladı ama 1806'da Napolyon döneminde dağıldı.
Sınavda işaretleHollanda ve İsviçre'nin bağımsızlığı Vestfalya'da tanındı.
⇄Bilgi eşleştirme antlaşma ve hükmü
?Soru çöz
I. Hollanda ve İsviçre'nin bağımsızlığı tanındı.
II. Kutsal Roma Germen İmparatorluğu dağıtıldı.
III. Alman prenslerine, imparatora yönelmemek koşuluyla yabancı devletlerle ittifak kurma hakkı verildi.
Yukarıdakilerden hangileri 1648 Vestfalya Barışı'nın hükümleri arasındadır?