Soğuk Savaş biterken: Körfez Savaşı ve bağımsız Türk cumhuriyetleri
Uluslararası İlişkiler · Türk Dış Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSoğuk Savaş sonrasında uluslararası sistem nasıl değişti? Körfez Savaşı, Yugoslavya'nın dağılması, 11 Eylül ve NATO'nun 5. maddesinin işletilmesi neden önemlidir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Soğuk Savaş ve sonrası). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Soğuk Savaştan sonra ABD tek süper güç kaldı. Irak'ın Kuveyt'i işgaline karşı BMGK 678 sayılı kararla kuvvet kullanmaya yetki verdi (1991). Yugoslavya'nın dağılması Bosna (1992–1995) ve Kosova (1999) savaşlarını doğurdu. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra NATO 5. maddeyi ilk kez işletti. 2003 Irak savaşı BMGK yetkisi olmadan yapıldı.
Soğuk Savaş sonrası: Körfez, Yugoslavya, 11 Eylül
✎Konu anlatımı
Soğuk Savaşın bitişi Türk dış politikasını nasıl etkiledi? Türkiye 1991 Körfez Savaşı'nda ne yaptı? Türk cumhuriyetlerini ne zaman tanıdı, TİKA ne zaman kuruldu?
Kısa cevap: 1990–1991 Körfez bunalımında Türkiye BM yaptırımlarına katıldı, Kerkük-Yumurtalık hattını kapattı ve İncirlik'i koalisyona açtı ama kara savaşına girmedi. SSCB dağılınca Azerbaycan'ı 9 Kasım 1991'de, öteki Türk cumhuriyetlerini 16 Aralık 1991'de ilk tanıyan ülke oldu. 1992'de TİKA'yı kurdu, KEİ'yi başlattı, 1993'te TÜRKSOY kuruldu.1991'in son iki ayında Türkiye'nin haritası değişmedi ama komşuluk çevresi değişti: Kafkasya'da ve Orta Asya'da beş yeni Türk devleti doğdu.
Soğuk Savaş ve sonrası sayfasında gördüğümüz SSCB'nin dağılması Türkiye için iki yönlü bir sonuç doğurdu. Kuzeydeki büyük tehdit kalktı ama Batı'nın gözünde Türkiye'nin “cephe ülkesi” değeri de azaldı. Buna karşılık Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu'da aynı anda istikrarsızlık başladı. Türkiye bu ortamda iki yöne yöneldi: Batı ittifakındaki yerini yeni görevlerle (Körfez, Bosna) kanıtlamak ve Türk dünyasıyla ilk kez devletler düzeyinde ilişki kurmak.
Körfez bunalımı
Irak 2 Ağustos 1990'da Kuveyt'i işgal edince Türkiye, Özal'ın öncülüğünde Güvenlik Konseyi'nin ambargosuna katıldı ve Kerkük-Yumurtalık petrol hattını kapattı. Ocak 1991'deki Çöl Fırtınası harekâtında İncirlik kullanıldı, ama Türk ordusu kara savaşına girmedi. Savaşın bedeli ağır oldu: Irak ticaretinin kaybı, Nisan 1991'de Kuzey Irak'tan sınıra gelen yüz binlerce sığınmacı ve bölgede doğan otorite boşluğu. Sığınmacıları korumak için kurulan Çekiç Güç İncirlik'ten çalıştı.
Türk dünyasına açılış
Türkiye Azerbaycan'ı 9 Kasım 1991'de, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ı 16 Aralık 1991'de tanıdı; beşini de ilk tanıyan ülkedir. 24 Ocak 1992'de kurulan TİKA (Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi; 2011'den beri Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı) kalkınma yardımını kurumsallaştırdı. Büyük Öğrenci Projesi, TRT Avrasya yayınları, Ahmet Yesevi (1993) ve Manas (1995) üniversiteleri bu dönemin araçlarıdır. Uluslararası örgütler sayfasında gördüğümüz KEİ de Haziran 1992'de İstanbul'da doğdu.
Nasıl sorulurTürkiye'nin Körfez Savaşı'ndaki tutumu öncüllerle ya da TİKA'nın kuruluş yılı ve amacı sorulur.
TuzakTürkiye'nin 1991'de Irak'a kara harekâtı yaptığını sanmak; ambargo ve üs desteği verdi, savaşa girmedi. İkinci tuzak, Tacikistan'ı Türk cumhuriyetleri arasında saymak; Tacikçe Fars dilinin koludur.
Sınavda işaretleTürkiye'nin ilk tanıdığı Türk cumhuriyeti Azerbaycan'dır.
✎Boşluk doldurma 1990–1992
Körfez bunalımında Türkiye petrol boru hattını kapattı. Türkiye'nin 9 Kasım 1991'de tanıdığı ilk Türk cumhuriyeti 'dır. Türk cumhuriyetlerine kalkınma yardımı için 1992'de kuruldu.
?Soru çöz
1990–1991 Körfez bunalımında Türkiye'nin tutumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?