Barışçı çözüm yolları: müzakereden tahkime, BM Şartı m.33
Uluslararası İlişkiler · Uluslararası Hukuk · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaUluslararası ilişkiler disiplini ne zaman ve nerede doğdu? Uluslararası ilişkilerin aktörleri kimlerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler disiplini). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Uluslararası ilişkiler, ayrı bir akademik disiplin olarak 1919'da Galler'deki Aberystwyth Üniversitesi'nde kurulan Woodrow Wilson Kürsüsü ile doğdu. Amacı Birinci Dünya Savaşı gibi bir yıkımın tekrarını önlemekti. Disiplin önce devletleri inceledi; bugün hükümetlerarası örgütler, hükümet dışı kuruluşlar, çok uluslu şirketler ve bireyler de aktör sayılır.
✎Konu anlatımı
Uluslararası uyuşmazlıkların barışçı çözüm yolları nelerdir? BM Şartı m.33 hangi yolları sayar; iyi niyet hizmetleri, arabuluculuk, soruşturma, uzlaştırma ve tahkim arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: BM Şartı m.2/3 devletlere uyuşmazlıklarını barışçı yollarla çözme yükümlülüğü yükler. m.33 bu yolları sayar: müzakere, soruşturma, arabuluculuk, uzlaştırma, tahkim, yargısal çözüm ve bölgesel kuruluşlara başvurma. Bunlardan ilk dördü diplomatik yoldur ve sonuç bağlayıcı değildir; tahkim ve yargısal çözüm hukuki yoldur ve bağlayıcı karar doğurur. İyi niyet hizmetleri uygulamada yaygındır ama m.33'te adı geçmez.İki komşu ülke arasında bir sınır nehri yüzünden gerginlik tırmanıyor. Üçüncü bir ülkenin dışişleri bakanı iki tarafı kendi başkentinde aynı masaya oturtuyor, ama hiçbir öneri sunmuyor. Bu hangi yöntemdir?
Uİ disiplini sayfasında gördüğümüz anarşi, uyuşmazlık çözümünde de kendini gösterir: devletleri zorunlu olarak yargılayan merkezî bir mahkeme yoktur, her yol rızaya dayanır. BM Şartı m.2/3 üyelere uyuşmazlıklarını barışçı yollarla çözme yükümlülüğü verir; m.33 ise barışı tehlikeye sokabilecek bir uyuşmazlığın tarafları için bu yolları sayar. Taraflar yolu seçmekte serbesttir.
| Yol | Üçüncü tarafın rolü | Sonuç bağlayıcı mı? |
|---|---|---|
| Müzakere | Yok; taraflar doğrudan görüşür | Yalnız varılan anlaşma |
| İyi niyet hizmetleri | Tarafları bir araya getirir, öneri sunmaz | Hayır |
| Arabuluculuk | Görüşmelere katılır, çözüm önerir | Hayır |
| Soruşturma | Tartışmalı olguları tarafsızca saptar | Hayır |
| Uzlaştırma | Komisyon olguları ve hukuku inceleyip çözüm raporu yazar | Hayır |
| Tahkim | Tarafların seçtiği hakemler hukuka göre karar verir | Evet |
| Yargısal çözüm | Önceden kurulmuş daimî mahkeme (UAD) | Evet |
Diplomatik yollarla hukuki yolları ayıran, sonucun bağlayıcılığıdır. Arabulucu ile iyi niyet hizmeti sunan arasındaki fark ise önerinin varlığıdır: girişteki dışişleri bakanı öneri sunmadığı için iyi niyet hizmeti yapmaktadır. Uzlaştırma, soruşturmadan daha ileri gider; yalnız olguları değil çözümü de önerir.
Tahkim ve Daimî Tahkim Divanı
Tahkimde taraflar hakemleri, uygulanacak hukuku ve usulü bir tahkim anlaşmasıyla belirler; karar kesindir. 1899 Lahey Konferansı'nda kurulan Daimî Tahkim Divanı, adına rağmen bir mahkeme değildir: devletlerin hakem seçebileceği bir liste ve davaları yürüten bir büro sunar. Çağdaş tahkimin başlangıcı olarak ABD ile İngiltere arasındaki 1794 Jay Antlaşması anılır.
Nasıl sorulurBir üçüncü tarafın davranışı anlatılır ve yöntemin adı istenir; ya da “hangisi BM Şartı m.33'te sayılan yollardan biri değildir?” denir.
Tuzakİyi niyet hizmetlerini m.33'ün listesinde sanmak; madde müzakere, soruşturma, arabuluculuk, uzlaştırma, tahkim, yargısal çözüm ve bölgesel kuruluşları sayar. İkinci tuzak, uzlaştırma komisyonunun raporunu bağlayıcı saymak.
⇄Bilgi eşleştirme yöntem ve üçüncü tarafın rolü
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi BM Şartı'nın 33. maddesinde barışçı çözüm yolu olarak sayılanlardan biri değildir?