Yurtta sulh, cihanda sulh: Lozan'dan kalan sorunlar ve Musul
Uluslararası İlişkiler · Türk Dış Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaWilson'un 14 İlkesi nedir? Paris Barış Konferansı'nda hangi antlaşmalar imzalandı, Versay Antlaşması Almanya'ya neler getirdi?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Siyasi tarih 1914–1945). Önce kendin cevapla, sonra aç.
ABD Başkanı Wilson 8 Ocak 1918'de açık diplomasi, denizlerde serbestlik, silahsızlanma, ulusların kendi kaderini tayini ve genel bir uluslar birliği öneren 14 İlke'yi açıkladı. 1919 Paris Barış Konferansı'nda Almanya ile Versay, Avusturya ile Saint-Germain, Bulgaristan ile Neuilly, Macaristan ile Trianon ve Osmanlı ile Sevr antlaşmaları imzalandı.
Wilson İlkeleri ve Paris Barış Konferansı
✎Konu anlatımı
Atatürk döneminde Türk dış politikasının ilkeleri nelerdir? Lozan'da çözülemeyen sorunlar hangileridir, Musul sorunu nasıl sonuçlandı?
Kısa cevap: Atatürk dönemi dış politikası tam bağımsızlık, barışçılık, statükoculuk, gerçekçilik ve uluslararası hukuka bağlılığa dayanır. Lozan'dan (24 Temmuz 1923) Osmanlı borçlarının ödenmesi, yabancı okullar, nüfus mübadelesi ve etabli sorunu, Musul, Boğazlar ve Hatay sorunları kaldı. Musul, 1925 Milletler Cemiyeti kararından sonra 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması'yla Irak'a bırakıldı.Lozan'da Türk heyetinin masadan kalkmadan kabul ettiği bir ilke vardı: çözülemeyen sorun, savaşla değil müzakereyle bekletilecekti.
Siyasi tarih 1914-1945 sayfasında gördüğümüz Paris barış düzeni yenilenlere dikte edilmişti; Lozan ise Türkiye'nin eşit taraf olarak müzakere ettiği tek barış antlaşmasıdır. Kapitülasyonlar kalktı, sınırlar büyük ölçüde çizildi. 1921 Londra Konferansı'nda İtilaf devletlerinin Sevr'i küçük değişikliklerle kabul ettirme çabasının Ankara'nın direnciyle sonuçsuz kaldığı hatırlanırsa, bu sonuç askerî zaferin diplomasiye çevrilmesiydi. Bundan sonraki politikanın ölçüsü Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözüdür: tam bağımsızlık, statükoculuk (Misak-ı Millî dışında toprak istememe), maceracılıktan uzak gerçekçilik ve antlaşmalara bağlılık.
| Sorun | Çözüm |
|---|---|
| Osmanlı borçları | Lozan'da devletler arasında paylaştırıldı; 1928 Paris anlaşması, ilk taksit 1929, son taksit 1954 |
| Yabancı okullar | 1924 Tevhid-i Tedrisat'la Maarif'e bağlandı; iç mesele sayıldı |
| Mübadele ve etabli | 30 Ocak 1923 sözleşmesi; İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri dışında; 1930 Ankara Antlaşması (Atatürk–Venizelos) |
| Musul | 1925 MC kararı, 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması: Irak'a |
| Boğazlar · Hatay | 1936 Montrö · 1939 Hatay'ın katılımı |
Musul: hukuk yolunun bedeli
Lozan, Musul için dokuz ay içinde Türkiye ile İngiltere'nin anlaşmasını, olmazsa meselenin Milletler Cemiyeti'ne götürülmesini öngördü. 1924 Haliç Konferansı sonuçsuz kaldı. Cemiyet Ekim 1924'te geçici sınır olarak Brüksel hattını çizdi, bir inceleme komisyonu gönderdi ve Aralık 1925'te bölgeyi İngiliz mandasındaki Irak'a verdi. Türkiye o sırada Cemiyet üyesi değildi, içeride Şeyh Said isyanıyla uğraşıyordu. 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması (Türkiye–İngiltere–Irak) sınırı çizdi ve Türkiye'ye 25 yıl boyunca Musul petrol gelirinin %10'unu verdi; Türkiye bu payı sonra toplu bir ödeme karşılığında bıraktı. Sonuç Türkiye'nin aleyhineydi ama ilke korunmuştu: sorun silahla değil antlaşmayla kapandı.
Nasıl sorulurLozan'da çözülemeyen sorunlar öncüllerle ya da Musul sürecinin aşamaları sorulur.
TuzakKapitülasyonları Lozan'dan kalan sorunlar arasında saymak; Lozan'da kesin olarak kaldırıldılar. İkinci tuzak, Musul'un Cemiyet'te Türkiye lehine çözüldüğünü sanmak.
Sınavda işaretleMusul'u Irak'a bırakan antlaşma 1926 Ankara Antlaşması'dır.
⇄Bilgi eşleştirme Lozan'dan kalanlar
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi Lozan Antlaşması'ndan sonraya kalan sorunlardan biri değildir?