Uluslararası örgüt nedir? Türleri ve 19. yüzyıldaki ilk örnekler
Uluslararası İlişkiler · Uluslararası Örgütler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİşlevselcilik ile yeni işlevselcilik arasındaki fark nedir? Taşma (spillover) ve hükümetlerarasıcılık ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ilişkiler kuramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İşlevselcilik (Mitrany, 1943) barışın teknik alanlarda siyasetten bağımsız işbirliğiyle kurulacağını, bağlılığın zamanla işlevsel kurumlara kayacağını savunur. Yeni işlevselcilik (Haas, 1958) Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu deneyiminden doğar; bir sektördeki bütünleşmenin taşma etkisiyle başka sektörlere ve ulus üstü kurumlara yayılacağını söyler. Hükümetlerarasıcılık son sözü devletlere verir.
Entegrasyon: işlevselcilik ve yeni işlevselcilik
✎Konu anlatımı
Uluslararası örgüt nedir, türleri nelerdir? Hükümetlerarası örgüt ile hükümet dışı örgüt ve ulus üstü örgüt arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Uluslararası örgüt, devletlerin bir kurucu antlaşmayla kurduğu, sürekli organları ve üyelerinden ayrı bir iradesi olan yapıdır. Üyeliğe göre hükümetlerarası ya da hükümet dışı, coğrafyaya göre evrensel ya da bölgesel, amaca göre genel ya da özel amaçlı, yetkiye göre işbirliği örgütü ya da ulus üstü örgüt diye sınıflandırılır.Bir Alman şilebi 1830'larda Ren'de Hollanda'ya inerken hangi kıyı devletinin kurallarına uyacaktı? Cevabı tek bir devlet değil, ortak bir komisyon verdi.
Uluslararası hukukun kaynakları sayfasında gördüğümüz gibi örgütler türev süjedir: kişilikleri, devletlerin kurucu antlaşmada onlara tanıdığı yetkiyle sınırlıdır. Bir yapıyı örgüt yapan üç öğe vardır: kurucu bir antlaşma, sürekli organlar (genel kurul, yürütme organı, sekreterlik) ve üyelerin toplamından ayrı bir irade. Geçici bir konferans ya da bir antlaşmanın taraflar toplantısı örgüt sayılmaz.
Dört ölçüt, dört ayrım
| Ölçüt | Türler | Örnek |
|---|---|---|
| Üyelerin niteliği | Hükümetlerarası ↔ hükümet dışı (NGO) | BM, NATO ↔ Uluslararası Af Örgütü, Sınır Tanımayan Doktorlar |
| Coğrafi kapsam | Evrensel ↔ bölgesel | BM, DSÖ ↔ AB, ASEAN, Afrika Birliği |
| Amaç | Genel amaçlı ↔ özel (işlevsel) amaçlı | BM, Avrupa Konseyi ↔ UPU, OPEC, NATO |
| Yetki | İşbirliği (hükümetlerarası) ↔ ulus üstü | OECD, İİT ↔ AB (Komisyon, Adalet Divanı) |
En sık karıştırılan ayrım sonuncusudur. İşbirliği örgütünde kararlar genellikle oybirliğiyle alınır ve devleti ancak kendi onayıyla bağlar. Ulus üstü örgütte ise üyeler bazı yetkilerini devretmiştir: örgüt organı nitelikli çoğunlukla karar alır, bu karar itiraz eden üyeyi de bağlar ve doğrudan iç hukukta uygulanır. Bugün bu niteliği en belirgin taşıyan örgüt AB'dir.
İlk örgütler neden teknikti?
Sanayi devrimi nehir, telgraf ve posta gibi sınır aşan işleri çoğalttı. 1815 Viyana Kongresi'nde kurulan Ren Nehri Merkez Komisyonu bugün de çalışan en eski örgüttür. Onu 1865'te Uluslararası Telgraf Birliği (bugünkü ITU) ve 1874'te Bern'de kurulan Genel Posta Birliği (UPU) izledi. Uİ kuramları sayfasında gördüğümüz Mitrany'nin işlevselciliği bu deneyimden beslenir: barış, siyasetten önce teknik işbirliğiyle kurulur. Siyasi alanda ilk evrensel deneme ise Siyasi tarih 1914-1945 sayfasında gördüğümüz Milletler Cemiyeti'dir (1920).
Nasıl sorulurBir örgütün hangi türe girdiği ya da ulus üstü örgütün ayırt edici özelliği sorulur.
TuzakÜye sayısı çok olan örgütü ulus üstü sanmak; BM evrenseldir ama Güvenlik Konseyi kararları dışında işbirliği örgütüdür. İkinci tuzak, Uluslararası Kızılhaç Komitesi gibi özel statülü bir kuruluşu hükümetlerarası örgüt saymak.
Sınavda işaretleilk evrensel teknik örgütler ITU ve UPU'dur.
⇄Bilgi eşleştirme Örgüt türleri
?Soru çöz
Bir uluslararası örgütün ulus üstü nitelik taşıdığını en açık biçimde gösteren özellik aşağıdakilerden hangisidir?