Denetim türleri: bağımsız, iç ve kamu denetimi; TTK'de denetçi ve KGK
Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMali analiz türleri nelerdir? Karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizinde mutlak ve yüzde değişim nasıl hesaplanır ve yorumlanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Mali tablolar ve analiz teknikleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizi aynı işletmenin iki ya da daha çok dönemini kalem kalem karşılaştırır: mutlak değişim = cari − önceki, yüzde değişim = değişim ÷ önceki dönem × 100. Birden çok dönemi kullandığı için dinamik analizdir; tek dönemi inceleyen dikey yüzde ve oran analizi statiktir. Baz tutar sıfır ya da eksiyse yüzde hesaplanmaz, yalnız mutlak değişim verilir.
Analiz türleri ve karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizi
✎Konu anlatımı
Denetim nedir, türleri nelerdir? Türk Ticaret Kanunu'na göre bağımsız denetçiyi kim seçer, kimler denetçi olabilir? KGK'nın görevi nedir?
Kısa cevap: Denetim, ekonomik faaliyetlere ilişkin iddiaların belirlenmiş ölçütlere uygunluğunu tarafsız biçimde kanıt toplayarak araştırıp sonucu ilgililere bildiren sistematik süreçtir. Denetçiye göre bağımsız (dış), iç ve kamu denetimi; amaca göre finansal tablo, uygunluk ve faaliyet denetimi ayrılır. TTK'ye göre bağımsız denetçiyi genel kurul seçer; standartları ve denetçi yetkisini KGK belirler.Halka açık bir süt ürünleri şirketinde aynı ay üç kişi defterlere bakıyor: genel kurulun seçtiği bağımsız denetçi, yönetim kuruluna rapor veren iç denetçi ve bir vergi müfettişi. Üçü de denetçi; ama kime hesap verdikleri ve aradıkları şey farklı.
Mali tablolar ve analiz teknikleri sayfasında tabloları okumayı, Oran analizi sayfasında onları yorumlamayı gördük. Denetim bir adım önce gelir: tabloya güvenilebilir mi? Yönetim tabloyu hazırlar ve “stoklar şu tutardadır, alacaklar tahsil edilebilir” diye iddia eder; denetçi bu iddiaları kanıtla sınar.
| Ölçüt | Tür | Kim yapar, ne arar? |
|---|---|---|
| Denetçiye göre | Bağımsız (dış) denetim | İşletmeyle bağı olmayan meslek mensubu; tabloların standartlara uygunluğu, rapor genel kurula |
| İç denetim | İşletmenin kendi denetçisi; iç kontrol ve risk yönetimini değerlendirir, yönetime rapor verir | |
| Kamu denetimi | Devlet adına: Sayıştay, kamu idarelerinin iç denetçileri, vergi müfettişleri | |
| Amaca göre | Finansal tablo denetimi | Tablolar finansal raporlama çerçevesine göre doğru mu? |
| Uygunluk denetimi | Mevzuata, sözleşmeye, iç kurala uyulmuş mu? (vergi incelemesi) | |
| Faaliyet (performans) denetimi | Kaynaklar etkin, verimli, ekonomik kullanılıyor mu? |
Kamuda Anayasa m.160 Sayıştay'a kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetleme görevi verir; 5018 sayılı Kanun m.63 iç denetimi idarenin çalışmalarına “değer katmak” için yapılan güvence ve danışmanlık faaliyeti olarak tanımlar. Kamu iç denetimi ve Sayıştay denetimi Maliye (KPSS A) serisindeki Türk bütçe sistemi sayfasında ayrıntılıdır.
TTK'de bağımsız denetçi
Hangi şirketlerin bağımsız denetime tabi olacağını TTK m.397/4 uyarınca Cumhurbaşkanı belirler. Denetim, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumunun (KGK) yayımladığı uluslararası standartlarla uyumlu Türkiye Denetim Standartlarına göre yapılır (m.397/1). Denetçiyi şirketin genel kurulu seçer; faaliyet döneminin dördüncü ayına kadar seçilemezse asliye ticaret mahkemesi atar (m.399). Denetçi KGK'nın yetkilendirdiği yeminli mali müşavir ya da serbest muhasebeci mali müşavir veya bunların kurduğu sermaye şirketi olabilir; şirkette pay sahibi olan ya da son üç yılda şirketin yöneticisi veya çalışanı olan denetçi olamaz (m.400).
KGK 2011'de 660 sayılı KHK ile kuruldu. Üç işi vardır: Türkiye Muhasebe Standartlarını (TMS/TFRS), Türkiye Denetim Standartlarını ve Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartlarını yayımlamak; bağımsız denetçileri yetkilendirmek; denetim kuruluşlarını gözetlemek.
Nasıl sorulurDenetim türleri bir örnekle eşleştirilir (vergi incelemesi hangi türdür?) ya da TTK'nin bağımsız denetim hükümleri öncüllerle yoklanır: denetçiyi kim seçer, kimler denetçi olamaz, hangi standartlara göre denetlenir.
TuzakBağımsız denetçiyi yönetim kurulunun seçtiğini sanmak. İkinci tuzak: iç denetçinin bağımsız denetçi gibi genel kurula görüş yazısı verdiğini düşünmek.
Sınavda işaretlevergi incelemesi bir uygunluk denetimidir.
✎Boşluk doldurma TTK'de denetçi seçimi
Bağımsız denetime tabi bir anonim şirkette denetçiyi şirketin seçer. Faaliyet döneminin ayına kadar denetçi seçilemezse denetçiyi mahkemesi atar.
?Soru çöz
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun bağımsız denetime ilişkin hükümleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
I. Denetçi, şirketin genel kurulunca seçilir.
II. Denetlenecek şirkette pay sahibi olan serbest muhasebeci mali müşavir o şirkette denetçi olabilir.
III. Finansal tablolar, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumunun yayımladığı Türkiye Denetim Standartlarına göre denetlenir.