Maliyet kavramları: direkt-endirekt, sabit-değişken, asal ve dönüştürme maliyeti
Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBilançoda varlık ve kaynaklar nasıl sınıflandırılır? Harcama, maliyet, gider ve zarar arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bilanço belli bir gündeki varlık ve kaynakları gösterir. Varlıklar bir yıl içinde paraya dönüşecek ya da tüketilecekse dönen, daha uzun süre kullanılacaksa duran varlıktır; borçlar da bir yıl ölçüsüyle kısa ve uzun vadeli yabancı kaynak diye ayrılır, kalanı özkaynaktır. Gelir tablosu ise bir dönemin gelirleriyle giderlerini karşılaştırıp kârı bulur; varlığa dönüşen harcama maliyet, döneme yüklenen kısmı gider, karşılıksız kayıp zarardır.
Bilanço ve gelir tablosunun yapısı
✎Konu anlatımı
Direkt ve endirekt maliyet, sabit ve değişken maliyet, asal maliyet ve dönüştürme maliyeti nedir? Üretim maliyeti hangi unsurlardan oluşur?
Kısa cevap: Üretim maliyeti üç unsurdan oluşur: direkt ilk madde ve malzeme (DİMM), direkt işçilik (DİŞ) ve genel üretim giderleri (GÜG). DİMM + DİŞ asal maliyettir; DİŞ + GÜG dönüştürme maliyetidir. Ürüne doğrudan izlenebilen maliyet direkt, dağıtımla yüklenen endirekttir. Toplamı üretim hacmiyle değişen maliyet değişken, değişmeyen sabittir. Pazarlama ve yönetim giderleri ürüne girmez, dönem gideridir.Kayseri'de masa üreten bir atölyenin ay sonu dökümünde kereste, usta ücretleri, tutkal, fabrika elektriği, satış temsilcisinin primi ve genel müdürlük kirası yan yana duruyor. Hangisi depodaki masanın maliyetine girer, hangisi doğrudan gelir tablosuna gider?
Muhasebenin temel kavramları sayfasında harcama, maliyet, gider ve zarar ayrımını gördük: harcama bir varlığa dönüşürse maliyettir, dönemin gelirine karşılık tüketilirse giderdir. Üretim işletmesinde bu ayrım ikiye bölünür: ürün maliyeti (stokta bekler, ürün satılınca gider olur) ve dönem gideri (ortaya çıktığı dönemde gelir tablosuna yazılır).
| Kalem | Tutar | Sınıf |
|---|---|---|
| Masaya giren kereste ve cam | 120.000 | DİMM |
| Montaj ustalarının ücreti | 80.000 | DİŞ |
| Vida, tutkal (endirekt malzeme) | 6.000 | GÜG |
| Ustabaşı ücreti (endirekt işçilik) | 14.000 | GÜG |
| Fabrika binası ve makine amortismanı | 20.000 | GÜG |
| Fabrika elektriği | 10.000 | GÜG |
| Satış temsilcisinin primi, genel müdürlük kirası | 40.000 | Dönem gideri |
Asal maliyet 120.000 + 80.000 = 200.000, GÜG 6.000 + 14.000 + 20.000 + 10.000 = 50.000, dönüştürme maliyeti 80.000 + 50.000 = 130.000, üretim maliyeti 250.000 TL'dir. Tutkal masaya girer ama masa başına tüketimini izlemek ekonomik olmadığı için endirekt sayılır. Duran varlıklar ve amortisman sayfasında amortismanın gider hesabını seçtik: fabrika makinesinin amortismanı GÜG'dür, yönetim binasınınki genel yönetim gideridir. Vergi Usul Kanunu m.275 de imal edilen malın maliyetini ilk madde, işçilik ve genel imal giderlerinden pay olarak sayar; genel idare giderlerinden pay katmayı isteğe bırakır.
| Ölçüt | Türler | Ayırt edici soru |
|---|---|---|
| Ürüne yüklenme | Direkt · endirekt | Ürün başına ekonomik olarak izlenebiliyor mu? |
| Hacimle ilişki | Değişken · sabit · yarı değişken | Üretim artınca toplamı artıyor mu? |
| Gelir tablosuna giriş | Ürün maliyeti · dönem gideri | Stokta bekliyor mu, hemen gider mi? |
Değişken maliyetin toplamı hacimle artar, birim başına tutarı sabittir; sabit maliyette tersi olur: kira 30.000 TL ise 1.000 masada birim başına 30, 1.500 masada 20 TL'dir. Telefon faturası gibi sabit bir taban üstüne kullanıma göre artan kalem yarı değişkendir.
Nasıl sorulurBir gider listesi verilip asal maliyet, dönüştürme maliyeti, GÜG ya da üretim maliyeti hesaplatılır; ya da bir kalemin direkt-endirekt, sabit-değişken sınıfı sorulur.
TuzakYönetim binasının amortismanını ya da satış giderini üretim maliyetine katmak. İkinci tuzak: “sabit maliyet” denince birim maliyetin de sabit olduğunu sanmak.
Sınavda işaretledirekt işçilik hem asal hem dönüştürme maliyetindedir.
⇄Bilgi eşleştirme kalem → maliyet sınıfı
?Soru çöz
Bir üretim işletmesinin dönem verileri şöyledir: direkt ilk madde ve malzeme 90.000 TL, direkt işçilik 60.000 TL, fabrika makinelerinin amortismanı 15.000 TL, endirekt işçilik 10.000 TL, yönetim binasının amortismanı 12.000 TL. Bu işletmenin dönüştürme maliyeti kaç TL'dir?