Maliyet ve yönetim muhasebesi: maliyet hesapları ve sistemleri, sapmalar, başabaş analizi

Üretim maliyetinin nasıl toplandığını ve yöneticinin karar için maliyeti nasıl kullandığını: maliyet sistemlerini, sapmaları ve başabaş noktasını örneklerle öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MALİYET MUHASEBESİ · KAVRAM

Maliyet kavramları: direkt-endirekt, sabit-değişken, asal ve dönüştürme maliyeti

Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilançoda varlık ve kaynaklar nasıl sınıflandırılır? Harcama, maliyet, gider ve zarar arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilanço belli bir gündeki varlık ve kaynakları gösterir. Varlıklar bir yıl içinde paraya dönüşecek ya da tüketilecekse dönen, daha uzun süre kullanılacaksa duran varlıktır; borçlar da bir yıl ölçüsüyle kısa ve uzun vadeli yabancı kaynak diye ayrılır, kalanı özkaynaktır. Gelir tablosu ise bir dönemin gelirleriyle giderlerini karşılaştırıp kârı bulur; varlığa dönüşen harcama maliyet, döneme yüklenen kısmı gider, karşılıksız kayıp zarardır.

Bilanço ve gelir tablosunun yapısı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Direkt ve endirekt maliyet, sabit ve değişken maliyet, asal maliyet ve dönüştürme maliyeti nedir? Üretim maliyeti hangi unsurlardan oluşur?

Kısa cevap: Üretim maliyeti üç unsurdan oluşur: direkt ilk madde ve malzeme (DİMM), direkt işçilik (DİŞ) ve genel üretim giderleri (GÜG). DİMM + DİŞ asal maliyettir; DİŞ + GÜG dönüştürme maliyetidir. Ürüne doğrudan izlenebilen maliyet direkt, dağıtımla yüklenen endirekttir. Toplamı üretim hacmiyle değişen maliyet değişken, değişmeyen sabittir. Pazarlama ve yönetim giderleri ürüne girmez, dönem gideridir.

Kayseri'de masa üreten bir atölyenin ay sonu dökümünde kereste, usta ücretleri, tutkal, fabrika elektriği, satış temsilcisinin primi ve genel müdürlük kirası yan yana duruyor. Hangisi depodaki masanın maliyetine girer, hangisi doğrudan gelir tablosuna gider?

Muhasebenin temel kavramları sayfasında harcama, maliyet, gider ve zarar ayrımını gördük: harcama bir varlığa dönüşürse maliyettir, dönemin gelirine karşılık tüketilirse giderdir. Üretim işletmesinde bu ayrım ikiye bölünür: ürün maliyeti (stokta bekler, ürün satılınca gider olur) ve dönem gideri (ortaya çıktığı dönemde gelir tablosuna yazılır).

Atölyenin bir aylık dökümü (TL)
KalemTutarSınıf
Masaya giren kereste ve cam120.000DİMM
Montaj ustalarının ücreti80.000DİŞ
Vida, tutkal (endirekt malzeme)6.000GÜG
Ustabaşı ücreti (endirekt işçilik)14.000GÜG
Fabrika binası ve makine amortismanı20.000GÜG
Fabrika elektriği10.000GÜG
Satış temsilcisinin primi, genel müdürlük kirası40.000Dönem gideri

Asal maliyet 120.000 + 80.000 = 200.000, GÜG 6.000 + 14.000 + 20.000 + 10.000 = 50.000, dönüştürme maliyeti 80.000 + 50.000 = 130.000, üretim maliyeti 250.000 TL'dir. Tutkal masaya girer ama masa başına tüketimini izlemek ekonomik olmadığı için endirekt sayılır. Duran varlıklar ve amortisman sayfasında amortismanın gider hesabını seçtik: fabrika makinesinin amortismanı GÜG'dür, yönetim binasınınki genel yönetim gideridir. Vergi Usul Kanunu m.275 de imal edilen malın maliyetini ilk madde, işçilik ve genel imal giderlerinden pay olarak sayar; genel idare giderlerinden pay katmayı isteğe bırakır.

Maliyetin üç sınıflaması
ÖlçütTürlerAyırt edici soru
Ürüne yüklenmeDirekt · endirektÜrün başına ekonomik olarak izlenebiliyor mu?
Hacimle ilişkiDeğişken · sabit · yarı değişkenÜretim artınca toplamı artıyor mu?
Gelir tablosuna girişÜrün maliyeti · dönem gideriStokta bekliyor mu, hemen gider mi?

Değişken maliyetin toplamı hacimle artar, birim başına tutarı sabittir; sabit maliyette tersi olur: kira 30.000 TL ise 1.000 masada birim başına 30, 1.500 masada 20 TL'dir. Telefon faturası gibi sabit bir taban üstüne kullanıma göre artan kalem yarı değişkendir.

Akılda kalsın: Asal = DİMM + DİŞ. Dönüştürme = DİŞ + GÜG. DİŞ ikisinde de var. Sabit maliyetin toplamı, değişken maliyetin birimi sabittir. Pazarlama, yönetim, finansman giderleri ürüne girmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gider listesi verilip asal maliyet, dönüştürme maliyeti, GÜG ya da üretim maliyeti hesaplatılır; ya da bir kalemin direkt-endirekt, sabit-değişken sınıfı sorulur.

TuzakYönetim binasının amortismanını ya da satış giderini üretim maliyetine katmak. İkinci tuzak: “sabit maliyet” denince birim maliyetin de sabit olduğunu sanmak.

Sınavda işaretledirekt işçilik hem asal hem dönüştürme maliyetindedir.

⇄Bilgi eşleştirme kalem → maliyet sınıfı

?Soru çöz

Bir üretim işletmesinin dönem verileri şöyledir: direkt ilk madde ve malzeme 90.000 TL, direkt işçilik 60.000 TL, fabrika makinelerinin amortismanı 15.000 TL, endirekt işçilik 10.000 TL, yönetim binasının amortismanı 12.000 TL. Bu işletmenin dönüştürme maliyeti kaç TL'dir?

✓ C. Dönüştürme maliyeti = direkt işçilik + GÜG = 60.000 + (15.000 + 10.000) = 85.000 TL. A asal maliyeti (DİMM + DİŞ) verir. B yönetim binasının amortismanını GÜG sayar; o genel yönetim gideridir. D toplam üretim maliyetidir, DİMM'i de katar.
MALİYET MUHASEBESİ · KAYIT

7/A'da maliyet akışı: 710–730'dan 151'e, 152'ye ve 620'ye

Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla7/A ve 7/B seçeneklerinde giderler dönem sonunda gelir tablosu hesaplarına nasıl aktarılır? Yansıtma hesapları ne işe yarar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

7/A seçeneğinde giderler yıl boyunca fonksiyon esasına göre 760, 770, 780 gibi hesaplara yazılır; dönem sonunda yansıtma hesapları (761, 771, 781) aracılığıyla 631, 632 ve 66 grubuna aktarılır, sonra 7. sınıf kendi içinde kapanır. 7/B'de giderler çeşit esasına göre 790–797'ye yazılır; dönem sonunda 63 ve 66 grubu borç, 798 Gider Çeşitleri Yansıtma Hesabı alacak kaydedilir.

7/A ve 7/B: giderlerin gelir tablosuna yansıtılması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

7/A seçeneğinde üretim maliyeti hangi hesaplardan geçer? Üretilen mamul maliyeti ve satılan mamuller maliyeti nasıl bulunur?

Kısa cevap: 7/A'da üretim giderleri yıl içinde 710, 720 ve 730'a borç yazılır. Dönem sonunda 711, 721 ve 731 yansıtma hesapları aracılığıyla 151 Yarı Mamuller - Üretim hesabına aktarılır. Tamamlanan ürünler 151'den 152 Mamuller'e, satılanların maliyeti 152'den 620 Satılan Mamuller Maliyeti'ne geçer. Üretilen mamul maliyeti = üretim maliyeti + dönem başı − dönem sonu yarı mamul.

Atölyenin muhasebecisi ay sonunda 250.000 TL'lik üretim giderini gelir tablosuna yazmıyor. Neden? Masaların bir kısmı hâlâ tezgâhta, bir kısmı depoda; yalnız satılan masaların maliyeti gider olacak.

Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri sayfasında 760, 770 ve 780'in yansıtma hesapları üzerinden 63 ve 66 gruplarına aktarıldığını gördük. Üretim giderleri farklı bir yol izler: yansıtma hesabının karşılığı bir gider hesabı değil, bir stok hesabıdır. Tebliğe göre 711, 721 ve 731 alacaklanırken 151 borçlanır; yansıtma hesabı da dönem sonunda kendi gider hesabıyla (710 ile 711 gibi) karşılaştırılarak kapatılır.

Üretim giderleri önce stok olur: yarı mamulden mamule, satılınca maliyete. Dönem giderleri bu yola hiç girmez.Görsel: Sınav Defteri
Yevmiye kaydı · Atölyede ay içi üretim giderleri ve ay sonu aktarma (KDV ve bordro kesintileri ihmal)
HesapBorçAlacak
① Giderlerin tahakkuku
710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri120.000
720 Direkt İşçilik Giderleri80.000
730 Genel Üretim Giderleri50.000
 150 İlk Madde ve Malzeme126.000
 335 Personele Borçlar94.000
 257 Birikmiş Amortismanlar20.000
 320 Satıcılar10.000
Toplam250.000250.000
② Ay sonunda üretime yansıtma
151 Yarı Mamuller - Üretim250.000
 711 Direkt İlk Madde ve Malzeme Yansıtma Hesabı120.000
 721 Direkt İşçilik Giderleri Yansıtma Hesabı80.000
 731 Genel Üretim Giderleri Yansıtma Hesabı50.000
Toplam250.000250.000
③ Tamamlanan masalar depoya
152 Mamuller240.000
 151 Yarı Mamuller - Üretim240.000
Toplam240.000240.000
④ Satılan masaların maliyeti
620 Satılan Mamuller Maliyeti220.000
 152 Mamuller220.000
Toplam220.000220.000

150'nin alacağındaki 126.000 TL, kereste (120.000) ile tutkal-vidadır (6.000); 335'teki 94.000 TL ustalar (80.000) ile ustabaşının (14.000) ücretidir. Ayın başında tezgâhta 30.000, sonunda 40.000 TL'lik yarım masa vardı; depoda başta 50.000, sonda 70.000 TL'lik masa. Mali tablolar ve analiz teknikleri sayfasında gördüğümüz satışların maliyeti tablosu tam bu zinciri basamak basamak gösterir:

Üretilen mamul maliyeti = Üretim maliyeti + DB yarı mamul − DS yarı mamul250.000 + 30.000 − 40.000 = 240.000 · SMM = 240.000 + DB mamul 50.000 − DS mamul 70.000 = 220.000 TL

Ayrıca kayıt: 711 borç / 710 alacak, 721 / 720 ve 731 / 730 maddeleriyle 7/A hesapları dönem sonunda sıfırlanır. 620 de öteki gelir tablosu hesapları gibi 690'a devredilir.

Akılda kalsın: 710–730 → (711–731) → 151 → 152 → 620. Yarı mamul farkı 151'de, mamul farkı 152'de düzeltilir. 760–780 bu yola girmez.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç maliyet unsuru ile dönem başı ve sonu yarı mamul ve mamul stokları verilip üretilen mamul maliyeti ya da satılan mamuller maliyeti sorulur; ya da yansıtma kaydında hangi hesabın borçlandığı.

TuzakStok değişimini ters işaretle eklemek (dönem sonu stok çıkarılır). İkinci tuzak: 711'in karşılığını 631 gibi gelir tablosu hesabı sanmak; üretim yansıtmasının karşılığı 151'dir.

Sınavda işaretleüretim maliyeti dönem içinde üretime yüklenen, SMM ise satılan ürünlerin maliyetidir.

↕Sırala kerestenin masaya, masanın gelir tablosuna yolu

  1. Tamamlanan masalar 151'den 152 Mamuller hesabına alınır
  2. 620 hesabı dönem sonunda 690'a devredilir
  3. Kereste ambardan üretime çekilir: 710 borç, 150 alacak
  4. Satılan masaların maliyeti 152'den 620'ye aktarılır
  5. 711 aracılığıyla madde maliyeti 151'e yansıtılır

?Soru çöz

Bir üretim işletmesinde dönem içinde üretime 200.000 TL direkt ilk madde ve malzeme, 150.000 TL direkt işçilik ve 100.000 TL genel üretim gideri yüklenmiştir. Yarı mamul stoku dönem başında 40.000 TL, dönem sonunda 60.000 TL; mamul stoku dönem başında 80.000 TL, dönem sonunda 50.000 TL'dir. Satılan mamuller maliyeti kaç TL'dir?

✓ A. Üretim maliyeti 450.000; üretilen mamul maliyeti 450.000 + 40.000 − 60.000 = 430.000; SMM 430.000 + 80.000 − 50.000 = 460.000 TL. B üretilen mamul maliyetinde durur, mamul stok değişimini atlar. C dönem üretim maliyetini SMM sanar, iki stoğu da yok sayar. D stok değişimlerini ters işaretle işler (dönem başını çıkarıp dönem sonunu ekler).
MALİYET MUHASEBESİ · HESAPLAMA

Kapsamına göre maliyet yöntemleri: tam, değişken ve normal maliyet

Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tam maliyet, değişken maliyet ve normal maliyet yöntemleri arasındaki fark nedir? Üretim satıştan fazlaysa hangi yöntemde kâr daha yüksek çıkar?

Kısa cevap: Tam maliyette sabit ve değişken bütün üretim giderleri ürüne yüklenir. Değişken maliyette yalnız değişken üretim giderleri ürüne girer; sabit GÜG dönem gideri olur. Normal maliyette sabit GÜG normal kapasiteye göre yüklenir, kullanılmayan kapasitenin payı dönem gideridir. Üretim satıştan fazlaysa sabit GÜG'ün bir kısmı stokta kaldığı için tam maliyette kâr daha yüksek çıkar.

Bir beyaz eşya yan sanayicisi 10.000 parça üretti ama 8.000'ini satabildi. Fabrikanın 200.000 TL'lik kirası ve amortismanı bu yılın gideri mi, yoksa bir kısmı depodaki 2.000 parçanın içinde mi bekliyor?

Cevap, maliyete hangi giderlerin dahil edildiğine bağlıdır. Veriler: satış fiyatı 100 TL, birim değişken üretim maliyeti (DİMM + DİŞ + değişken GÜG) 40 TL, sabit GÜG 200.000 TL, sabit pazarlama ve yönetim gideri 100.000 TL, dönem başı stok yok.

Aynı yıl, iki yöntem (10.000 üretim, 8.000 satış)
KalemTam maliyetDeğişken maliyet
Birim maliyet40 + 200.000 ÷ 10.000 = 6040
Satışlar (8.000 × 100)800.000800.000
Satılan mamuller maliyeti8.000 × 60 = 480.0008.000 × 40 = 320.000
Sabit GÜG (dönem gideri)—200.000
Pazarlama ve yönetim giderleri100.000100.000
Faaliyet kârı220.000180.000
Dönem sonu mamul stoku (2.000 adet)120.00080.000

Fark 40.000 TL'dir ve tam olarak stokta kalan sabit GÜG'e eşittir: 2.000 × 20. Üretim = satış ise iki yöntem aynı kârı verir; üretim satıştan azsa (stok eriyorsa) tam maliyetin kârı daha düşüktür. Değişken maliyet yöneticiye katkı payını (satış − değişken maliyet) gösterdiği için karar almada, tam maliyet stok değerlemesinde kullanılır; VUK m.275'in saydığı unsurlar tam maliyettir.

Normal maliyet

Tam maliyette birim maliyet üretim hacmine göre dalgalanır: kötü bir yılda aynı kira daha az ürüne bölünür. Normal maliyet bunu önler: sabit GÜG normal kapasiteye bölünerek bir yükleme oranı bulunur. Normal kapasite 12.500 adet ise oran 200.000 ÷ 12.500 = 16 TL; 10.000 adet üretimde 160.000 TL ürüne yüklenir, kalan 40.000 TL boş kapasite maliyeti olarak dönem gideri yazılır. Normal maliyette faaliyet kârı 212.000 TL çıkar (birim maliyet 56). Uluslararası standardın stok maliyetinde aynı yolu izlediğini Denetim, TMS ve TFRS sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Tam: bütün GÜG ürüne. Değişken: sabit GÜG dönem gideri. Normal: sabit GÜG normal kapasiteye göre, boş kapasite payı dönem gideri. Kâr farkı = stok değişimi × birim sabit GÜG.
Sınavda

Nasıl sorulurÜretim ve satış adedi, değişken ve sabit giderler verilip iki yöntemdeki birim maliyet, stok değeri ya da kâr farkı sorulur; ya da normal kapasiteden yükleme oranı ve boş kapasite maliyeti.

TuzakSabit pazarlama giderini de ürüne yüklemek; yalnız sabit üretim gideri yöntemden yönteme yer değiştirir. İkinci tuzak: yükleme oranını fiili üretime bölerek bulmak.

Sınavda işaretleüretim satıştan fazlaysa tam maliyetle bulunan kâr değişken maliyetle bulunandan yüksektir.

✎Boşluk doldurma normal maliyet

Sabit genel üretim giderleri 300.000 TL, normal kapasitesi 15.000 adet olan işletme bu yıl 12.000 adet üretmiştir. Normal maliyette sabit GÜG yükleme oranı birim başına TL, ürünlere yüklenen sabit GÜG TL, dönem gideri yazılan boş kapasite maliyeti TL'dir.

20240.00060.00025300.000

?Soru çöz

Dönem başı stoku bulunmayan bir işletme 5.000 adet üretmiş, 4.000 adet satmıştır. Birim değişken üretim maliyeti 30 TL, sabit genel üretim giderleri 100.000 TL'dir. Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Tam maliyet yöntemine göre birim maliyet 50 TL'dir.
II. Değişken maliyet yöntemine göre dönem sonu mamul stoku 120.000 TL'dir.
III. Tam maliyet yöntemiyle bulunan kâr, değişken maliyet yöntemiyle bulunandan 20.000 TL fazladır.

✓ D. Birim sabit GÜG 100.000 ÷ 5.000 = 20, tam birim maliyet 30 + 20 = 50 TL (I). Stokta kalan 1.000 adet 20 TL sabit GÜG taşıdığı için tam maliyet kârı 20.000 TL fazladır (III). II yanlıştır: değişken maliyette stok 1.000 × 30 = 30.000 TL'dir; 120.000 TL satılan 4.000 adedin değişken maliyetidir. A kâr farkını, B ve C stok değerini yanlış kurar.
MALİYET MUHASEBESİ · HESAPLAMA

Sipariş ve safha maliyet sistemleri: eşdeğer birim hesabı

Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTicari mal alış ve satışında KDV nasıl kaydedilir? İndirilecek KDV, Hesaplanan KDV, Devreden KDV ve Ödenecek Vergi ve Fonlar hesapları nasıl çalışır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ticari alacaklar ve stoklar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mal alışında satıcıya ödenen KDV 191 İndirilecek KDV hesabına borç, satışta müşteriden alınan KDV 391 Hesaplanan KDV hesabına alacak yazılır; mal 153 Ticari Mallar hesabına KDV hariç tutarla girer. Ay sonunda 391 borçlandırılıp 191 alacaklandırılarak mahsup edilir: hesaplanan büyükse fark 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar hesabına alacak, indirilecek büyükse fark 190 Devreden KDV hesabına borç yazılır.

Mal alış-satışı ve KDV (191, 391, 360, 190)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sipariş maliyet sistemi ile safha maliyet sistemi arasındaki fark nedir? Eşdeğer birim nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sipariş maliyet sisteminde maliyet her iş emri (sipariş) için ayrı toplanır; müşteriye özel, birbirinden farklı ürünlerde kullanılır (tersane, matbaa, mobilya siparişi). Safha maliyet sisteminde maliyet her üretim aşaması için dönem bazında toplanıp birim başına dağıtılır; tek tip, kesintisiz üretimde kullanılır (çimento, un, boya). Yarım kalan ürünler eşdeğer birime çevrilerek hesaba katılır.

İzmir'de bir tersane üç farklı armatöre üç farklı tekne yapıyor; Manisa'da bir boya fabrikası aynı boyayı gece gündüz dolduruyor. Birincisi “bu tekne kaça mal oldu?”, ikincisi “bu ay bir litre kaça mal oldu?” diye sorar.

İki sistem yan yana
Sipariş maliyetiSafha maliyeti
Üretim türüMüşteriye özel, farklı ürünlerTek tip, seri ve sürekli
Maliyet nerede toplanır?Her sipariş için iş emri kartı (sipariş maliyet kartı)Her safha (bölüm) için dönem maliyet raporu
Birim maliyetSipariş maliyeti ÷ sipariş miktarı, iş bitinceSafha maliyeti ÷ eşdeğer birim, dönem sonunda
ÖrnekTersane, matbaa, inşaat, makine imalatıÇimento, un, şeker, boya, rafineri

Siparişte GÜG her siparişe önceden belirlenmiş bir oranla (ör. direkt işçilik saati başına) yüklenir, çünkü fiili tutar dönem sonunda belli olur. Safhada ise asıl sorun dönem sonunda yarı mamullerdir: tezgâhta %40'ı bitmiş 2.000 litre boya, emek ve enerji bakımından 800 litre bitmiş boyaya denktir. Bu denkliğe eşdeğer birim denir.

Çözümlü örnek

Boya fabrikasında ay içinde 10.000 litreye başlanmış, 8.000 litre tamamlanmıştır. Dönem sonundaki 2.000 litre direkt ilk madde bakımından %100 (madde başta katılıyor), dönüştürme bakımından %40 tamamdır. Ayın DİMM'i 200.000 TL, dönüştürme maliyeti (DİŞ + GÜG) 132.000 TL'dir; dönem başı yarı mamul yoktur.

  1. Eşdeğer birim: DİMM 8.000 + 2.000 × 1 = 10.000; dönüştürme 8.000 + 2.000 × 0,4 = 8.800.
  2. Birim maliyet: DİMM 200.000 ÷ 10.000 = 20; dönüştürme 132.000 ÷ 8.800 = 15; toplam 35 TL.
  3. Tamamlanan: 8.000 × 35 = 280.000; dönem sonu yarı mamul: 2.000 × 20 + 800 × 15 = 52.000.

Cevap: 280.000 TL 152'ye (ya da sonraki safhaya), 52.000 TL 151'de kalır; toplam 332.000 TL.

Dönem başında yarı mamul varsa iki yol ayrılır. Ağırlıklı ortalama, dönem başı yarı mamulün maliyetini bu ayın maliyetiyle birleştirir; FIFO (ilk giren ilk çıkar) ise önce dönem başı yarı mamulü tamamlar, eşdeğer birimden dönem başında yapılmış işi düşer. Ticari alacaklar ve stoklar sayfasında stok çıkışında gördüğümüz iki yöntemin üretimdeki karşılığıdır; dönem başı stok yoksa ikisi aynı sonucu verir.

Akılda kalsın: Farklı ürün, müşteri siparişi → sipariş; tek tip, sürekli akış → safha. Eşdeğer birim = tamamlanan + yarı mamul × tamamlanma oranı; madde ve dönüştürme için ayrı hesaplanır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir işletme türü verilip hangi sistemin uygun olduğu; ya da başlanan, tamamlanan ve yarı mamul miktarlarıyla tamamlanma oranları verilip eşdeğer birim, birim maliyet ya da dönem sonu yarı mamul değeri sorulur.

TuzakMadde başta katılırken DİMM eşdeğer biriminde de tamamlanma oranını kullanmak. İkinci tuzak: dönüştürme maliyetini başlanan miktara bölmek.

Sınavda işaretledönem başı yarı mamul yoksa ortalama ve FIFO aynı sonucu verir.

✎Boşluk doldurma eşdeğer birim

Bir safhada 6.000 litreye başlanmış, 5.000 litre tamamlanmış, kalan 1.000 litre dönüştürme bakımından %50 tamamdır; ilk madde üretimin başında katılır. DİMM 120.000 TL, dönüştürme maliyeti 88.000 TL ise dönüştürme eşdeğer birimi , birim dönüştürme maliyeti TL, tamamlanan ürünlerin maliyeti TL olur.

5.50016180.0006.000208.000

?Soru çöz

Aşağıdaki işletmelerin hangisinde maliyetlerin sipariş maliyet sistemiyle izlenmesi daha uygundur?

✓ B. Her yayınevinin kitabı sayfa, kâğıt ve baskı adedi bakımından farklıdır; maliyet her iş için ayrı toplanır. A tek tip ürünü sürekli üretir, safha sistemine uyar. C kesintisiz ve homojen üretimdir, safhadır. D birbirini izleyen işlem aşamalarından geçen sürekli üretimdir; maliyet safha bazında toplanır.
MALİYET MUHASEBESİ · HESAPLAMA

Standart maliyet: fiyat-miktar ve ücret-süre farkları (712, 713, 722, 723)

Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Standart maliyet nedir? Direkt ilk madde fiyat ve miktar farkı, direkt işçilik ücret ve süre farkı nasıl hesaplanır ve hangi hesaplara kaydedilir?

Kısa cevap: Standart maliyet, bir birim için önceden belirlenen olması gereken maliyettir. Fiili maliyetle farkı ikiye ayrılır. Fiyat (ücret) farkı = (fiili fiyat − standart fiyat) × fiili miktar; miktar (süre) farkı = (fiili miktar − standart miktar) × standart fiyat. Fiili standarttan büyükse fark olumsuzdur, fark hesabının borcuna yazılır. Hesaplar: 712, 713, 722, 723; GÜG için 732–734.

Atölyenin üretim müdürü bir masa için 4 m² kereste ve 3 saat işçilik öngörmüştü. Ay sonunda kereste harcaması 1.600 TL fazla çıktı. Pahalı mı alındı, yoksa fire mi verildi? Toplam fark bunu söylemez; ayrıştırmak gerekir.

Tekdüzen Hesap Planı 7/A'da her üretim unsuru için “önceden saptanmış maliyet” uygulayan işletmelere fark hesapları ayırır. Fiili gider ana hesaba (710), standart tutar yansıtma hesabıyla 151'e gider; ikisinin farkı dönem sonunda fark hesaplarında kalır. Standartlar: masa başına 4 m² × 50 TL kereste, 3 saat × 120 TL işçilik. Ay içinde 1.000 masa üretildi.

Sapma formülleri ve atölyenin rakamları
FarkFormülAtölyeHesap
DİMM fiyat farkı(FF − SF) × FM(48 − 50) × 4.200 = −8.400 olumlu712
DİMM miktar farkı(FM − SM) × SF(4.200 − 4.000) × 50 = 10.000 olumsuz713
DİŞ ücret farkı(FÜ − SÜ) × FS(125 − 120) × 2.900 = 14.500 olumsuz722
DİŞ süre (zaman) farkı(FS − SS) × SÜ(2.900 − 3.000) × 120 = −12.000 olumlu723

F fiili, S standart; standart miktar = fiili üretim × birim standart (1.000 × 4 = 4.000 m²; 1.000 × 3 = 3.000 saat). Kereste ucuza alınmış (8.400 olumlu) ama fazla tüketilmiş (10.000 olumsuz); net 1.600 TL olumsuz. Farkın sorumlusu da ayrılır: fiyat farkı satın almanın, miktar farkı üretimin hesabına yazılır.

Yevmiye kaydı · DİMM'de standart maliyet ve sapmaların ayrılması
HesapBorçAlacak
① Fiili tüketim (4.200 m² × 48)
710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri201.600
 150 İlk Madde ve Malzeme201.600
Toplam201.600201.600
② Standart tutarın üretime yüklenmesi (4.000 m² × 50)
151 Yarı Mamuller - Üretim200.000
 711 Direkt İlk Madde ve Malzeme Yansıtma Hesabı200.000
Toplam200.000200.000
③ Dönem sonu: 710 ile 711'in kapatılması, farkların ayrılması
711 Direkt İlk Madde ve Malzeme Yansıtma Hesabı200.000
713 Direkt İlk Madde ve Malzeme Miktar Farkı10.000
 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri201.600
 712 Direkt İlk Madde ve Malzeme Fiyat Farkı8.400
Toplam210.000210.000

Tebliğe göre fark hesapları borç ya da alacak kalanı verebilir ve dönem sonunda ilgili stok ve satış maliyeti hesaplarına aktarılarak kapatılır. GÜG'de farklar üçe ayrılır: harcamanın bütçeden sapması (732 bütçe farkı), işçilik saatinin verimsiz kullanımı (733 verimlilik farkı) ve normal kapasitenin altında çalışma (734 kapasite farkı); üçüncüsü bir önceki konuda gördüğümüz boş kapasite maliyetinin standart maliyetteki adıdır.

Akılda kalsın: Fiyat farkı: fiyat farkı × FİİLİ miktar. Miktar farkı: miktar farkı × STANDART fiyat. Olumsuz = borç, olumlu = alacak. 712 fiyat, 713 miktar; 722 ücret, 723 süre; 732 bütçe, 733 verimlilik, 734 kapasite.
Sınavda

Nasıl sorulurStandart ve fiili fiyat-miktar (ücret-saat) verilip fiyat ya da miktar farkının tutarı ve yönü, ya da farkın hangi hesaba borç veya alacak yazılacağı sorulur.

TuzakFiyat farkında standart miktarı, miktar farkında fiili fiyatı kullanmak. İkinci tuzak: olumlu farkı borca yazmak.

Sınavda işaretlefiyat ve miktar farklarının toplamı fiili maliyet − standart maliyete eşittir.

⇄Bilgi eşleştirme sapmanın nedeni → fark hesabı

?Soru çöz

Bir mamulün birimi için standart direkt işçilik 2 saat × 100 TL'dir. Dönemde 500 birim üretilmiş, fiilen 1.100 saat çalışılmış ve saat başına 95 TL ödenmiştir. Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Ücret farkı 5.500 TL olumsuzdur.
II. Süre farkı 10.000 TL olumsuzdur ve Direkt İşçilik Süre (Zaman) Farkları hesabının borcuna kaydedilir.
III. Toplam direkt işçilik farkı 4.500 TL olumludur.

✓ C. Standart süre 500 × 2 = 1.000 saat. Süre farkı (1.100 − 1.000) × 100 = 10.000 TL, olumsuzdur ve 722'nin borcuna yazılır (II). I yanlıştır: ücret farkı (95 − 100) × 1.100 = −5.500 TL; fiili ücret standarttan düşük olduğu için fark olumludur. III yanlıştır: fiili 104.500 − standart 100.000 = 4.500 TL olumsuzdur. A süre farkını kaçırır ve ücret farkının yönünü ters okur; B ve D toplam farkın yönünü ters okur.
YÖNETİM MUHASEBESİ · HESAPLAMA

Yönetim muhasebesi: katkı payı, başabaş noktası, güvenlik payı ve faaliyet kaldıracı

Muhasebe · İhtisas Muhasebesi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKârlılık oranları nelerdir? Brüt ve net kâr marjı, aktif kârlılığı, özkaynak kârlılığı ve otofinansman oranı nasıl hesaplanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Oran analizi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kâr marjları brüt satış kârını, faaliyet kârını ya da net kârı net satışlara böler: brüt, faaliyet ve net kâr marjı. Yatırım kârlılığı kârı yatırılan kaynağa böler: aktif kârlılığı = net kâr ÷ toplam aktif, özkaynak kârlılığı = net kâr ÷ özkaynaklar. Otofinansman oranı = yedekler ÷ ödenmiş sermaye; kârın işletmede bırakılma derecesini gösterir.

Kârlılık oranları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Başabaş noktası nasıl hesaplanır? Katkı payı, güvenlik payı ve faaliyet kaldıracı nedir? Özel sipariş kararı nasıl verilir?

Kısa cevap: Birim katkı payı = satış fiyatı − birim değişken maliyet; sabit giderleri karşılayıp kâr bırakan kısımdır. Başabaş noktası (adet) = sabit giderler ÷ birim katkı payı; tutar olarak sabit giderler ÷ katkı payı oranı. Güvenlik payı = (fiili satış − başabaş satışı) ÷ fiili satış. Faaliyet kaldıracı = toplam katkı payı ÷ faaliyet kârı; güvenlik payı oranının tersidir.

Bir girişimci Eskişehir'de sandalye üretmeye hazırlanıyor: kira, makine amortismanı ve maaşlar yılda 400.000 TL; sandalye başına malzeme ve parça başı işçilik 300 TL; satış fiyatı 500 TL. Kaç sandalye satarsa zarar etmez?

Bir önceki konuda değişken maliyet yöntemiyle gördüğümüz katkı payı burada karar aracına dönüşür. Her sandalye 500 − 300 = 200 TL katkı payı bırakır; katkı payı oranı 200 ÷ 500 = 0,4'tür.

Başabaş noktası = Sabit giderlerBirim katkı payı = 400.000200 = 2.000 adetTutar olarak 400.000 ÷ 0,4 = 1.000.000 TL. 100.000 TL hedef kâr için (400.000 + 100.000) ÷ 200 = 2.500 adet.
Gelir doğrusu maliyet doğrusunu başabaş noktasında keser; sağında iki doğru arası kâr, solunda zarardır. Sabit giderler yükseldikçe kesişme sağa kayar.Görsel: Sınav Defteri

Girişimci 2.500 adet satarsa satışı 1.250.000 TL, kârı 2.500 × 200 − 400.000 = 100.000 TL'dir. Güvenlik payı (1.250.000 − 1.000.000) ÷ 1.250.000 = %20: satışlar %20 düşerse zarar başlar. Faaliyet kaldıracı 500.000 ÷ 100.000 = 5: satışlardaki %10 artış kârı %50 artırır. Sabit giderin payı büyüdükçe kaldıraç ve risk büyür; Oran analizi sayfasında gördüğümüz finansal kaldıraç borcun, faaliyet kaldıracı sabit giderin etkisidir.

Kısa vadeli kararlar

Yönetim muhasebesinde karar, yalnız alternatiflere göre değişen ilgili maliyetlerle verilir; geçmişte katlanılmış batık maliyet (eski makinenin bedeli) ilgisizdir. Atıl kapasite varken bir müşteri 300 sandalyeyi 380 TL'den isterse, fiyat tam birim maliyetin altında kalsa da her sandalye 80 TL katkı payı bırakır; sabit giderler değişmeyeceği için sipariş kârı 24.000 TL artırır. Kapasite doluysa kaybedilen normal satışların katkı payı (fırsat maliyeti) hesaba katılır.

Ek bilgi: faaliyet tabanlı maliyetleme

Geleneksel yöntem GÜG'ü tek bir ölçüyle (çoğunlukla direkt işçilik saati) dağıtır. Faaliyet tabanlı maliyetlemede önce giderler faaliyetlere (makine hazırlığı, kalite kontrol, satın alma) toplanır, sonra her faaliyetin maliyet etkeniyle (hazırlık sayısı, muayene sayısı) ürünlere yüklenir. Az sayıda üretilen ama çok hazırlık isteyen ürünlerin geleneksel yöntemde düşük, bu yöntemde gerçeğe yakın maliyet aldığı kabul edilir.

Akılda kalsın: BBN (adet) = sabit ÷ birim KP; BBN (TL) = sabit ÷ KP oranı. Hedef kâr paya eklenir. Güvenlik payı = (satış − BB satışı) ÷ satış. Faaliyet kaldıracı = KP ÷ kâr = 1 ÷ güvenlik payı oranı. Atıl kapasitede pozitif katkı payı bırakan özel sipariş kabul edilir.
Sınavda

Nasıl sorulurFiyat, birim değişken maliyet ve sabit gider verilip başabaş adedi ya da tutarı, hedef kâr için satış miktarı, güvenlik payı veya faaliyet kaldıracı sorulur; öncüllerde bunların birkaçı birlikte yoklanır.

TuzakSabit gideri satış fiyatına bölmek; payda katkı payıdır. İkinci tuzak: özel sipariş kararında sabit giderleri birim maliyete katıp kârlı siparişi reddetmek.

Sınavda işaretlebaşabaş noktasında kâr sıfırdır, toplam katkı payı sabit giderlere eşittir.

✎Boşluk doldurma başabaş tutarı

Birim satış fiyatı 80 TL, birim değişken maliyeti 60 TL, sabit giderleri 150.000 TL olan işletmede birim katkı payı TL, katkı payı oranı , başabaş satış tutarı TL'dir.

200,25600.0000,757.500

?Soru çöz

Birim satış fiyatı 250 TL, birim değişken maliyeti 150 TL, yıllık sabit giderleri 300.000 TL olan bir işletme 4.000 adet satış yapmıştır. Bu işletmeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 400.000 TL toplam katkı payıdır (4.000 × 100); sabit giderler düşülünce kâr 100.000 TL kalır. A doğrudur: 300.000 ÷ 100 = 3.000 adet. B doğrudur: başabaş satışı 750.000, fiili satış 1.000.000; (1.000.000 − 750.000) ÷ 1.000.000 = %25. C doğrudur: 400.000 ÷ 100.000 = 4, güvenlik payı oranının tersi.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir işletme dönem sonunda nominal değeri 26.000 TL olan alacak senedi için 2.000 TL, nominal değeri 40.000 TL olan borç senedi için 3.000 TL reeskont hesaplamıştır. Bu işlemlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Reeskont gideri 65 grubunda, diğer faaliyetlerden olağan giderdir; satış indirimi değildir, net satışları değil olağan kârı azaltır. B doğrudur: borç senedi reeskontu 322 borç, 647 alacak yazılır. C doğrudur: 26.000 − 2.000 = 24.000 TL. D doğru ters kayıttır: yeni yılda 657 borç, 322 alacak.Kaynak: Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri · Alacak ve borç senetleri reeskontu (122, 322, 647, 657)

?Soru 2

Cari oranı 2,5, asit-test oranı 0,6 olan bir işletmeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? (Asit-test oranında dönen varlıklardan yalnız stoklar düşülmektedir.)

✓ C. İki oranın farkı stokların KVYK'ya oranıdır: 2,5 − 0,6 = 1,9. A yanlıştır: cari oran 1'den büyükse dönen varlıklar kısa vadeli borçları aşar, NİS pozitiftir. B ters kurar: nakit oranının payı asit-testinkinden dardır, en çok 0,6 olabilir. D oranları karıştırır: stoklar dönen varlıkların 1,9 ÷ 2,5 = %76'sıdır.Kaynak: Oran analizi · Likidite oranları: cari, asit-test, nakit

?Soru 3

Bir işletmenin dönem verileri şöyledir: brüt satışlar 600.000 TL, satıştan iadeler 40.000 TL, satılan ticari mallar maliyeti 330.000 TL, pazarlama, satış ve dağıtım giderleri 50.000 TL, genel yönetim giderleri 30.000 TL, faiz gelirleri 10.000 TL, kısa vadeli borçlanma giderleri 20.000 TL. Bu işletmenin faaliyet kârı kaç TL'dir?

✓ D. Net satışlar 600.000 − 40.000 = 560.000; brüt satış kârı 560.000 − 330.000 = 230.000; faaliyet kârı 230.000 − 50.000 − 30.000 = 150.000 TL. Faiz geliri ve borçlanma gideri faaliyet kârının altında kalır. A bu ikisini de katıp olağan kârı bulur; B iadeleri düşmeyi unutur; C brüt satış kârında durur.Kaynak: Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri · Gelir tablosunun basamakları (60–69)

?Soru 4

Bir işletmenin ticari alacakları 2025'te 400.000 TL'den 2026'da 500.000 TL'ye çıkmış, stokları 160.000 TL'den 120.000 TL'ye inmiştir. Karşılaştırmalı tablolar analizine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Alacaklar 100.000 ÷ 400.000 = %25 artmış, stoklar 40.000 ÷ 160.000 = %25 azalmıştır; payda önceki dönemdir. B iki değişimi de cari döneme böler; C yalnız stokta cari döneme böler; D cari tutarı önceki tutara oranlayıp bulduğu endeksi (125 ve 75) değişim yüzdesi sanır.Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Analiz türleri ve karşılaştırmalı tablolar (yatay) analizi

?Soru 5

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne göre mali tablolarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bilanço ve gelir tablosu, dipnot ve ekleriyle birlikte temel mali tabloları oluşturur.
II. Nakit akım tablosu temel mali tablolardandır.
III. Şarta bağlı gelir ve kârlar, gerçekleşme ihtimali yüksek olsa da tahakkuk ettirilmez.

✓ B. Temel mali tablolar bilanço ve gelir tablosudur, dipnot ve ekleri bunlara dahildir (I); şarta bağlı gelir tahakkuk ettirilmez, dipnotta açıklanır (III). II yanlıştır: nakit akım tablosu beş ek tablodan biridir. A şarta bağlı gelir ilkesini atlar; C ve D nakit akım tablosunu temel tablo sayar.Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Temel ve ek mali tablolar

?Soru 6

Bir anonim şirketin dönem sonunda Dönem Kârı veya Zararı hesabına aktarılan gelirleri toplamı 1.200.000 TL, gider, maliyet ve indirimleri toplamı 950.000 TL'dir. Kurumlar vergisi oranı %25'tir ve dönem kârının tamamı vergiye tabidir. Bu şirketle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ B. 690'ın alacak kalanı 1.200.000 − 950.000 = 250.000 TL; vergi 250.000 × %25 = 62.500 TL; net kâr 250.000 − 62.500 = 187.500 TL, 692 üzerinden 590'ın alacağına geçer. A kalanın yönünü ters bilir: gelirler alacağa yazıldığı için kâr alacak kalanıdır. C 691'in yönünü ters kurar; 691 borçlanır, 370 alacaklanır. D Özkaynaklar sayfasındaki kuralı karıştırır: kâr 570'e, zarar 580'e aktarılır.Kaynak: Gelir tablosu ve dönem sonu işlemleri · Kapanış: 690, 691, 692 ve 590

?Soru 7

Aktif toplamı 1.000.000 TL, kısa vadeli yabancı kaynakları 250.000 TL, uzun vadeli yabancı kaynakları 350.000 TL, duran varlıkları 540.000 TL olan bir işletmeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Kaldıraç oranı 0,6'dır.
II. Özkaynakların aktif toplamına oranı 0,4'tür.
III. Duran varlıkların devamlı sermayeye oranı 0,72'dir.

✓ A. Toplam yabancı kaynak 600.000 TL: kaldıraç 600.000 ÷ 1.000.000 = 0,6 (I); özkaynak 400.000 TL, oranı 0,4 (II); devamlı sermaye 350.000 + 400.000 = 750.000 TL, oran 540.000 ÷ 750.000 = 0,72 (III). B özkaynak oranını ve devamlı sermayeyi atlar; C devamlı sermayeye özkaynağı katmayıp 540.000 ÷ 350.000 ≈ 1,54 bulur; D kaldıraçta yalnız uzun vadeli borçları alıp 0,35 bulur.Kaynak: Oran analizi · Mali yapı oranları

?Soru 8

Bir işletmenin net satışları 2023'te 400.000 TL, 2024'te 500.000 TL, 2025'te 600.000 TL'dir. 2023 baz yıl alınarak yapılan trend analiziyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ D. 600.000 ÷ 400.000 × 100 = 150; 2024'e göre değişim 100.000 ÷ 500.000 = %20'dir. A artış oranını (125 − 100) trend yüzdesi sanır; trend 125'tir. B 2025'i baz yıla değil 2024'e böler; C trend farkını yıllık artış sanır.Kaynak: Mali tablolar ve analiz teknikleri · Trend analizi

?Soru 9

Net kâr marjı %6, aktif devir hızı 1,5 olan bir işletmenin varlıklarının %50'si özkaynaklarla finanse edilmektedir. Du Pont analizine göre bu işletmenin özkaynak kârlılığı yüzde kaçtır?

✓ C. Aktif kârlılığı %6 × 1,5 = %9; özkaynak çarpanı 1 ÷ 0,5 = 2; özkaynak kârlılığı %9 × 2 = %18. A aktif kârlılığında durur; B çarpan yerine özkaynak oranıyla (0,5) çarpar; D aktif devir hızını atlayıp marjı çarpanla çarpar.Kaynak: Oran analizi · Du Pont analizi

?Soru 10

Satışlarının tamamını kredili yapan bir işletmenin net satışları 2.400.000 TL, ortalama ticari alacakları 400.000 TL, satışların maliyeti 1.440.000 TL, ortalama stokları 180.000 TL'dir. Yıl 360 gün kabul edildiğine göre işletmenin faaliyet dönemi (stokta kalma süresi ile ortalama tahsil süresinin toplamı) kaç gündür?

✓ D. Alacak devir hızı 2.400.000 ÷ 400.000 = 6, tahsil süresi 360 ÷ 6 = 60 gün; stok devir hızı 1.440.000 ÷ 180.000 = 8, stokta kalma süresi 360 ÷ 8 = 45 gün; toplam 105 gün. A yalnız tahsil süresini, C yalnız stokta kalma süresini verir; B devir hızlarını (6 + 8) toplar, süreye çevirmez.Kaynak: Oran analizi · Faaliyet oranları: devir hızları ve süreler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Muhasebe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →