Hazır değerler ve menkul kıymetler: kasa, çekler, bankalar, döviz, hisse senedi ve tahviller

Paranın ve paraya en yakın varlıkların hesaplarını: kasa sayımı farkından çek ciro etmeye, menkul kıymet alım-satımından değer düşüklüğü karşılığına kadar kayıtlarla öğren.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Hazır değerler ve kasa hesabı: kasa sayım noksanı, sayım fazlası ve diğer hazır değerler

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAktif ve pasif hesaplar, gelir ve gider hesapları nasıl işler? Hangi hesabın artışı borca, hangisinin alacağa yazılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Varlık (aktif) hesaplarının artışı borca, azalışı alacağa yazılır ve borç kalanı verirler. Kaynak (pasif) hesaplarında tersi geçerlidir: artış alacağa, azalış borca yazılır, alacak kalanı verirler. Gider hesapları borç, gelir hesapları alacak tarafında birikir. Başında (−) bulunan düzenleyici hesaplar, ait oldukları tarafın tersine çalışır.

Borç-alacak kuralları ve (−) hesaplar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kasa hesabı nasıl işler? Kasa sayımında eksik ya da fazla para çıkarsa hangi hesaplar kullanılır, diğer hazır değerler hesabında neler izlenir?

Kısa cevap: 10 Hazır Değerler grubu, elde ve bankadaki parayı ve değer kaybetmeden hemen paraya çevrilebilen varlıkları izler. 100 Kasa ulusal ve yabancı paraların TL karşılığını gösterir; tahsilatlar borca, ödemeler alacağa yazılır. Sayımda eksik çıkan para 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları hesabına borç, fazla çıkan para 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabına alacak yazılır ve nedeni araştırılır.

Bir eczanenin akşam kasa sayımında defterdeki tutardan 300 TL eksik para çıktı. Eczacı bu farkı hemen gider yazabilir mi, yoksa önce nedenini mi aramalı?

Hazır değerler bilançonun en üstündedir, çünkü en likit varlıklardır. Grup beş hesaptan oluşur: 100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 102 Bankalar, 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri (−) ve 108 Diğer Hazır Değerler. Menkul kıymetler paraya çabuk çevrilse de fiyatları değiştiği için bu gruba alınmaz, ayrı bir grupta (11) izlenir.

Kasa hesabı ve sayım

Kasa'ya tahsil edilen para borç, ödenen ya da bankaya yatırılan para alacak yazılır. Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı sayfasında gördük: Kasa hiçbir zaman alacak kalanı vermez. Kasa'nın borç kalanı “kasada olması gereken” paradır; kasada gerçekten ne olduğunu ise sayım söyler. İkisi tutmazsa fark hemen gelir ya da gider yazılmaz; önce geçici bir hesapta bekletilir.

Yevmiye kaydı · Kasa sayımında 500 TL noksan ve sonrası
HesapBorçAlacak
① Sayımda 500 TL eksik çıktı, nedeni araştırılıyor
197 Sayım ve Tesellüm Noksanları500
 100 Kasa500
Toplam500500
② 300 TL'si kasiyerin hatası çıktı, kasiyer nakit ödedi
100 Kasa300
 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları300
Toplam300300
③ Dönem sonu: nedeni bulunamayan 200 TL zarar yazıldı
689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar200
 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları200
Toplam200200

Sayım fazlası ters yönde çalışır: Kasa borçlanır, 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları alacaklanır. Fazla bir müşteriye ait çıkarsa 397 borçlanarak geri ödenir; nedeni bulunamayan fazla, ders kitaplarında ve sınavda olağandışı gelir olarak 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar hesabına aktarılır.

108 Diğer Hazır Değerler

Kasa ya da banka değildir ama para gibidir: posta pulları, vadesi gelmiş tahvil kuponları, yolda olan banka ve posta havaleleri. Elde edilince 108 borçlanır, kullanılınca ya da paraya dönünce alacaklanır.

Akılda kalsın: Sayım farkı önce bekleme odasına girer: eksik 197 (aktif, “1 eksik”), fazla 397 (pasif, “3 fazla”). Nedeni bulunursa ilgili hesaba, bulunamazsa dönem sonunda olağandışı gruba: eksik 689, fazla 679.
Sınavda

Nasıl sorulurKayıtlı kasa kalanı ve sayım sonucu verilir, farkın hangi hesaba hangi yönde yazılacağı sorulur; ya da nedeni sonradan bulunan farkın kaydı istenir.

TuzakNoksanı tespit edildiği anda gider ya da zarar hesabına yazmak; neden araştırılırken fark 197'de bekler. İkinci tuzak: 197 ile 397'yi karıştırmak.

Sınavda işaretlemenkul kıymetler hazır değer sayılmaz, 11 grubundadır.

✎Boşluk doldurma kasa sayımı

Kasa hesabının borç toplamı 52.300 TL, alacak toplamı 38.100 TL'dir; hesabın borç kalanı TL olur. Sayımda kasada 13.900 TL bulunursa TL'lik eksik, nedeni araştırılırken hesabına borç yazılır.

14.200300197 Sayım ve Tesellüm Noksanları397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları90.400

?Soru çöz

Bir işletmede ay sonu kasa sayımında kayıtlara göre 600 TL eksik para tespit edilmiş, eksikliğin nedeni araştırılmaya başlanmıştır. Bu aşamada yapılacak kayıtla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kasa kaydını sayımla eşitlemek için 600 TL alacaklanır; eksik nedeni bulunana kadar 197'de bekler. A farkı nedeni araştırılmadan zarar sayar, bu dönem sonuna kadar yapılmaz; C sayım fazlasının kaydıdır; D doğru hesapları ters yönde kullanır ve kasayı artırır.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Alınan çekler (101): çekin tahsili, ciro edilmesi ve karşılıksız çıkması

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Alınan çekler hesabı nasıl çalışır? Müşteriden alınan çekin tahsil edilmesi, satıcıya ciro edilmesi ve karşılıksız çıkması nasıl kaydedilir?

Kısa cevap: Müşterilerden alınan ve henüz tahsil edilmemiş ya da ciro edilmemiş çekler 101 Alınan Çekler hesabında yazılı değerleriyle izlenir. Çek alınınca 101 borçlanır; bankadan tahsil edilince (102 borç) ya da satıcıya ciro edilince (320 borç) 101 alacaklanır. Bankaya tahsile verilen çek tahsil edilinceye kadar 101'de kalır; karşılıksız çıkan çek şüpheli alacağa aktarılır.

Bir mobilya mağazası müşterisinden 36.000 TL alacağı için iki çek aldı. Birini kendi tedarikçisine verdi, ötekini bankaya tahsile bıraktı. Çekler el değiştirdikçe hangi hesap hareket eder?

Çek, keşidecinin bankasına “şu tutarı hamile öde” diye verdiği yazılı emirdir. Türk Ticaret Kanunu açıktır: “Çek görüldüğünde ödenir” (m.795). Bu yüzden çek bir kredi aracı değil, bir ödeme aracıdır ve hazır değerler arasında izlenir. Tebliğe göre 101 hesabı “henüz tahsil için bankaya verilmemiş veya ciro edilmemiş” çekler içindir; işleyişte ise tahsil ya da ciro gerçekleşince alacaklanır. Bu nedenle tahsile verilen çek, uygulamada bir yardımcı hesapta, tahsil edilinceye kadar 101'de bekler.

Yevmiye kaydı · Mobilya mağazasının çekleri
HesapBorçAlacak
① Alacağa karşılık 20.000 ve 16.000 TL'lik iki çek alındı
101 Alınan Çekler36.000
 120 Alıcılar36.000
Toplam36.00036.000
② 20.000 TL'lik çek tedarikçiye ciro edildi
320 Satıcılar20.000
 101 Alınan Çekler20.000
Toplam20.00020.000
③ Tahsile verilen 16.000 TL'lik çek tahsil edildi
102 Bankalar16.000
 101 Alınan Çekler16.000
Toplam16.00016.000
Çek elden hangi yolla çıkarsa çıksın 101 yazılı değeriyle alacaklanır; karşı hesap çekin gittiği yeri söyler.Görsel: Sınav Defteri

Karşılıksız çek

Bankaya ibraz edilen çekin hesabında yeterli para yoksa banka bunu çekin üzerine yazar. Alacak artık sağlam değildir: 128 Şüpheli Ticari Alacaklar borçlanır, 101 alacaklanır. Şüpheli alacağın izlenmesini ve karşılığını Ticari alacaklar ve stoklar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: 101 = elimizdeki başkasının çeki. Çek yazılı değeriyle girer, yazılı değeriyle çıkar. Çıkış yolu karşı hesabı belirler: banka (102), satıcı (320), karşılıksız (128). Bankaya tahsile vermek çeki 101'den çıkarmaz; tahsil çıkarır.
Sınavda

Nasıl sorulurÇekle yapılan bir alış ya da tahsilat anlatılıp doğru kayıt ya da kullanılan hesaplar sorulur; şıklarda 101 ile 103 yer değiştirir.

TuzakMüşteriden alınan çekin ciro edilmesini 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri ile kaydetmek; 103 yalnız işletmenin kendi hesabından yazdığı çekler içindir. İkinci tuzak: tahsile verilen çeki o anda Bankalar hesabına borç yazmak.

Sınavda işaretleçek ödeme aracıdır, alacak senetleri arasında değil hazır değerlerde izlenir.

⇄Bilgi eşleştirme çek olayı → borçlanan hesap

?Soru çöz

Bir işletme, müşterisinden aldığı 18.000 TL'lik çeki satıcısına olan borcuna karşılık ciro etmiştir. Bu işlemin kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ciroyla satıcıya olan borç azalır, Satıcılar borçlanır; müşteri çeki elden çıktığı için 101 yazılı değeriyle alacaklanır. A ciroyu tahsil sanır, bankaya para girmemiştir; B çekin girişini yazar, çıkışını değil; C müşteri çekini işletmenin kendi çekiyle karıştırır.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Bankalar (102), verilen çekler ve ödeme emirleri (103), mevduat faizi ve kredi kartıyla tahsilat

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTekdüzen Hesap Planı nedir? Hesap kodları nasıl okunur, hesap sınıfları ve grupları nelerdir, nazım hesaplar ne işe yarar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tekdüzen Hesap Planı, bilanço esasına göre defter tutan işletmelerin aynı hesapları aynı kodlarla kullanmasını sağlayan plandır (1 Sıra No'lu MSUGT, 1994'ten beri uygulanır). Kodun ilk rakamı sınıfı, ilk iki rakamı grubu, üç rakamı hesabı gösterir; işletme bunların altına yardımcı hesap açar. 1–5 bilanço, 6 gelir tablosu, 7 maliyet, 9 nazım hesaplardır; 8 ve 0 serbesttir.

Tekdüzen Hesap Planı: sınıf, grup, hesap

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bankalar hesabı ve verilen çekler ve ödeme emirleri hesabı nasıl çalışır? Mevduat faizi, stopaj ve kredi kartıyla tahsilat nasıl kaydedilir?

Kısa cevap: 102 Bankalar, bankaya yatırılan paraları borç, çekilen paraları alacak tarafında izler. İşletme kendi hesabından çek ya da ödeme emri verdiğinde 102'ye değil 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri hesabına alacak yazar; banka ödeyince 103 borçlanır, 102 alacaklanır. Mevduat faizi 642 Faiz Gelirleri hesabına, bankanın kestiği vergi 193 Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar hesabına yazılır.

Bir inşaat malzemesi toptancısı salı günü satıcısına 25.000 TL'lik çek yazdı. Satıcı çeki cuma günü bankaya götürdü. Para hesaptan salı mı çıktı, cuma mı?

Para hesaptan banka ödeyince çıkar; çek yazıldığı gün banka mevcudu değişmez. Ama işletme o parayı artık harcamış sayılmalıdır. Tekdüzen Hesap Planı bu aralığı ayrı bir hesapla izler: 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri. (−) işaretli düzenleyici hesapları Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı sayfasında gördük; 103 aktifte durur, alacak kalanı verir ve dönem sonunda Bankalar'dan düşülür.

Çek yazıldığında yalnız 103 hareket eder; banka ödeyince para 102'den çıkar ve 103 kapanır. Ödenmemiş çek dönem sonunda banka mevcudundan düşülür.Görsel: Sınav Defteri

Mevduat faizi ve kesilen vergi

Vadeli mevduattan 3.000 TL faiz tahakkuk etti, banka 450 TL vergi kesip 2.550 TL'yi hesaba yatırdı. Faiz brüt tutarıyla gelirdir; kesilen vergi kaybolmaz, işletmenin yıl sonunda ödeyeceği vergiden mahsup edilir. Kesinti oranı mevzuata göre değişir, sınavda tutar ya da oran verilir.

Yevmiye kaydı · Mevduat faizi ve kredi kartıyla tahsilat
HesapBorçAlacak
① Mevduat faizi: brüt 3.000 TL, kesinti 450 TL
102 Bankalar2.550
193 Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar450
 642 Faiz Gelirleri3.000
Toplam3.0003.000
② Müşteri 24.000 TL'lik borcunu kredi kartıyla ödedi
108 Diğer Hazır Değerler24.000
 120 Alıcılar24.000
Toplam24.00024.000
③ Banka 480 TL komisyon kesip tutarı hesaba geçirdi
102 Bankalar23.520
653 Komisyon Giderleri480
 108 Diğer Hazır Değerler24.000
Toplam24.00024.000

Kredi kartıyla yapılan tahsilat hemen hesaba geçmez; POS cihazının ürettiği slip, banka parayı yatırıncaya kadar uygulamada 108 Diğer Hazır Değerler hesabında izlenir.

Akılda kalsın: 101 başkasının çeki (aktif, borç kalanı); 103 kendi çekimiz ((−) aktif, alacak kalanı). Kendi çekini yazınca banka hesabına dokunma; 103'e yaz, banka ödeyince 102'den düş. Faiz brüt gelirdir: kesilen vergi 193'e.
Sınavda

Nasıl sorulurİşletmenin kendi çekiyle ödeme yapması ve çekin bankaca ödenmesi iki ayrı kayıt olarak sorulur; ya da mevduat faizinde Faiz Gelirleri hesabına yazılacak tutar istenir.

TuzakFaiz gelirini bankaya yatan net tutarla kaydetmek; gelir brüttür, kesinti 193'e gider. İkinci tuzak: çek verildiği anda Bankalar'ı alacaklandırmak.

Sınavda işaretle103'ün dönem sonu kalanı bilançoda bankalardan düşülerek gösterilir.

↕Sırala verilen çekin yolculuğu

  1. Satıcı çeki bankaya ibraz eder
  2. 103 borçlanır, 102 Bankalar alacaklanır
  3. Satıcıya olan borç için işletmenin kendi hesabından çek yazılır
  4. Banka çeki öder, işletmeye dekont gelir
  5. 320 borçlanır, 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri alacaklanır

?Soru çöz

Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri hesabıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Alacak kalanı verdiği için pasifte, kısa vadeli yabancı kaynaklar arasında yer alır.
II. İşletme çeki verdiği anda Bankalar hesabı alacaklandırılır.
III. Dönem sonundaki kalanı bilançoda bankalardan düşülerek gösterilir.

✓ A. 103 ödenmemiş çekler kadar banka mevcudunu düşüren bir hesaptır; dönem sonu kalanı bilançoda bankalardan düşülerek gösterilir (III). I yanlıştır: 103 bir borç hesabı değil, aktifte yer alan düzenleyici (−) hesaptır; alacak kalanı vermesi onu pasif hesap yapmaz. II yanlıştır: çek verilince para hesaptan çıkmamıştır, yalnız 103 alacaklanır; Bankalar banka ödediğinde alacaklanır. B ve C 103'ü alacak kalanı verdiği için pasif hesap sanır; D çekin verilmesiyle ödenmesini aynı kayıt sanır.
GENEL MUHASEBE · DEĞERLEME

Döviz ve kur farkı: yabancı paraların değerlemesi, kambiyo kârları ve kambiyo zararları

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilanço esasında hangi defterler tutulur? Yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri ne işe yarar, muhasebe döngüsünün aşamaları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında yevmiye defteri, defterikebir ve envanter defteri tutulur (m.182). Yevmiye işlemleri tarih sırasıyla ve madde hâlinde yazar; defterikebir bunları hesaplara dağıtır; envanter defterine işe başlarken ve her dönem sonunda çıkarılan envanter ve bilanço yazılır. Döngü: açılış kaydı, dönem içi kayıtlar, geçici mizan, envanter ve düzeltme kayıtları, kesin mizan, mali tablolar, kapanış kaydı.

Defterler ve muhasebe döngüsü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kasada ve bankada tutulan döviz nasıl kaydedilir ve dönem sonunda nasıl değerlenir? Kambiyo kârları ve kambiyo zararları hesapları ne zaman kullanılır?

Kısa cevap: Kasada ve bankada tutulan yabancı paralar kayıtlara TL karşılığıyla girer ve dönem sonunda VUK m.280'e göre değerleme günündeki kurla yeniden değerlenir. Kur artışından doğan fark 646 Kambiyo Kârları hesabına alacak, kur düşüşünden doğan fark 656 Kambiyo Zararları hesabına borç yazılır. Borçlanmayla ilgili kur farkları 656'ya değil finansman giderine yazılır.

Bir turizm acentesinin kasasında 1 Aralık'ta 34,00 TL'lik kurdan kayıtlı 5.000 dolar var. 31 Aralık'ta dolar 35,20 TL oldu. Kasadaki para hiç el değiştirmedi; acente kâr etti mi?

Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz parayla ölçülme kavramı gereği kayıtlar Türk lirasıyla tutulur. Döviz de TL karşılığıyla kaydedilir; ama kur değiştikçe aynı 5.000 doların TL değeri değişir. Vergi Usul Kanunu bu yüzden yabancı paraların dönem sonunda borsa rayici ile değerlenmesini ister (m.280); borsada rayiç oluşmamışsa kuru Hazine ve Maliye Bakanlığı belirler. Bu kural yabancı paralı alacak ve borçlara da uygulanır.

Çözümlü örnek

Acentenin kasasındaki 5.000 dolar 170.000 TL ile kayıtlıdır (kur 34,00). Değerleme günü kur 35,20'dir. Acente 10 Ocak'ta dolarları 34,80 kurdan bozdurup TL'yi bankaya yatırıyor. Hangi kur farkları doğar?

  1. 31 Aralık değeri: 5.000 · 35,20 = 176.000; kayıtlı değer 170.000 TL.
  2. Fark: 176.000 − 170.000 = 6.000 TL artış → kambiyo kârı (Kasa borç, 646 alacak).
  3. 10 Ocak'ta elde edilen TL: 5.000 · 34,80 = 174.000; kayıtlı değer artık 176.000 TL.
  4. Fark: 176.000 − 174.000 = 2.000 TL düşüş → kambiyo zararı (656 borç).

Cevap: 31 Aralık'ta 6.000 TL kambiyo kârı, 10 Ocak'ta 2.000 TL kambiyo zararı

Yevmiye kaydı · Dövizin değerlemesi ve bozdurulması
HesapBorçAlacak
① 31 Aralık: kur artışı
100 Kasa6.000
 646 Kambiyo Kârları6.000
Toplam6.0006.000
② 10 Ocak: dövizin bozdurulup bankaya yatırılması
102 Bankalar174.000
656 Kambiyo Zararları2.000
 100 Kasa176.000
Toplam176.000176.000

Kur farkı her zaman 646 ya da 656 mı?

Hayır. 1993 değişikliğiyle konan iki istisna sınavın sevdiği ayrıntıdır. Borçlanmayla ilgili kur farkları, örneğin döviz kredisinin kur artışıyla büyümesi, 656'ya değil finansman giderine yazılır. İhracatla ilgili olarak dönem içinde doğan kur farkları da 646'ya değil 601 Yurtdışı Satışlar hesabına aktarılır.

Akılda kalsın: Kur yükseldi, elimdeki döviz değerlendi: 646 alacak. Kur düştü: 656 borç. Ama borcun kur farkı finansman gideri, ihracatın dönem içi kur farkı 601'dir. Kayıtlı değer her değerlemede yenilenir; sonraki fark yeni kayıtlı değerden hesaplanır.
Sınavda

Nasıl sorulurDöviz tutarı, kayıtlı kur ve değerleme günü kuru verilip kambiyo kârı ya da zararı tutarı sorulur; ya da döviz kredisindeki kur artışının hangi hesaba yazılacağı istenir.

TuzakDövizi sonradan satarken farkı ilk alış kuruna göre hesaplamak; dönem sonu değerlemesi yapıldıysa esas, değerlenmiş tutardır. İkinci tuzak: döviz kredisinin kur farkını Kambiyo Zararları'na yazan şık.

Sınavda işaretleyabancı paralar VUK m.280'e göre borsa rayici ile değerlenir.

✎Boşluk doldurma dönem sonu değerleme

Bankada 102.000 TL ile kayıtlı 3.000 avro, değerleme günü 35,50 TL'lik kurla TL'ye değerlenir. Aradaki TL, hesabına alacak yazılır.

106.5004.500646 Kambiyo Kârları656 Kambiyo Zararları1.500

?Soru çöz

Döviz cinsinden kısa vadeli banka kredisi kullanan bir işletmede, dönem sonunda kurun yükselmesi nedeniyle kredinin TL karşılığı 12.000 TL artmıştır. Bu farkın kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Kur artışı kredi borcunu büyütür, yabancı kaynak artışı alacağa yazılır; borçlanmayla ilgili kur farkı tebliğe göre finansman gideridir. A kuralın istisnasını bilmez; B borçtaki artışı kâr sanır, oysa borcu büyüyen işletme zarar eder; D borç artışını borca yazarak yönü ters kurar.
GENEL MUHASEBE · KAYIT

Menkul kıymetler (110–118): hisse senedi ve tahvil alımı, faiz ve temettü, satış kârı ve zararı

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Menkul kıymetler nasıl kaydedilir? Hisse senedi ve tahvil alımı, faiz ve temettü geliri, menkul kıymet satış kârı ve zararı hangi hesaplarla izlenir?

Kısa cevap: Faiz, kâr payı ya da fiyat artışından kazanç için geçici süre tutulan hisse senedi, tahvil ve bonolar 11 Menkul Kıymetler grubunda alış bedeliyle izlenir (110, 111, 112, 118). Alım komisyonu maliyete katılmaz, 653 Komisyon Giderleri'ne yazılır. Tahvil faizi 642 Faiz Gelirleri'ne, hisse kâr payı 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar'a; satış kârı 645'e, satış zararı 655'e yazılır.

Nakit fazlası olan bir gıda toptancısı parayı bankada bekletmek yerine borsada bir şirketin hissesini aldı. Niyeti birkaç ay sonra satmak. Bu hisse bilançonun neresinde durur?

Belirleyici olan niyettir. Geçici süre için alınan menkul kıymet dönen varlıktır ve 11 grubunda izlenir: 110 Hisse Senetleri, 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları, 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları, 118 Diğer Menkul Kıymetler. Başka bir şirketin yönetimine katılmak ya da uzun süre elde tutmak için alınan paylar ise duran varlıktır ve 24 Mali Duran Varlıklar grubuna girer; o paylardan gelen kâr payı da ayrı bir hesapta, 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri'nde izlenir.

Yevmiye kaydı · Hisse senedi alımı, kâr payı ve satış
HesapBorçAlacak
① 1.000 hisse, tanesi 42 TL; aracı kurum komisyonu 210 TL
110 Hisse Senetleri42.000
653 Komisyon Giderleri210
 102 Bankalar42.210
Toplam42.21042.210
② Şirket hisse başına 1,50 TL kâr payı dağıttı
102 Bankalar1.500
 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar1.500
Toplam1.5001.500
③ 600 hisse tanesi 47 TL'den satıldı
102 Bankalar28.200
 110 Hisse Senetleri25.200
 645 Menkul Kıymet Satış Kârları3.000
Toplam28.20028.200

Tebliğin kuralı açıktır: menkul kıymet alış bedeliyle borçlanır, elden çıkınca aynı bedelle alacaklanır; alım giderleri 65 grubundaki gider hesabına yazılır. Satılan 600 hisse 600 · 42 = 25.200 TL ile çıkar; satış bedeliyle arasındaki fark kâr ya da zarardır. Hisseler 40 TL'den satılsaydı 1.200 TL'lik fark 655 Menkul Kıymet Satış Zararları hesabına borç yazılacaktı.

Tahvil ve bonoda gelir faizdir: 112'de izlenen devlet tahvilinin kupon faizi tahsil edilince 102 borçlanır, 642 Faiz Gelirleri alacaklanır. Tebliğ 642'yi her türlü mali yatırımdan sağlanan faiz için kullanır.

Akılda kalsın: 11 grubu = geçici niyet, 24 grubu = kalıcı niyet. Gelirin türü hesabı söyler: faiz 642, geçici hissenin kâr payı 649, iştirak kâr payı 640, satış kârı 645 / zararı 655. Komisyon maliyete girmez: 653.
Sınavda

Nasıl sorulurAlış fiyatı, komisyon, satılan adet ve satış fiyatı verilip satış kârı ya da zararı sorulur; ya da kâr payının hangi hesaba yazılacağı istenir.

TuzakKomisyonu maliyete ekleyip satış kârını küçük bulmak; tebliğe göre komisyon ayrı giderdir. İkinci tuzak: geçici olarak tutulan hissenin kâr payını 640'a yazmak; 640 iştiraklerden gelen kâr payı içindir.

Sınavda işaretlesatılan kısım alış bedeliyle çıkar, satış bedeliyle değil.

⇄Bilgi eşleştirme olay → hesap

?Soru çöz

Bir işletme geçici yatırım amacıyla 2.000 adet hisse senedini tanesi 15 TL'den almış, aracı kuruma 150 TL komisyon ödemiştir. Daha sonra hisselerin 1.200 adedini tanesi 18 TL'den satmıştır. Bu satışın kaydında Menkul Kıymet Satış Kârları hesabına kaç TL alacak yazılır?

✓ B. Satılan hisseler alış bedeliyle çıkar: 1.200 · 15 = 18.000 TL; satış bedeli 1.200 · 18 = 21.600 TL; kâr 3.600 TL. Komisyon alım anında 653'e gider yazıldığı için hesaba girmez. A komisyonun satılan paya düşen 90 TL'sini maliyete ekler; C satış bedelinin tamamını kâr sayar; D kâr farkını satılmayanlar dahil 2.000 hisse için hesaplar.
GENEL MUHASEBE · DEĞERLEME

Menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılığı (119) ve dönem sonu değerleme

Muhasebe · Genel Muhasebe · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuhasebenin temel kavramları nelerdir? Kişilik, süreklilik, dönemsellik ve maliyet esası kavramı ne anlatır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Muhasebenin temel kavramları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1 Sıra No'lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği 12 temel kavram sayar. İlk altısı muhasebenin zeminini kurar: sosyal sorumluluk (bütün toplum için dürüst bilgi), kişilik (işletme sahibinden ayrı bir kişidir), işletmenin sürekliliği (ömrü sınırsız kabul edilir), dönemsellik (ömür dönemlere bölünür, tahakkuk esası), parayla ölçülme (ortak ölçü ulusal para) ve maliyet esası (varlıklar elde etme maliyetiyle kaydedilir).

Temel kavramlar I: sosyal sorumluluktan maliyet esasına

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılığı nasıl ayrılır? Karşılık ayrılan hisse senedi satılınca hangi kayıtlar yapılır, VUK menkul kıymetleri nasıl değerler?

Kısa cevap: Menkul kıymetin borsa ya da piyasa değeri önemli ölçüde veya sürekli olarak düşerse, düşüşün tamamı için 654 Karşılık Giderleri borç, 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı alacak yazılır. Menkul kıymet elden çıkınca ya da düşüş gerçekleşmezse karşılık 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabına aktarılarak kapatılır. VUK m.279 ise hisse senetlerini alış bedeliyle değerler.

Toptancının elinde kalan 400 hissenin borsa fiyatı yıl sonunda 42 TL'den 36 TL'ye indi. Hisse satılmadı, zarar henüz gerçekleşmedi. Bilanço bu düşüşü göstermeli mi?

Muhasebenin temel kavramları sayfasında gördüğümüz ihtiyatlılık kavramı cevabı verir: muhtemel zararlar gerçekleşmesi beklenmeden karşılık ayrılarak kaydedilir. Hisse senedi hesabına dokunulmaz, maliyetiyle kalır; düşüş ayrı bir (−) hesapta, 119'da toplanır ve bilançoda 110'dan düşülür.

Yevmiye kaydı · Değer düşüklüğü ve ertesi yıl satış
HesapBorçAlacak
① 31 Aralık: 400 · (42 − 36) = 2.400 TL karşılık
654 Karşılık Giderleri2.400
 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı2.400
Toplam2.4002.400
② Mart: hisseler tanesi 39 TL'den satıldı
102 Bankalar15.600
655 Menkul Kıymet Satış Zararları1.200
 110 Hisse Senetleri16.800
Toplam16.80016.800
③ Karşılığın konusu kalmadı
119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı2.400
 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar2.400
Toplam2.4002.400

Hisse yine alış bedeliyle (400 · 42 = 16.800 TL) çıkar; satış zararı 1.200 TL'dir. Geçen yıl gider yazılan 2.400 TL'lik karşılık bu yıl 644 ile gelire döner. İki yılın toplamına bakınca gerçek kayıp yine 1.200 TL'dir: 2.400 gider, 2.400 gelir, 1.200 satış zararı.

Vergi açısından değerleme

VUK m.279'a göre hisse senetleri (ve fon portföyünün en az %51'i Türk şirketlerinin hisselerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri) alış bedeliyle, öteki menkul kıymetler borsa rayici ile değerlenir; borsa rayici yoksa alış bedeline değerleme gününe kadar işleyen getiri eklenir. Ticari bilanço ihtiyatlılıkla karşılık ayırır, vergi matrahı ise kanunun değerleme ölçüsüne göre bulunur.

Bu sayfanın gelir ve gider hesapları
OlayGelir (alacak)Gider ya da zarar (borç)
Faiz (mevduat, tahvil)642 Faiz Gelirleri—
Kâr payı649 (geçici hisse) · 640 (iştirak)—
Menkul kıymet satışı645 Menkul Kıymet Satış Kârları655 Menkul Kıymet Satış Zararları
Kur değişimi646 Kambiyo Kârları656 Kambiyo Zararları
Komisyon—653 Komisyon Giderleri
Değer düşüklüğü644 Konusu Kalmayan Karşılıklar (iptal)654 Karşılık Giderleri
Akılda kalsın: Değer düşünce hisseye dokunma, karşılık ayır: 654 / 119. Hisse çıkınca karşılığı geri al: 119 / 644. Gelirler 64'te, gider ve zararlar 65'te; çiftler 645–655, 646–656, 644–654 birbirinin aynası.
Sınavda

Nasıl sorulurMaliyet ve borsa değeri verilip ayrılacak karşılık tutarı ya da karşılık ayrılmış menkul kıymetin satış kaydı öncüllerle sorulur.

TuzakDeğer düşüklüğünü doğrudan Hisse Senetleri hesabından düşmek; maliyet korunur, düşüş 119'da izlenir. İkinci tuzak: satışta karşılığı 671'e aktarmak; doğru hesap 644 Konusu Kalmayan Karşılıklardır.

Sınavda işaretleVUK'a göre hisse senedi alış bedeliyle, tahvil borsa rayici ile değerlenir.

↕Sırala değer düşüklüğünün yolculuğu

  1. Bilançoda 110 Hisse Senetleri, 119 düşülerek gösterilir
  2. Hisse senetleri alış bedeliyle 110'a borç yazılır
  3. Ertesi dönem hisseler satılır, karşılık 644'e aktarılır
  4. 654 borç, 119 alacak: değer düşüklüğü karşılığı ayrılır
  5. Dönem sonunda borsa fiyatının maliyetin belirgin biçimde altına indiği görülür

?Soru çöz

Bir işletmenin geçici yatırım amacıyla aldığı hisse senetlerinin maliyeti 16.800 TL'dir. Dönem sonunda bu hisselerin borsa değeri 14.400 TL'ye düşmüş ve düşüşün sürekli olacağı değerlendirilmiştir. Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. İhtiyatlılık kavramı gereği 2.400 TL karşılık ayrılır.
II. Karşılık Giderleri hesabı 2.400 TL borçlandırılır.
III. Hisse Senetleri hesabı 2.400 TL alacaklandırılır.

✓ A. Muhtemel zararın gerçekleşmeden kaydedilmesi ihtiyatlılıktır (I); karşılık 16.800 − 14.400 = 2.400 TL için 654'e borç yazılır (II). III yanlıştır: hisse senetleri maliyetiyle kalır, alacaklanan hesap 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı'dır. B kavramı tanımaz; C ve D düşüşü doğrudan varlık hesabından düşer.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Vergi Usul Kanunu'na göre bilanço esasında tutulan defterlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Yevmiye defteri, işlemleri hesaplar itibarıyla sınıflandırıp toplayan defterdir.
II. Envanter defterine işe başlama tarihinde ve her hesap döneminin sonunda çıkarılan envanter ve bilanço kaydedilir.
III. İşlemlerin defterlere kaydı, kural olarak on günden fazla geciktirilemez.

✓ C. II envanter defterinin (m.185), III kayıt süresinin (m.219) doğru tanımıdır. I yanlıştır: hesaplara dağıtıp toplayan defterikebirdir, yevmiye tarih sırasıyla madde hâlinde yazar. A III'teki on günlük süreyi gözden kaçırır; B ve D yevmiye ile defterikebiri karıştırarak I'i doğru sayar.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Defterler ve muhasebe döngüsü

?Soru 2

Dönem başı ve dönem sonu kayıtlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Kapanış kaydı her hesabın kalanını karşı tarafa yazarak sıfırlar, açılış kaydı aynı kalanları yeni dönemde kendi taraflarına geri yazar. A geçici hesapları kalıcı sanır; gelir tablosu hesapları dönem sonunda kapanır, devretmez. B kapanışın yönünü ters kurar. C düzenleyici hesapları unutur: birikmiş amortisman varsa açılış toplamı bilanço toplamından büyüktür.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Açılış ve kapanış kaydı

?Soru 3

Bir işletmenin Kasa hesabının dönem içindeki borç toplamı 84.000 TL, alacak toplamı 61.000 TL'dir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Borç toplamı büyük olduğu için kalan 84.000 − 61.000 = 23.000 TL borç kalanıdır; Kasa'da bu, eldeki paradır. A kalanı küçük tarafın adıyla adlandırır, oysa Kasa alacak kalanı veremez; B iki toplamı çıkarmak yerine toplar; D tarafları ters kurar: giren para borca, çıkan para alacağa yazılır.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Hesap, T hesap ve bakiye

?Soru 4

Aşağıdaki uygulamalardan hangisi kişilik kavramına aykırıdır?

✓ A. Sahibin ailesine ait harcama işletmenin gideri olamaz; işletme sahibinden ayrı bir kişidir, tutar sahibin işletmeden çektiği değer olarak izlenmelidir. B dönemselliğe (tahakkuk esası) uygundur; C maliyet esasına uygundur, tapu harcı maliyete girer; D parayla ölçülme kavramının gereğidir.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Temel kavramlar I: sosyal sorumluluktan maliyet esasına

?Soru 5

Bir işletmenin ay içindeki kayıtlarında aşağıdaki hatalar yapılmıştır:

I. Müşteriden yapılan 4.500 TL'lik tahsilat Kasa hesabına 4.500 TL borç, Alıcılar hesabına 5.400 TL alacak olarak yazılmıştır.
II. Bir satış işlemi hiç kaydedilmemiştir.
III. Bankaya yatırılan 10.000 TL Bankalar yerine Alıcılar hesabına borç yazılmıştır.

Bu hatalardan hangileri mizanın borç ve alacak toplamlarının eşitliğini bozar?

✓ B. I'de borca 4.500, alacağa 5.400 TL yazıldığı için toplamlar arasında 900 TL fark doğar; mizan bunu yakalar. II'de kayıt hiç yoktur, iki taraf birlikte eksik kalır; III'te tutar doğru tarafa ama yanlış hesaba yazılmıştır, denge bozulmaz. A ve D unutulan kaydı denge bozan hata sayar; C yanlış hesaba yapılan kaydı mizanın yakalayacağını sanır.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Mizan ve yakalayamadığı hatalar

?Soru 6

Bir işletme 90.000 TL'lik bir taşıt satın almış, bedelin 30.000 TL'sini kasadan, kalanını banka hesabından ödemiştir. KDV dikkate alınmayacaktır. Bu işlemin yevmiye kaydıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Taşıt bir varlıktır, artışı borca yazılır; kasa ve banka mevcudu azaldığı için ikisi de alacaklanır, 30.000 + 60.000 = 90.000 TL ile madde dengelenir. A bütün tarafları ters kurar; B kasadan yapılan ödemeyi unutur; C maddeyi basit sayar, oysa iki alacaklı hesap olduğu için bileşik maddedir.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Çift taraflı kayıt ve yevmiye maddesi

?Soru 7

Bir işletmenin dönem başında varlıkları 400.000 TL, yabancı kaynakları 150.000 TL; dönem sonunda varlıkları 610.000 TL, yabancı kaynakları 240.000 TL'dir. Dönem içinde ortaklar 60.000 TL nakit sermaye eklemiş, işletme ortaklara 40.000 TL kâr payı ödemiştir. Buna göre işletmenin dönem kârı kaç TL'dir?

✓ C. Özkaynak 250.000'den 370.000'e çıkmış, artış 120.000; eklenen 60.000 sermaye çıkarılır, ödenen 40.000 kâr payı geri eklenir: 120.000 − 60.000 + 40.000 = 100.000. A kâr payını eklemeyi unutur (120.000 − 60.000); B sermaye artışını çıkarmayıp yalnız kâr payını ekler (120.000 + 40.000); D kâr payını da çıkarır (120.000 − 60.000 − 40.000).Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Bilanço eşitliği ve işlemlerin etkisi

?Soru 8

Bir işletme bankadan 200.000 TL kredi kullanmış, tutar işletmenin banka hesabına geçmiştir. Bu işlemle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Bilanço eşitliğinin iki tarafı aynı tutarda artar.
II. Bankalar hesabı borçlandırılır.
III. Banka Kredileri hesabı borçlandırılır.

✓ A. Kredi hem bir varlığı (banka mevcudu) hem bir yabancı kaynağı aynı tutarda artırır; eşitliğin iki tarafı birlikte büyür (I). Varlık artışı borca yazıldığı için Bankalar borçlanır (II). III yanlıştır: yabancı kaynak artışı alacağa yazılır, Banka Kredileri alacaklanır. B işlemin bilanço etkisini gözden kaçırır; C ve D iki hesabı aynı tarafa yazar, bu da çift taraflı kaydı bozar.Kaynak: Hesap ve Tekdüzen Hesap Planı · Borç-alacak kuralları ve (−) hesaplar

?Soru 9

Muhasebe politikalarının açıklanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Mali tablolar dönemsellik kavramına dayanılarak hazırlanmışsa bunun ayrıca açıklanması istenmez.
II. Tutarlılık kavramından ayrılma varsa nedenleriyle birlikte dipnotta açıklanır.
III. Önemlilik kavramı muhasebe politikalarının seçimini ve uygulanmasını yönlendirir.

✓ D. Üçü de tebliğin politikaların açıklanması bölümündedir: süreklilik, tutarlılık, dönemsellik varsayılır; ayrılma dipnotta nedeniyle açıklanır; ihtiyatlılık, özün önceliği ve önemlilik politika seçimini yönlendirir. A ve C ilk öncülü, varsayılan kavramın da açıklanması gerektiği yanılgısıyla dışarıda bırakır; B önemliliği politika seçimini yönlendiren üçlüden saymayan eksik okumadır.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Temel kavramlar II: belgelendirmeden özün önceliğine

?Soru 10

Bir toptancı işletmenin mart ayında yaşadığı aşağıdaki olaylardan hangisi muhasebe kaydı gerektirmez?

✓ B. İşe alma anlaşması o an hiçbir varlık, borç ya da özkaynağı değiştirmez; ücret ancak çalışma başlayınca tahakkuk eder. A avans alındığı için kasa ve borç doğar; C stok değeri azalır, zarar kaydedilir; D kasa azalır, sahibin işletmeden çektiği tutar olarak kaydedilir.Kaynak: Muhasebenin temel kavramları · Muhasebe nedir, kime bilgi verir?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Muhasebe soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →